YAZDIQLARIMDAN SƏTİRLƏR… MƏNİ YAŞADAN İŞIQ İnsanlarda görmək istədiyim ümdə cəhət mənəvi gözəllik, zənginlikdir. Həyat adama nə qədər çətin, maraqsız görünsə, onu problemlərlə yükləsə, dəyərlər sozalıb itsə, pul, var-dövlət ölümdən savayı hər şeyi həll etməyə qadir olsa belə, hələ də mənəvi gözəlliyə aşiqəm. Və bu sevgimdə ölənəcən varam. Məndən ötrü digər xüsusiyyətlər bundan sonra gəlir…
Ali varlıqda hissi, duyğunu, istəyi, sevgini oyadan da ilk növbədə mənəvi zənginliyin yaratdığı varidatdı. Bu, həm də insanların bir-birini fikrən duyması, anlaması, mənəviyyatca tən gəlməsidir. Əgər bu yoxdursa, izdivacda olan qadınla kişinin də bir-birinə bağlılığı ola bilməz! Ən şirin anlar, ani yaranan şəhvət hissi də ötəridirsə… Yaşandı, keçib getdi, unuduldu, mənəvi yaddaşda bir iz-hiss qalmadı! Zənnimcə, insanı həyatda duyğusallıqla yaşadan, aləmi gözündə cazibədar edən də mənəvi gözəllik, zənginlikdir. Qarşılıqlı anlamın içində yaranan duyğularsa ülvidir, ülvi…
Mən xeyirxahlığı, insansevərliyi, humanizmi, düzlüyü, sədaqəti, saflığı, mədəni davranışı, etikanı, şəfqəti, mərhəməti bəşər övladının yaraşığı, naxışı hesab edirəm. İnsanlarda görmək istədiklərim də bunlard. Bir-birini duymaq, anlamaq, dəyərləndirmək… İlk gənclik çağlarımda hələ mənasına vara bilmədiyim, anlamadığım hansısa bir qüvvə məni uzaqlara, xoş bir hissin müşayəti ilə nələrinsə axtarışına çəkib aparırdı. Elə bilirdim, axtarışında olduğum bu gözəllik, zənginlik bir addımlığımdadır, üz tutunca sarınacam ona, heyhat… Amma bundan rəncidə deyiləm. Bu, həyatdır, taledir, belə bir zənginlik, mənəvi varidat hamıya nəsib olmur ki… Qarşıma çıxmadısa da, nə qəm, o zənginlik, gözəllik daxilimdə topa işıq kimi varlığıma saçılıb. Məni yaşadan, ruhuma zər şəfəqlər kimi çilənən İşıq…
Qısa Hekayələr – Böyük Duyğular! ✍️ “Qısa Hekayə” Müsabiqəsi 👥 İştirak: Ədəbiyyata marağı olan hər kəs müsabiqədə iştirak edə bilər. 📏 Şərtlər:
Müsabiqəyə təqdim olunacaq hekayələr başlıq daxil olmaqla 100 sözü keçməməlidir.
Müsabiqəyə yalnız Azərbaycan dilində yazılmış hekayələr qəbul edilir.
Mövzu sərbəstdir.
Hekayələr Word sənədi formatında göndərilməli və sənədin adı yalnız hekayənin adı ilə qeyd olunmalıdır.
Hər müəllif müsabiqəyə yalnız bir hekayə göndərə bilər.
Hekayələr heç yerdə yayımlanmamış olmalıdır. 📨 Son müraciət tarixi: 5 yanvar 2026-cı il 📧 Göndəriş: zerifkolgeler@gmail.com 🎁 Qaliblər üçün mükafatlar və seçilmiş hekayələrin yayımlanması nəzərdə tutulur! Təşkilatçılar: “Zərif Kölgələr” Yaradıcılıq Klubu VHP-nin Qadın Qolları “Güfte” ədəbiyyat dərgisi Yunus Emre İnstitutu Təşkilati dəstək: YUNUS EMRE İNİSTUTU “Kritika” Nəşriyyatı və “Salman Mümtaz” Yayımları.
ANAİB sədri, dosent Şəmil Sadiq Mədəniyyət Nazirliyinin dəvəti ilə İstanbul TÜYAP kitab sərgisində “Azərbaycan ədəbiyyatında ümumtürk ədəbi dili” mövzusunda çıxışının mətnini sizinlə paylaşırıq:
Hörmətli həmkarlar, dəyərli alimlər və əziz qonaqlar, Sizi Azərbaycan adından salamlayıram. Türk dünyasının mədəni, ədəbi və elmi əməkdaşlığının getdikcə gücləndiyi bir dövrdə belə bir tədbirdə çıxış etmək mənim üçün xüsusi şərəfdir. Son illər Türk Dövlətləri Təşkilatının yaranması, Türk Akademiyasının fəaliyyəti, ortaq tarix, ədəbiyyat və coğrafiya dərsliklərinin hazırlanması, Ortaq Türk əlifbası və Turan bayrağı kimi təşəbbüslər ümumtürk dil birliyi məsələsini yenidən gündəmə gətirir. Azərbaycan 1926-cı ildə keçirilən Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyinə yaxınlaşarkən, bu ideyanın yenidən canlanması təsadüfi deyil. Türk xalqlarının bir-birini vasitəçi dil olmadan anlaya bilməsi bu gün təkcə romantik arzu deyil, real inteqrasiya tələbatıdır. Tarixə nəzər salsaq görərik ki, XIX əsrin sonundan etibarən İsmayıl bəy Qaspıralı “Dildə, fikirdə, işdə birlik” şüarı ilə bu yolun əsasını qoydu. Lakin ideyanın kökləri daha qədimdir. XI əsrdə Mahmud Kaşğarlı “Divanü lüğət-it-türk”ü hazırlamaqla müxtəlif dialektlərə bölünən türk dillərinin vahid dil altında birləşməsi fikrinin ilk böyük elmi nümunəsini yaratdı. Bu gün “Ortaq türk dili” ifadəsi daha çox işlədilsə də, məncə, elm üçün daha dəqiq termin “Ümumtürk ədəbi dili”dir. Çünki burada söhbət yalnız gündəlik ünsiyyətdən deyil, yazılı ənənəyə, ədəbi-estetik zövqə və dilin formalaşmış strukturuna söykənən bir anlayışdan gedir. Türkoloqlar arasında da bu termin getdikcə daha geniş qəbul olunur. Azərbaycan tarixən Türk dünyasının ortasında yerləşən bir mədəniyyət mərkəzi kimi həmişə bu ideyanın önündə gedib. Bu, millətçilikdən çox, tarixi missiyanın fərqinə varmaqdır. Azərbaycan aydınları – dövlət başçıları, ədiblər, maarifçilər – Turan fikrini daim yaşadıb və sözlə yanaşı, əməli addımlar atıblar. XIX əsrdə Mirzə Fətəli Axundzadə və Cəlil Məmmədquluzadə ortaq əlifbaya keçid ideyasını gündəmə gətirmiş, Osmanlı sarayına konkret layihələr təqdim etmişdilər. Əli bəy Hüseynzadə ədəbi dilin millətin varlığı üçün şərt olduğunu vurğulayaraq, Qaspıralı kimi Osmanlı türkcəsini ümumi ədəbi dil kimi görürdü.
Məhəmməd Hadi 1906-cı ilin 20 yanvar sayında dərc etdirdiyi məqaləsində bu mövqeyi açıq şəkildə müdafiə etmişdi: Başqalarını bilmirəm, zənnimə qalırsa, özgə işvə arayanlar yorulub peşman olacaqlar. Mübahisəsiz, münaqişəsiz Osmanlı dilini qəbul edəlim.
Əli Bəy Hüsneynzadə “Hali-Vətən” ilk dəfə 1904-cü ildə A.Turani imzası ilə Misirdə çıxan “Türk” qəzetinin 24 noyabr tarixli 56-cı sayında çap edilir: Hali-Vətən
Ucundadır dilimin həqiqətin böyüyü; Nə qoydular deyəyim, Nə kəsdilər dilimi!
Bilirmisən cühəla Nə etdilər vətənə? Nə qoydular uyuya, Nə qoydular oyana!..
Durur bilahərəkət, Rəvamı bir diriyə? Nə getmədə irəli, Nə dönmədə geriyə!..
Ədu qırar qapıyı, Biz evdə bixəbəriz, Nə başqa başqalarız, Nə ittihad edəriz!..
Ayıltmadı qələmim Şu türk ilə əcəmi, Nə qoydular yazayım, Nə qırdılar qələmi!.. 1904, Bakı
XX əsrin əvvəllərində Məhəmməd Hadi və Hüseyn Cavid kimi sənətkarlar isə bu ideyanı təkcə nəzəri olaraq müdafiə etməmiş, əsərlərində faktiki olaraq tətbiq etmişlər. Mustafa Haqqı Türkəqulun Cavid dilini araşdırarkən dediyi kimi, Cavid İstanbul türkcəsi ilə Azərbaycan türkcəsi arasında canlı körpü yaratmış, türklərin müxtəlif bölgələrində oxuna bilən, dadlı, işlək bir ədəbi türkcə meydana çıxarmışdır. Hüseyn Cavidin anlamında ideal anlayışı Türkün birliyidir. Onun Türk birliyinə səsləyən, 1917-ci ildə yazdığı “Hərb və fəlakət” şeiri bir manifesti xatırladır. Bu şeirində mütəfəkkir millətinə: Arkadaş, yoldaş! Ey vətəndaş, oyan! Yatma artıq, yetər… Dəyişdi zaman. Şaşırıb, durma böylə… Bir aydın İdeal arxasınca qoş, çırpın! Səni qurtarsa, qurtarar Birlik, Çünki birlikdədir, fəqət Dirilik” – Hörmətli tədqiqatçı alim Aydın Qasımlı qeyd edir ki, Hüseyn Cavidin “Türk Birliyi” ideyasının əsasını Türklərin dil və din birliyi təşkil edirdi. “Türk Birliyi” ideyasını mənsub olduğu millətin şüuraltına yerləşdirməyə çalışan Cavid də digər Türkçülər kimi Türklərin dil birliyini Turanın yaranmasının başlıca amili hesab edirdi. Bu anlamda Hüseyn Cavidi “Turan ədəbi dili”nin banilərindən saymaq olar.
“Bəli, Mütəfəkkirin əsərlərinin əksəriyyətində hadisələr Türk -Turan dünyasında cərəyan edir. Onun qəhrəmanları da tarixdən seçilmiş Türk oğul və qızlarıdır. Əfrasiyab, Səyavuş, Atilla, Alp Arslan, Məlikşah, Çingizxan, Teymur, İldırım Bəyazid, Elxan, Orxan, Ərtoğrul, Yavuz, İlcan, Özdəmir, Xandəmir, Sabutay, Qaratay, Oqtay, Ağbuğa, Dəmirqaya, Qaraquş, Qaplan, Qorxmaz, Alagöz, Altunsaç, Almas və s. birər Türkdürlər.”
Turanın böyük bir hissəsinin coğrafi xəritəsini Azərbaycan və Türkiyə Türklərinə anlatmağa çalışmışdır, bu şeirin həm dilinə, həm də mövzusuna, ideyasına diqqət etsək, bunun bir daha şahidi olarıq:
“Bir millətin tarixidir kökü, yurdu, yuvası, Tariximiz baş ucundan hərgiz əskik olmasın. Altay dağı, Makan çölü, həm də Yasın ovası, Birər aydın səhifədir, hər Türk gərək anlasın. Südü təmiz, əsil oğlu bilməzmi ki, əcdadı, Nasıl doğub yaşamışlar, nə ərliklər etmişlər? Bir millət öz kökü üstə bitər, böyür, yüksəlir, Köksüz ağac çabuk qurur, çiçək açmaz, bar verməz. Bakın, görün, tariximiz sizə nələr göstərir, Həp şərəf, həp böyüklükdür, ancaq şaşılar görməz. …Əvət arslan yavrularım, Türk Eli həp şanlıdır, Almas gibi ləkəsizdir, sakın, qafil olmayın”! Beləliklə, bizim ədəbiyyat tariximizdə Ümumtürk ədəbi dilinin konturları artıq XX əsrin əvvəllərində formalaşmağa başlamışdı. Bu yalnız ideoloji mövqe deyildi – Cavidin, Əli bəyin, Hadinin yaradıcılığı bunu ədəbi təcrübə səviyyəsinə yüksəltmişdi. Müasir dövrə keçsək görərik ki, bu xətt davam edir. Məncə, Ümumtürk ədəbi dilinin formalaşması prosesi bu gün də davam edir və ən maraqlısı odur ki, artıq bu ideya təkcə ədiblər tərəfindən deyil, dövlət başçıları tərəfindən də daşıyıcı səviyyədə ifadə olunur. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Vətən müharibəsi ərəfəsində və müharibə dövründə müxtəlif ölkələrin media nümayəndələrinə verdiyi müsahibələr bunu aydın göstərir. Türk televiziya kanallarına verdiyi canlı müsahibələrdə Prezidentin Azərbaycan türkcəsi ilə Türkiyə türkcəsini ustalıqla uzlaşdırması, sözlərin seçimi və ifadə tərzi onun nitqində artıq orta ünsiyyət modelinin formalaşdığını nümayiş etdirirdi. Bu, sadəcə fonetik yaxınlaşma deyildi, düşüncə tərzində və ifadənin strukturunda özünü göstərirdi. 3 oktyabr 2020, İlham Əliyevin Türkiyənin “Haber Türk” televiziya kanalına verdiyi müsahibə
Azərbaycan ordusu uğurlu əməliyyat keçirərək bir kaç şəhər və köyümüzü işğaldan azad etmişdir.
Ermənistanın bu xain saldırısının səbəbi odur ki, onlar bu münaqişənin coğrafiyasını genişləndirmək istəyirlər.
200-dən çox tank imha edildi, 2 S-300 hava hücumuna qarşı qurğu imha edildi.
Əziz qardaşım R.T.Ərdoğanın açıqlamaları, digər üstdüzey yetkililərinin açıqlamaları bir daha qardaşlıq mövqeyinin təzahürü idi.
İndi basında kim yazırsa, yazsın. O bizi ilgiləndirməz.
Bir əsr əvvəl Əli bəy Hüseynzadənin, İsmayıl bəy Qaspıralının, Hüseyn Cavidin arzuladığı o dil birliyi bu gün siyasi səviyyədə, kommunikasiya müstəvisində real təzahür edir. Bu həm tarixə bağlılıq, həm də gələcəyə açılan yoldur. Əminəm ki, Türk dövlətləri arasında artan siyasi, iqtisadi və mədəni yaxınlaşma ilə Ümumtürk ədəbi dili daha da sürətli inkişaf edəcək. Əgər bir zamanlar bu ideya aydınların arzusu idisə, bu gün artıq xalqın və dövlətlərin real ehtiyacına çevrilib. Sonda demək istəyirəm: bizim ədəbiyyat tariximiz bu birliyə doğru yüz illərdir addımlayır. Bu addımlar indi daha sürətlidir, daha məqsədyönlüdür. Ədəbi dil birliyi – təkcə dilin birliyi demək deyil, mədəniyyətin, yaddaşın və gələcək baxışının birliyidir. Diqqətinizə görə təşəkkür edirəm. Tədbirdən fotolar:
Qeyd: Tədbirdə Azərbaycan qələm adamları adından Səlim Babullaoğlu, Seyfəddin Hüseynli və digərləri də iştirak ediblər.
Тайна холста В советское время в актовом зале петербургской школы № 206 висел портрет Ленина кисти известного художника В. Измайловича. Картина была написана в 1924 году, сразу после смерти вождя пролетариата.
Художник закрасил портрет Николая II водорастворимой краской, а семь лет спустя нарисовал на другой стороне холста Ленина. Сто лет никто ни о чем не догадывался: если бы не драка школьников, портрет мог бы до сих пор висеть, покрытый тряпкой, в актовом зале.
Ей было 40, она была разведена и знаменита. Ему было 26, и он проводил раскопки в иракской пустыне. Когда он сделал ей предложение, она отказала — на два часа. Затем она изменила представление мира о любви. Март 1930 года. Древний город Ур, на территории современного Ирака — колыбель цивилизации. Агата Кристи, уже одна из самых известных в мире писательниц детективных романов, стояла среди руин Месопотамии, пытаясь собрать себя по кусочкам. Четыре года назад её первый муж попросил развода. Последовавший за этим скандал чуть не разрушил её — она исчезла на 11 дней, её нашли в отеле под вымышленным именем, она утверждала, что у неё амнезия. Таблоиды устроили настоящую охоту за сенсациями. Её жизнь стала загадкой, которую все хотели разгадать. Теперь, в 40 лет, она отправилась одна в Багдад в поисках спасения, солнца и, возможно, покоя среди артефактов, переживших тысячелетия, гораздо дольше, чем любой брак. Именно там она встретила Макса Маллоуэна. Ему было 26 лет, он был помощником Леонарда Вулли на раскопках, и ему поручили проводить экскурсии для приезжих гостей. Молодой, обаятельный, увлеченный своей работой. Он показал Агате место раскопок, объясняя значение черепков керамики и древних изделий из слоновой кости с таким энтузиазмом, что 4000-летние цивилизации казались живыми. Они говорили об археологии, литературе, истории. Она была очарована его работой. Он был пленен её остроумием и интеллектом. Возраст казался неважным, когда они стояли в тени зиккуратов, которые существовали за тысячелетия до них обоих. Когда сезон раскопок закончился, Макс навестил Агату и её дочь Розалинду в Девоне. Во вторую ночь в её доме, во время прогулки по дождливым девонским болотам, он сделал ей предложение. Агата сразу же отказала. Они спорили два часа. Разница в возрасте её пугала. Ей было 40 — почти средний возраст по меркам 1930-х годов. Ему было 26, он был в начале своей карьеры. Она была знаменитой, разведенной матерью. Он был многообещающим археологом, у которого вся жизнь была впереди. «Это не сработает», — настаивала она. «Люди будут говорить. Ты пожалеешь об этом. Я слишком стара». Но Макса было не переубедить. Его не волновала 14-летняя разница в возрасте. Ему было всё равно, что думает общество. Он увидел её — блестящую, творческую, авантюрную — и понял. Сестра Агаты, Мэдж, была категорически против брака. Её дочь Розалинд и секретарь Карло поддерживали его. Семья спорила. Общество, безусловно, осудило бы. Но где-то во время двухчасового спора на вересковых пустошах Девона Агата приняла решение, которое определило всю её дальнейшую жизнь: она выбрала счастье, а не страх. В сентябре 1930 года, всего через шесть месяцев после знакомства, Агата Кристи и Макс Маллоуэн поженились. Мир поднял брови. Шептались. Сплетничали. «Она слишком стара». «Он слишком молод». «Это не продлится долго». Они доказали, что все ошибались — на протяжении 46 лет. Их брак стал одним из самых необычных партнерств в истории литературы и археологии. Каждую осень и весну они ездили на Ближний Восток на раскопки. Агата работала официальным фотографом на всех раскопках, сама проявляя фотографии в импровизированных фотолабораториях. Она обнаружила у себя талант к реставрации керамики — с бесконечным терпением собирая фрагменты, которым тысячи лет. Макс позже писал: «Контролируемое воображение Агаты приходило нам на помощь» в сохранении хрупких артефактов. Она, как известно, использовала свой крем для лица Innoxa для очистки древних изделий из слоновой кости, жалуясь: «На мой крем для лица был такой спрос, что ничего не осталось для моего бедного старого лица!» Но их партнерство было глубже, чем просто археология. Когда их разлучила Вторая мировая война, они писали друг другу письма каждый день. Она говорила ему, что скучает по нему с «каким-то чувством, похожим на штопор». Он говорил, что скучает по ней с «какой-то пустотой, как будто голоден». Он делился своими теориями. Она обсуждала с ним идеи сюжетов. Они спорили о театре, литературе и геологических образованиях. Они были интеллектуально равны, творческие партнеры, лучшие друзья. Во время этих ближневосточных приключений Агата написала некоторые из своих величайших произведений: «Убийство в Восточном экспрессе» (1934), «Смерть на Ниле» (1937), «Свидание со смертью» (1938) и «Убийство в Месопотамии», где любой, кто знаком с семьей Вулли, мог догадаться, на ком основаны те или иные персонажи. Она описывала их брак как «параллельные железнодорожные пути — каждый нуждается в другом рядом, но никогда не пересекаются». Две отдельные, но взаимосвязанные линии, идущие параллельно друг другу к одной и той же цели. Макс стал одним из выдающихся археологов своего поколения. В 1968 году он был посвящен в рыцари за свой вклад в археологию. Агата получила звание Дамы-командора Ордена Британской империи. Сэр Макс и Дама Агата — партнерство, основанное на взаимном уважении, общей страсти и искренней любви. В своих мемуарах Макс писал: «Немногие мужчины знают, что значит жить в гармонии рядом с творческим, полным воображения человеком, который наполняет жизнь энергией». Когда Агата Кристи умерла 12 января 1976 года в возрасте 85 лет, она прожила полную, необыкновенную жизнь. Она написала 66 детективных романов, 14 сборников рассказов и самую долгоиграющую пьесу в мире. Она путешествовала по миру, открывала древние цивилизации и создала персонажей, которые переживут её на многие поколения. Но, возможно, её величайшим достижением было нечто более простое: она выбрала любовь, когда мир говорил ей этого не делать. Она рискнула ради счастья, когда страх казался более безопасным вариантом. Макс Маллоуэн умер всего два года спустя, 19 августа 1978 года, в возрасте 74 лет. Они похоронены вместе на кладбище церкви Святой Марии в Чолси, Оксфордшир — их инициалы А и М образуют элегантную лигатуру на их общем надгробии. 40-летняя разведенная писательница и 26-летний археолог доказали, что возраст — это всего лишь цифра, когда две души узнают друг друга. Что ожидания общества гораздо менее важны, чем личная смелость. Что иногда самое мудрое решение — это не ждать и смотреть, а сделать шаг вперед в неизвестность. Агата Кристи однажды написала в своей автобиографии об их браке: она считала свои дни на археологических раскопках «одними из самых прекрасных, которые я когда-либо знала». Неплохо для отношений, о которых все говорили, что они не сложатся. «Любовь не спрашивает разрешения у календарей или свидетельств о рождении. Она спрашивает только, достаточно ли вы смелы, чтобы сказать «да», когда все остальные говорят «нет»».
Belə bir iddia mövcuddur ki, İslam dünyasının, xüsusilə türk xalqlarının bugünkü problemlərinin əksəriyyəti Əmir Teymurla İldırım Bəyazid, Ağqoyunlu ilə Osmanlı, Osmanlı ilə Səfəvi ilə arasındakı qarşıdurmalardan qaynaqlanır.
Bu fikir sıravi azərbaycanlının şüuruna çoxdandır ki, hakim kəsilmişdir. Gəlin sözügedən məsələyə bir qədər geniş aspektdən nəzər salaq və əsl həqiqəti müqayisə yolu ilə müəyyən etməyə çalışaq:
— 8 milyon insanın ölümünə səbəb olmuş Otuzillik müharibə (1618–1648) Avropa və ümumiyyətlə bəşər tarixinin ən qanlı səhifələrindən biridir;
— Yüzillik müharibə də (1337–1453) Avropada baş vermiş, 1076-cı ildən 1815-ci ilədək İngiltərə ilə Fransa arasında 37 müharibə (ümumilikdə 276 il) olmuşdur;
— İspaniya ilə İngiltərə əsrlər boyu (1585–1604; 1625–1630; 1654–1660; 1701–1714; 1718–1720; 1739–1748; 1761–1763; 1779–1783; 1796–1808) bir-birlərinə qan uddurmuşlar;
— Avropanın 16 dövlətinin iştirak etdiyi Napoleon müharibələrində (1800–1815) ən azı 3.500.000 avropalı həyatını itirmişdir;
— ABŞ-da vətəndaş müharibəsində (1861 – 1865) 1.000.000-a yaxın insan həlak olmuşdur;
— Prussiya–Fransa müharibəsi (1870–1871) 430.000-dən çox insanın ölümü ilə nəticələnmişdir.
Bu müharibələrin əksəriyyəti coğrafi-siyasi şəraitin diktəsi ilə baş versə də, onlara dini don geyindirilməsi, xristianlığın müxtəlif təriqətləri arasındakı ziddiyyətlər qanlı qırğınların miqyasını daha da artırmışdır. Yeri gəlmişkən, 1572-ci il avqustun 23-də Fransa tarixinin ən rüsvayçı hadisələrindən biri baş vermiş, Müqəddəs Varfolomey günündə katoliklər tərəfindən təxminən 30.000 protestant vəhşicəsinə qətlə yetirilmişdir. «Varfolomey gecəsi» ifadəsi bugün də dini dözümsüzlükdən irəli gələn insan qəddarlığını, rəhmsizliyini simvolizə edir… Xristian məzhəblərinin ardıcılları uşaq, qadın, qoca demədən bir-birlərini və yadlarına düşəndə həm də yəhudiləri öldürürdülər. Amma onu da qeyd edək ki, inanclı xristianların əksəriyyəti qatil və zorakı deyildi. Amansız olan zaman və mühit idi. Lakin, sözsüz ki, zamanı da, mühiti də amansız edən insan, onun siyasi və iqtisadi maraqları, ambisiyalarıdır.
Haşiyə: Ədalət naminə vurğulamaq lazımdır ki, din pərdəsindən istifadə edilmədən başladılmış müharibələr daha amansız və dağıdıcı olmuşdur. Misal kimi, 20.000.000 insanın həlak olduğu I Dünya müharibəsini (1914–1918) və 70.000.000 insanın ölümünə səbəb olmuş II Dünya müharibəsini (1939–1945) göstərə bilərik. Yaxud, ispan inkivizisiyasının fəaliyyəti nəticəsində 1481-ci ildən 1498-ci ilədək ən azı 2.000, ən çoxu 8.800 nəfər ölüm cəzasına məhkum edildiyi halda, rəsmi ideologiyası ateizm olan SSRİ-də, təkcə 1937–1938-ci illərdə siyasi ittihamlar əsasında 681.692 insan güllələnmişdir. 1974-cü ildən 1979-cu ilədək Kamboca kommunistləri 3.000.000 kambocalını qətlə yetirmişlər.
Beləliklə, bütün bu müharibələrə, dəhşətli qırğınlara, qarşılıqlı nifrətə baxmayaraq Qərb inkişaf edə bildi. Deməli, Şərqin geridə qalmasının, Qərbin isə tərəqqisinin səbəbləri başqadır. Onlardan bəzilərini sadalayaq:
— sərt iqlimin (XIV–XIX əsrləri əhatə etmiş kiçik buzlaq dövrünün) və aramsız müharibələrin doğurduğu ictimai-siyasi və sosial-iqtisadi problemlərin məngənəsindən xilas olmaq istəyən qərblilərin çıxış yolu axtarmağa başlamaları;
— Amerikanın kəşfi (1492), oradan çoxlu qızılın və gümüşün ələ keçirilib Avropaya daşınması… Qeyd etmək lazımdır ki, həmin qızılın və gümüşün böyük hissəsinə İspaniya yiyələnsə də, bu ölkədə hökm sürən dini fanatizm, sərt kral və kilsə hakimiyyətləri, güclü feodal üsul-idarəsi əldə edilmiş sərvətdən səmərəli istifadə etməyə imkan vermədi. Nəticədə xeyri İngiltərə gördü və son uğuru da o qazandı;
— XVII əsrdən etibarən sənayenin inkişafı, İngiltərədə burjua inqilabı (1642–1651), ABŞ İstiqlal müharibəsi (1775–1783), Böyük Fransa inqilabı (1789–1799), kapitalizmin təşəkkül tapmağa başlaması;
— XVIII–XIX əsrlərdə qərblilərin məqsədyönlü şəkildə feodalizm quruluşundan və quldarlığın qalıqlarından yaxa qurtarmaları və nəticədə daha çox insanın bacarığından və istedadından istifadə imkanlarının yaranması;
— əvvəlcə buxar (XIX əsr), sonra isə daxili yanma mühərriklərinin (XX əsr) geniş tətbiqi, elmin və texnikanın tərəqqisi;
— İslam Peyğəmbərinin VII əsrdə insanlara aşılamağa çalışdığı demokratik dəyərlərin XIX–XX əsrlərdə Avropa cəmiyyətinin həyatında geniş kök salması;
— 1948-ci il aprelin 4-də Amerika Birləşmiş Ştatlarının “Marşall planı”nı işə salaraq II Dünya müharibəsinin viran qoyduğu Qərbi Avropa ölkələrinə yardım göstərməyə başlaması;
— 1948-ci il dekabrın 10-da Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Məclisi tərəfindən “İnsan hüquqları haqqında bəyannamə”nin qəbul edilməsi.
Bir məsələni də qeyd etmək lazımdır ki, XVI–XVIII əsrlərdə Səfəvilərin hakimiyyəti altında olmuş ərazilərdə insanların həyat səviyyəsi avropalıların həyat səviyyəsindən dəfələrlə yüksək idi. Səfəvilərin məhkəmə sistemi Avropa ölkələrinin və Rusiyanın müvafiq qurumlarına nisbətən daha ədalətli olmuşdur. “Şah Abbas cənnətməkan, tərəziyə vurdu təkan” deyimi də göstərir ki, Şah I Abbas Səfəvi məhkəmə sistemini yenidən qurmuş və onun ədalətli fəaliyyət göstərməsinə ciddi fikir vermişdir. Şəhərlərdə sənətkarlıq və ticarət inkişaf etmişdi. Hadisələr öz təbii axarı ilə getsəydi, bəlkə, feodalizm sistemi də tədricən ləğv olunacaqdı. Yeri gəlmişkən, Səfəvilərin son şahları əvvəlki hökmdarlar tərəfindən təyin edilməmişdilər. Onların demək olar ki, hamısını xacələr şurası seçmişdi. Ola bilsin ki, müəyyən bir mərhələdə ictimai münasibətlərin demokratikləşməsi prosesi də başlayacaqdı. Amma tarix «elə olsaydı, belə olardı» fikrini qəbul etmir. Əvvəlcə əfqanların qiyamı, ardınca Rusiyanın və Osmanlının təcavüzü, sonda isə Nadir şah Əfşarın, həmin şərait üçün labüd olan diktaturası bu zəif perspektivi də məhv etdi.
Bir sözlə, Şərqin problemlərinin kökü Əmir Teymurla İldırım Bəyazid, Ağqoyunlu ilə Osmanlı, Osmanlı ilə Səfəvi arasındakı qarşıdurmalarda deyil, erkən feodalizm dövrünə xas olan prinsiplərdə, düşüncə və davranış tərzində, bunlardan irəli gələn ictimai münasibətlərdədir.
Məhəmməd Füzulinin “Hədiqətüs-süəda” əsərinin əlyazması Milli Kitabxanaya hədiyyə edilib Dekabrın 11-də Azərbaycan Milli Kitabxanasında görkəmli türkoloq-alim, professor Cavad Heyətin anadan olmasının 100 illiyinə həsr edilən tədbir keçirilib. Ölkəmizin tanınmış elm, mədəniyyət və ictimaiyyət xadimlərinin iştirakı ilə keçən tədbirdə Milli Kitabxananın direktoru, professor Kərim Tahirov, AMEA-nın prezidenti, akademik İsa Həbibbəyli, Milli Məclisin Elm və təhsil komitəsinin sədri, professor Anar İsgəndərov, Milli Məclisin Mədəniyyət komitəsi sədrinin müavini Günay Əfəndiyeva, Mədəniyyət nazirinin müavini Fərid Cəfərov, Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlı, akademiklər Nizami Cəfərov, Teymur Kərimli, Xalq yazıçısı Elmira Axundova, AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun direktor müavini, tarix elmləri doktoru Eynulla Mədətli çıxış ediblər. Daha sonra fəxri qonaq Ankara Universitetinin müəllimi Məmmədrza Heyət əmisinin 100 illik yubileyinin yüksək səviyyədə təşkil olunmasına görə minnətdarlığını bildirib, dahi şair Məhəmməd Füzulinin “Hədiqətüs-süəda” əsərinin əlyazmasını Milli Kitabxananın fonduna hədiyyə edib. Qeyd edək ki, XVI əsrə aid olan orijinal əlyazma nəstəliq xətti ilə 994/1586-cı ildə katib Qulami-Süpahi Məhəmməd tərəfindən köçürülmüşdür.
ZÜYÇÜ Bir naşı züy tutanı Çəkdilər, böyütdülər, Gətirib orkestrə “Maestro” etdilər. “Musiqi Birliyi”ndə Saksfon sədr idi, Həmin bu Züyçüyə o Arxa idi, pir idi. “Maestro” olan tək Züyçü xaric bağırdı, Tarı, kamanı, sazı Kabinetə çağırdı: – Hə… İndi gərək sizi Bir-bir hesaba çəkəm, Simli alətləri mən Burdan biryolluq əkəm! Diringiniz zəifdir, Belə işləmək olmaz. Xırım-xırda konsertlə Heç baş girləmək olmaz.
BOŞ YER Dəvə bir qonaqlığa Çağrılmadan gəımişdi Belə yerdən qalmağı Şəninə ar bilmişdi. Gördü başda Maralın Yanında bir yer boşdu, Gözləri parıldadı, Dəvənin qanı coşdu. Əldən vermək olmazdı Bu fürsəti, məqamı, Maralla qoşa ona Həsəd aparsım hamı. Boğazını uzadıb Dedi: – Jol verin, keçim! O yeri saxlayıbdır Maralım mənim üçün… Dedilər: – Sarsaqlama Fil əyləşir orada. Boş yer çoxdur, keç otur Eşşəklə bir sırada! Müəllif: Mikayıl Məxfi
