Əvvəlcə özünüzü tanıdın, Amin Namazlı kimdir?
Mən: Namazlı Amin Ramin oğlu 17 sentyabr 2004-cü ildə Sumqayıt şəhərində anadan olmuşam. Sumqayıt şəhər Humanitar və Təbiət-Riyaziyyat təmayüllü İstedad liseyindən məzun oluduqdan sonra təhsilimi Türkiyə Respublikasının Isparta şəhərində yerləşən Süleyman Dəmirəl Universitetidə tarix və arxeologiya ixtisasları üzrə paralel şəkildə davam etdirirəm. Eyni zamanda Anadolu Universitetində türk dili və ədəbiyyatı ixtisası üzrə qiyabi təhsilinə davam edirəm. 2019-cu ildən nəsr və publisistik yazılarım ədəbi mətbuatda işıq üzü görür. Hekayə və elmi-kütləvi yazılarım “Ulduz”, “Xəzan” və.b jurnalarda, “525-ci qəzet”, “Ədəbiyyat qəzeti”, “168 saat” və.b qəzetlərdə çap olunub, əsərlərim haqqında ədəbi təhlillər yazılıb. Bir sıra elmi sempozyumlarda və konfranslarda məruzəçi olaraq iştirak etmişəm. Azərbaycan folkloru və musiqi tarixi ilə bağlı tədqiqatlarla məşğul oluram. 2022 ilindən bəri Türkiyənin Isparta vilayətində xristiyanlıq tarixinin ilk möizəsinin oxunduğu, hac mərkəzlərindən biri olan Pisidia Antiokheia antik şəhərindəki arxeoloji qazıntılarda heyət üzvü olaraq çalışıram. Bir müddət “Yazı” ədəbiyyat jurnalında redaktor olaraq fəaliyyət göstərmişəm. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Dünya Gənc Türk Yazarlar birliyinin üzvüyəm.
İlk dəfə mətbuatda dərc olunmuş məqaləniz hansıdır?
İlk çap olunuş yazım şair-kitabçı Xan Rəsuloğlunun xeyir-duası ilə 2019-cu ildə “Sözün Sehri” qəzetində “Azərbaycan Gəncliyi” adlı kiçik bir məqalə olub.
Yazılarınızla bağlı tənqid və iradlar olubmu?
Məni ədəbi aləmə şair, kitabçı Xan Rəsuloğlu təqdim edib. Xalq Yazıçısı Mövlud Süleymanlı, Əməkdar İncəsənət Xadimi Əfqan Əsgərov, yazıçı Kənan Hacı, görkəmli alim Gülhüseyn Kazımlı, yazıçı Əlabbas, şair Gülnarə Cəmaləddin və onlarla insan xeyir-dua verib. Bakı Qızlar Universitetinin prorektoru, ədəbiyyatşünas Aygün Cəfərovanın ədəbi yazılarım haqqında “Amin`lə başlanan duamın yazısı” adlı məqaləsi var.
Türkiyədə ali təhsil almağınıza ailə üzvlərinizin münasibəti necə oldu?
Mən 6-7 yaşımdan bəri Xan Rəsuloğlunun Sumqayıt şəhərindəki kitab dükkanına gedib gəlirdim, o vaxtlardan özü mənimlə məşğul olub yüzlərlə kitab oxudurdu. Sonra bir müddət orda onlara kömək də elədim, beləliklə yazıçı və alimlərlə tanış oldum. Əvvəlcə ədəbiyyatşünas olmaq istəyirdim, yeniyetmə vaxtımdan bir çox alim və qələm adamı ilə uzun-uzun söhbətlər etmək fürsətim olmuşdu. Daha sonra təsəvvürlərim dəyişdi, xarici ölkədə təhsil almaq fikrinə qapıldım. Ondan sonra ölkədən qıraqda həm tək yaşamağı, həm də daha fərqli sahədə təhsil almağı seçdim, ailəm də çox dəstəklədi. Türkiyədə onlarla universitetdən qəbul aldım, amma kiçik şəhər olan Ispartanı seçdim, səs-küylü böyük şəhərlər xarakterimə uyğun deyil. Gəldiyim gündən də ailəm həm maddi, həm də mənəvi dəstək oldu. Türkiyəyə ayaq basanda 16 yaşım var idi, indi baxıram ki, həm mənim üçün, həm də ailəm üçün böyük cəsarətmiş.
Həm ədəbi həm də elm sahəsində paralel olaraq fəaliyyət göstərmək çətin deyilmi?
Əslində mən Türkiyəyə gələndə ən çox ədəbi mühittən qopmaq məni yaralamışdı, biraz depressiyaya da düşdüm, əlim hər şeydən soyudu. Daha sonra tarix fakültəsində ilk dərsdə müəllimim Dos.Dr. Muzaffer Duranın mənə verdiyi bir sual ədəbi boşluğumu doldurdu. İlk dərsdə Azərbaycanlı olduğumu biləndə məndən Azərbaycan adının mənasını soruşmuşdu. Mən də bildiyimi demişdim, amma nəyəsə içim soyumamışdı. 1 həftə vaxt istəyib Azərbaycan adının mənşəyinə dair bir araşdırma məqaləsi qaralayıb aparmışdım. Bu andan sonra o özü mənimlə məşğul oldu, metodologiyanı öyrətdi, sistemli çalışmağın mahiyətini başa saldı və bundan sonra hər ay başqa bir mövzuda ona yazılar apardım, beləcə daha fərqli istiqamətdə özümü tapdım. Əslində ailəmin mənsubu olduğu Qərbi Azərbaycanın Qaraqoyunlu Mahalı 12 kənddən ibarətdi, 1988 ilə qədər bu 12 kənddə təxmini 10.000 insan yaşayıb, maraqlısı budur ki, burada yüzə yaxın alim yetişib, deməli belə bir potansiyal var imiş bizim qanımızda. Niyəsə mən də özümü tədqiqatlar, ələlxüsus da muğam və folklor sahəsində yenidən kəçf elədim. Çünki çox zəngin musiqi və folklor mühitində böyümüşdüm. Daha sonra anladım ki, tarix də tam mənasıyla mənim istədiklərimi mənə vermir, ona görə də elə təhsil aldığım Süleyman Dəmirəl Universitetində arxeologiya ixtisasına da paralel təhsil üçün sənəd verdim və özümü bambaşqa bir ümmanın içində tapdım. Elə ilk qəbul olduğum həftə Prof.Dr. Mehmet Özhanlı məni kəşf edib öz ekspedisiyasına dəvət etti. 2022-ci ildən Xristiyan tarixinin ilk möizəsinin oxunduğu, İncildə uzun-uzun bəhsi keçən, xristiyanların hac mərkəzlərindən biri olan Pisidia Antiokheia antik şəhərindəki arxeoloji qazıntılarda iştirak etmə fürsətim oldu. Əslində burda böyük heyətlə çalışmağın da maraqlı tərəfləri var. Biz 12 ay 24 saat bir yerdə vaxt keçiririk, həm iş, həm ev həyatımız burdan və bir-birimizdən ibarətdir. Bura gəldiyim gündən bəri ədəbi mühitin yoxluğunu doldura biləcəyim yer oldu mənim üçün. Bizim heyətdə hamı İsa İsmayılzadənin “Güllələr demədi”, Əlisəmid Kürün “Kentavr”, Vaqif Bayatlının “Yupyumru bir eşq ilə” Ramiz Rövşənin “Ay işığı”, Şaiq Vəlinin “meyxanəçi” şeirlərini əzbər bilir, hər axşam saatlarla onlarla azərbaycan muğamları dinləyib, şeirlər oxuyuruq. Haşiyədən çıxıb demək istəyirəm ki, Kentavr mifi hər nə qədər Yunan əsatirinə aid olsa da minillər boyunca Kentavr haqqında deyilmiş, yazılmış ən möhtəşəm əsər elə Əlisəmid Kürün şeiridi. Vaqif Bayatlının şeiri də elə arxeoloji materialdı. Mənim o şeirlə bağlı bir yazım da var. Azərbaycan ədəbiyyatında çox ciddi arxeoloji struktur var. Bu iki sahə heç də bir-birindən uzaq deyil. Bu nümunələrin sayını artırmaq olar. Beləcə həm ədəbi, həm də arxeoloji mühitin içində yaşayıram.
Arxeologiya sahəsində hansı tədqiqatlar aparmısınız və nə kimi yeniliklər kəşf etmək mümkün olub?
Əslində mən özümü arxeologiya sahəsinə də aid hiss etmirəm, mənim üçün hər şey, bütün öyrəndiklərim öz maraq dairəmə uyğun şəkillənir. Mən metodologiya öyrənməyi daha çox sevirəm. Daha dəqiq desəm fərqli metod və qanunları öz tədqiqatlarımda istifadə etmək üçün öyrənirəm. Bizim arxeoloji qazıntılara antropoloqlar, geoloqlar, fiziklər gəlir, onların hərəsindən bir şey öyrənirəm. Məsələn muğam tarixində bürclərin əhəmiyyətli yeri var, fiziklərdən astronomiya ilə bağlı mənə maraqlı olan şeyləri öyrənirəm, antropoloqlardan folkloru daha yaxşı başa düşmək üçün mədəniyyət antopologiyası sahəsini öyrənirəm. Mənim üçün hər şey öz elmi maraqlarıma köklənir, ona uyğun hal alır. Heç kimin görmədiyi nüansları görmək üçün fərqli rakursdan baxmağı öyrənirəm, ümidvaram ki, maraqlı nəticələri də olacaq..
Milli folklorumuz və musiqi tariximizdən hansı araşdırmalarınız var?
Əslində mən ciddi bir konsepsiya tədbiq etmək üçün çalışıram. Məşhur türk alimi Harvard Universitetinin təqaüdçü alimi Prof.Dr. Gönül Tekinin ədəbi və mifik mətnlərə öz yanaşması var, mən o yanaşmanı öz sahəmə tədbiq etməyə çalışıram. Yeri gəlmişkən Gönül xanımla görüşüb xeyir-duasını da almışam, 90 yaşında olmasına baxmayaraq nə sualım olsa zəng edib cavab tapıram, Türkiyənin avantajlarından biri də budur. Bir çox elm adamı ilə məktublaşıram, çox şey öyrənirəm. Tədqiqatlarıma gəldikdə isə ilk növbədə muğam və mifologiya əlaqəsi üzərində çalışıram.
100 səhifəyə yaxın yazmışam, rəhmətlik ustadım, böyük muğam tədqiqatçısı Dr.Gülhüseyn Kazımlının rəhbərliyində yazırdım bu kitabı, o vəfat edəndən bəri əlim soyumuşdu, amma bu yaxınlarda yenidən davam etməyə başlamışam. Bu muğam tarixinə tamamilə yeni bir konsepsiya ilə baxışdı. Məncə maraqla qarşılanacaq, bir xeyli suala da cavab olacaq. Bundan başqa nağılların, oyunların, arxetipləri də məşğul oluram, bu sahədə də bir xeyli çap olunuş-olunmamış yazım var, yaxın gələcəkdə kitablaşdırmağı düşünürəm.
Bunlardan başqa filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Gülhüseyn Kazımlı rəhbərliyində tədiqatçı alim Dr. Turan İbrahimov, Dr. Dilqəm Əhməd və tədqiqat qrupu ilə birlikdə Azərbaycan və Türkiyədə böyük Azərbaycan xanəndəsi Məşədi Məhəmməd Fərzalıyev Şuşalının həyatı ilə bağlı araşdırmalar aparıb, nəticələrini Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin dəstəyi ilə “Salam, Məşədi” və “Son nöqtədən sonra” kitablarında yazmışıq. Hər iki kitabın redaktoru mənəm.Bu kitabların Azərbaycan, Türkiyə və Gürcüstanda tanıdılması üçün ciddi tədbirlər də keçirmişik. Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin təşkil ettiyi “Dəyirmi Masa” layihələrində də muğamla bağlı elmi toplantılarda araşdırmaçı kimi iştirak etmişəm. Başqa bir neçə elmi-kütləvi kitabın da redaktoru olmuşam.
Ekspedisiya zamanı elə nümunələr olubmu ki bunları əldə edib vətənimizə gətirmək və burada ətraflı nümayiş olunmasına nəzarət etmək istəyirsiniz?
Buradakı arxeoloji qazıntılardakı iş yoldaşlarımı maraqlı nümunə kimi Azərbaycana aparmaq istəyərəm. Çünki onlar Azərbaycan mədəniyyətinə, ədəbiyyatına xeyli bələddirlər. Mənim üçün ən dəyərli və maraqlı tapıntı onlardır. Qazıntılardan çıxan nümunələr isə muzeyə təhvil verilir, muzeylə əməkdaşlıq edilsə Azərbaycanda sərgi açıla bilər, bunu düşünmək lazımdır.
Bayaq qeyd etdiniz ki, muğam tarixində bürclərin əhəmiyyətli yeri var biraz daha ətraflı məlumat verə bilərsinizmi?
İlk dəfə sistemli musiqi nəzəriyyəsini antik Yunan alimləri tərtib ediblər, amma antik qaynaqların da yazdığına görə onlar bu elmi şərqdən öyrəniblər. Bu sahədə iki yanaşma var, Pifaqorçu və Artistotelçi musiqi nəzəriyyəsi. İslam və şərq alimləri də muğamlara, ümumən musiqiyə dair əsərlərini demək olar ki, bu nəzəriyyələr üstündə qurublar. Pifaqorçu nəzəriyyə musiqinin ilahiliyinə və səmaviliyinə köklənir, onlar belə fikirləşirlər ki, ən kamil musiqi ulduzların və bürclərin hərəkətindən yaranıb. Aritotelçi nəzəiyyə isə daha elmi yanaşmadır. Şərqdə İbn Sina və başqa davamçıları Aristotelçi musiqi nəzəriyyəsini mənimsəyiblər, İxvanı Səfa, Əl-Kindi və başqaları isə Pifaqorçu nəzəriyyəni qəbul ediblər və muğamları bürclərə uyğun mənalandırıb təsnif ediblər, muğamın özünün, şöbə və guşələrinin yaranması ilə bağlı çox maraqlı mifik mətnlər var, bunların üstündə işləyirəm.
Arxeoloji tədqiqatlar zamanı çıxan nümunələrin dəyərli və qiymətli olduğunu nələrə əsaslanıb yəni hansı keyfiyyətlərinə görə fərqləndirmək lazımdır? Hansı elementlər olduqda əşyalar daha dəyərli sayılır?
Arxeologiyada hər zaman dəyərlilik keyfiyyətə görə fərqlənmir, bəzən bir keramika vəya mərmər parçası külçə qızıldan daha dəyərli ola bilər. Unikallık, bizim üçün tarixləndirmədə köməkçi ola biləcək material, qarşılaşılmamış nəsnə, in-situ yəni olduğu yerdə qorunmuş arxeolojik materaillar bəzən daha dəyərli ola bilər. Tapıntının dəyəri arxeoloqlar və arxeologiya üçün heç də qiymətli metal olması ilə əlaqəli deyil.
Türk qazıntılarından kökü qədim dövrlərə aid olan əşyalar tapmısınızmı və onların da bizim mədəniyyətimizlə əlaqəsi olubmu?
Mən birbaşa qazıntı heyətinin içində deyiləm, fərqli iş bölgüləri var. Amma mahiyət etibarilə bizim tədqiq etdiyimiz Pisidia Antiokheia şəhəri e.ə 3 əsrdən Bizansın son dönəminə kimi yaşayış görüb, ona görə bu aralığa aid materiallar tapılır. Bizim mədəniyyətlə birbaşa əlaqəsi təbii ki, yoxdur, amma məsələn xristiyan memarlığı, ikoqrafiyası vəya bənzər litrujik mövzularda bizim üçün də, xüsusən xristiyan tarixi üçün dolaylı əlaqəsi var.
Bu sahadə müəllimləriniz kimlərdir? Gələcəkdə yolunu həvəslə davam etdirmək istədiyiniz arxeoloq varmı?
Mən Prof.Dr. Mehmet Özhanlının elmi rəhbərliyindəki arxeoloji qazıntıda iştirak edirəm. Yol başım odur. Onun dəsti-xəttini mənimsəyirəm. Arxeologiyada fərqli ekollar, yəni yollar var. Mehmet Özhanlı böyük alim Prof.Dr. Fahri Işıkın tələbəsidir, o da Türkiyənin ilk arxeoloqlarından Akademik Ekrem Akurgalın tələbəsidir. Bu bir növ dəstixət silsiləsidir. Türkiyədə Azərbaycan əsilli böyük bir arxeoloq da olub. Türkiyənin ilk qadın arxeoloqlarından Azərbaycan əsilli Darugazadə ailəsindən Prof.Dr. Muhibbe Darga, onun həyatı və əsərləri də mənim üçün stimul mənbəyidir. Birbaşa arxeologiya ilə əlaqəsi olmasa da türk alimlərdən, az əvvəl bəhs etdiyim Prof.Dr. Gönül Tekin və sənətşünas Prof.Dr. Nurhan Atasoyun tədqiqatlarından çox faydalanıram, onlardan müsbət mənada çox təsirlənirəm. Azərbaycanda isə daim məsləhətləşdiyim görkəmli alim Prof.Dr. Firudin Ağasıoğlu Cəlilov var, onun mənim üzərimdə böyük əməyi var, hər mənada ciddi təsirləndiyim müəllimlərimdəndir.
Araşdırmalar zamanı muzeylərə təhvil verdiyiniz tapıntılar olubmu?
Türkiyədəki hər arxeoloji qazıntı bir muzeyin kurasiyasındadı, ordan çıxan tapıntılar iki cür təsnif edilir, sərgilənəcək əsərlər və elmi tədqiqat aparılacaq əsərlər. Sərgilənəcək əsərlər muzeyə təhvil verilir. Elmi tədqiqata cəlb olunacaq əsərlər isə bir müddət arxeoloji ekspedisiyanın deposunda saxlanır, iş bitdikdən sonra onlar da muzeyə təhvil verilir. Bizim qazıntıların tapıntıları birbaşa Yalvaç şəhər arxeologiya muzeyinə təhvil verilir. Hər ekspedisiya və qazıntının bağlı olduğu belə muzeylər var.
Məsələn bizim ölkədə tarix muzeyinə təhvil vermək istədiyiniz eksponatlar varmı?
Əlbəttə azərbaycanlıların görməsini istədiyim çox eksponat var. Amma dediyiniz mənada bunlar mənim edə biləcəyim şeylər deyil, o əsərlər üçün Azərbaycandakı muzeylər Türkiyədəki muzeylərə sərgi təklifi verib bir müddət nümayiş etdirə bilərlər. Bu da çətin məsələdir, o əsərin qorunması, sərgilənməsi, ölkədən çıxarılması böyük məsuliyyətdir. Belə nümunələr var, vaxtaşırı böyük muzeylər başqa ölkələrə əsərlər aparıb tematik kolleksiyalarını nümayiş etdirirlər. Bu muzeyşünasların işidir. Bu barədə çox məlumatım yoxdur.
Öz yaradıcılığınızın təbliği ilə bağlı nələr etmək istəyirsiniz?
Mən kitablarımı çap etmək istəyirəm, hardasa 3-4 kitablıq məqalələrim var, sadəcə bunların üstündə biraz işləməliyəm. Onları həm Azərbaycanda həm də Türkiyədə çap edib yaymaq istəyərəm. Hələlik yaxın gələcək üçün hədəfim budur.
Ədəbi yaradıcılığa olan sevginizin kökündə kimlər dayanır və sizi motivasiya edən əsərlər hansılardır?
Ədəbi yaradıcılığa olan həvəsimin kökündə nənələrim dayanır, nənələrim ciddi folklor daşıyıcılardır. Nəslimizdə yazıçılar olub. Qohumumuz Nəsib Əfəndiyev İrəvan teatrının direktoru və məşhur yazıçı olub. Onun ailəsi mənim üçün həmişə stimul qaynağı olub. Ədəbi mühitdəki dostlarım, Biz klub ədəbi birliyi mənim üçün stimul mənbəyidir.
Yazıçı və şairlərdən Mövlud Süleymanlı, Əfqan Əsgərov, Süleyman Vəliyev, Məmməd Oruc, Vaqif Nəsib, Əzizə Cəfərzadə, Ələviyyə Babayeva, Sabir Əhmədli, Vaqif Bayatlı, Musa Yaqub, İsa İsmayılzadə və Əlisəmid Kürün əsərlərini çox sevirəm, dönə-dönə oxuyuram. Onların dəstixətti mənə daha yaxın görünür. Müasir yazıçılardan Əlabbas, Kənan Hacı, Oqtay Əhmədov, Rasim Qaraca, Rəşid Bərgüşadlı və digər qiymətli yazıçıların əsərlərini çox dəyərli hesab edirəm.
Hər il minlərlə motivasiya edici kitablar nəşr olunur əksəriyyəti də psixoloji baxımdan insanların şüuruna təsir göstərmək üçün yazılır sizcə gələcəkdə bunlardan faydalanmaq mümkün olacaqmı?
İnsanlar bu dövrdə xoşbəxt deyil. Davamlı axtarış halındadırlar. Xoşbəxtliyi özlərindən qıraqda axtarırlar. Ona görə insanlar fərqli metod və təlimlərə baş vururlar. Mənim motivasiya qaynağım təsəvvüfdür. Hərənin öz motivasiya qaynağı var, 21 əsr axtarışlar əsridir. Hər halda mən belə görürəm. Yunus İmrə deyir ki, “Məni sorma mənə, mən mən deyiləm, bir mənliyim vardır məndən içəri”. İnsanlar mənliyini axtarır, biraz da axına qarışmaq məsələsidir. Türklərin yaxşı bir sözü var, nəbzə görə şərbət, hər kəsin motivasiya qaynağı şəxsidir. Hər fərdə fərqli yanaşmaq, ona uyğun müalicə aparmaq lazımdır. Faydalı motivasiya kitabları da var, yaxın gələcəkdə faydalılıq arta bilər. İnsanlara xoşbəxtlik arzu edirəm. Hamısı xoşbəxt ola bilməməmək və dünyada, cəmiyyətdə yerini tapa bilməməkdən irəli gəlir.
Söhbətləşdi: Tahirə Nur
Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana
===============================================
<<<< WWW.YAZARLAR.AZ və WWW.USTAC.AZ >>>>
Əlaqə: Tel: (+994) 70-390-39-93 E-mail: zauryazar@mail.ru
