23 dekabr 2025-ci ildə AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu Müstəqillik dövrü Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsində “Yeni ədəbiyyatı tanıyaq” layihəsi çərçivəsində “Təranə Vahidin “Qarışqa təqvimi” hekayələr kitabı
Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatında qadın nəsri” mövzusunda müzakirə keçirildi. Müzakirədə şöbə müdiri AMEA-nın müxbir üzvü Tehran Əlişanoğlu, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Mətanət Vahid (moderator), AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun elmi katibi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Aygün Bağırlı, fəlsəfə elmləri doktoru Rahid Ulusel, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Gülnar Qəmbərova, böyük elmi işçi, yazıçı Mənzər Niyarlı, elmi işçi Hənifə Səlifova, doktorant Səbirə Müzəffərli; qonaqlar – şair Qəşəm Nəcəfzadə, yazıçı Hədiyyə Şəfaqət; filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Rəfayət Əlimirzəyeva, Cəbrayıl Qənbər, Flora Məmmədova və müəllif Təranə Vahid iştirak edirdilər. Tədbirdən fotolar:
“Hüzur və xoşbəxtlik insan ruhunun səssiz şeiridir.”
Kim demiş, nə vaxt demiş, xatırlamıram. Amma bu gün o səssiz şeiri mən də öz ruhumda hiss etdim və qaynağını da buldum:
İnsanın hüzur və xoşbəxtliyi yaxın ətrafdan, bulunduğu sosial mühitdən, iş çevrəsindən və cəmiyyətdən aldığı məmnuniyyət hissinə bağlıdır. Və burda, böyük şeylərdən bəhs etmirəm,- içdən gələn bir isti salam, hal- əhval sorub könül sevindirmək, səmimi bir ortamda ağırlanmaq, özəl bir gündə diqqət göstərib, dəyərləndirmək, yanında olduğunu hiss etdirmək kimi çoxsaylı mənəvi motivasyonlar hüzur üçün, xoşbəxtlik üçün, eyni zamanda, vücud və ruh sağlığı üçün də misilsiz əhəmiyyət daşıyır.
Uzun hekayə yazıb yormaq istəmirəm.
Gerisini şəkillər danışar.
Milli mətbuatımızın 150 illik yubiley medalı üçün Dövlətimizə və layiq görənlərə təşəkkürlər!
Əlamətdar doğum günü və 20 illik ədəbi tənqid fəaliyyətimə görə məni YOLunda olduğum görkəmli tənqidçi alim, AYDIN MƏMMƏDOV mükafatına layiq görən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin rəhbərliyinə,- Xalq yazıçıları Anara, Çingiz Abdullayevə, Rəşad Məcidə, Səlim Babullaoğluna, İlqar Fəhmiyə, Rauf Aslanova, dəyərli qələm dostum Qulu Ağsəsə ürəkdən minnətdarlığımı yetirirəm.
VƏ: Bu gün yaşadığım hüzurlu bir xoşbəxtlik hissindən doğulan səssiz və tərifsiz Şeiri sizlərə ithaf edirəm.
Köroğlu 15. asırda yaşamış saz şairidir. Adına yakılan ağıtları ve kendisine ait oluşturulmuş Köroğlu destanı vardır. Türk edebiyatında genelde aydınlar tek karakterlidir. Yani ya şairdir ya da romancıdır ama hem şair hem de şiirinin kahramanı ya da hem romancı hem de romanın kahramanı olan pek azdır. Köroğlu ise, hem şair hem de destan kahramanıdır. Bu bakımdan onu iki kimlikte değerlendirmek gerekir. Destan kahramanı olarak Köroğlu Köroğlu destanının kahramanı Ruşen Ali’dir. Ruşen Ali, babası seyis olan bir köylüdür. Babasının gözleri zalim bir ağa ( Bolu Beyi ) tarafından mile çekilince babasının intikamını almak için eşrefe karşı bir savaş başlatır oğul. Babasının kör olmasından dolayı o artık Köroğlu diye anılır. Köroğlu, sadece babasının gözüne mil çeken ağadan almaz intikamını. O, artık tüm eşref beylerine kök söktürür, eşref malını halka dağıtır, yoksul donatır, aç doyurur. Bir nevi Robin Hood’dur. Köroğlu hikayesindeki diğer kahramanlar… Köroğlu, kendisine can yoldaşı istediğinde Ayvaz’ı kaçırır. Ayrıca Köroğlu’n Ayvaz dışındaki diğer kişileri ,Timurlenk’in oğlu Kenan, Köroğlu’nun oğlu Hasan, Karavezir’in kızı Benli Hanım, Demircioğlu, Koca Arap, Celâlî Bey, Kiziroğlu Mustafa Bey ve Deli Hoylu’dur.
Köroğlu hikayesindeki mekan…
Bu kişilerle beraber Çamlıbel’e çekilir Köroğlu. Köroğlu hikayelerindeki Çamlıbel, eşkıyaların sığındığı bir yer olmaktan ziyade bayındır bir şehirdir. Hikayeye göre Çamlıbel’de 366 bey, 700 deli atlısı vardır. Burada ayrıca uşaklar da vardır. Çamlıbel’de deyim yerindeyse sosyal adalet hakimdir. Orada haksızlık yoktur, hırsızlık ya da daha büyük fenalık yapanın cezası çok ağırdır. Çamlıbel, birçok yolcunun uğrak yeridir. Çamlıbel’de köşkler, tavlalar vardır. Burada uzun ya da kısa süreli kalan ozanlar, aşıklar da vardır. Çamlıbel’de yemek tek bir kazanda pişer ve ahaliye dağıtılır. Orada açlık yoktur, haksızlık yoktur, zulüm yoktur.
Çamlıbel’in gelir kaynağı, eşreflerden alınan haraç paralarıdır. Yani zengin tabakanın paraları ile döner burası. Destanlarda, Köroğlu’nun halka zulmedip onlardan haraç aldığıyla ilgili bir kısım vardır; aynı destanda bunun bir iftira olduğu da söylenir. Ama yine de bunlar “Köroğlu’nun lekeleri” olarak geçer tarihe…
Köroğlu’nun atı.. Köroğlu’nun bir de kıratı vardır ki bu at dünyada eşi benzeri olmayan bir attır. Kırat, gerektiğinde kılık değiştiren, sahibinin konuşmasını anlayıp ona göre hareket eden, büyülü, ölümsüz bir varlıktır. Ayrıca kilometrelerce koşar da bir kere durmaz, dünyada hiçbir at onu geçemez ya da Köroğlu, Kırat’ına bindiğinde kimse onu yakalayamaz.
Köroğlu nerelidir?..
Köroğlu ünü Balkanlar’dan Doğu Türkistan’a, Güneybatı Anadolu’dan Sibirya’ya yani Türk’ün olduğu her yere gitmiştir. Bu bakımdan da artık nereli olduğunu saptamak ya da artık nereden geldiğini bilmek şuan için çok zor, hatta imkansızdır. Lakin anlatılardan yola çıkılarak düşünülen kuramlar da yok değildir: “Neslimize Murat Hanlı diyorlar” dizesine bakarak Köroğlu’nun kökenleri Muradiye şehrine çekilmiştir. Doğu Anadolu- Azerbaycan rivayetine göre Köroğlu Muradiye şehrindendir. Hazar denizinin gerisindeki Türkmenlerin de Köroğlu hakkında bir rivayeti bulunuyor. Onlara göre Köroğlu, Türkmenlerin Teke oymağındandır. Yalnız Şecere-i Terâkime ve Şecere-i Türk gibi bize kaynak arz eden eserlerde Köroğlu adı geçmediği için bu durum sadece bir varsayımdan ibarettir.
Köroğlu gerçekte kimdir?
Köroğlu, her ne kadar destanlaşan bir karakter kazansa da mutlaka bu destanının bir çıkış noktası olmalıdır. Şöyle ki ; halk, böyle bir kahramanı yoktan var etmedi, sadece abartı unsurları ile süsleyerek bu zamana kadar getirdi. Köroğlu’nun Celâliler’den olabileceği düşünülmektedir.
Evliya Çelebi, IV.Mehmed’in Anadolu’daki Celali isyanları sindirmek için 1658 yılında çıktığı seferi anlatırken Köroğlu’ndan bahseder. Evliya Çelebi, Celali isyanlarının başı olan Celali bey yakalanıp asıldığında huzura getirilen Itakî adındaki saz şairlerin Köroğlu’ndan bahsettiklerini dile getirir. Yine Evliya Çelebi’ye göre Anadolu’nun Kuzeybatısındaki Celalilerdendir Köroğlu ve saz çalıp düzen bozar. XII. asır tarihçilerinden olan Tebrizli Arakel’de Celalilerden bahseder. Eseri, Ermeni Tarihi’nde Köroğlu’nun Celalilerden olduğunu söyler. 1664 yılında tamamlanan aynı tarih eserinde ayrıca Köroğlu ile Kiziroğlu Mustafa Bey’in ahbaplığından da söz eder.
Ermeni müellif Agayan, Köroğlu’nun Türk değil Ermeni olduğunu öne sürmüştür. Lakin; Köroğlu gerçekte bir eşkıya da olsa halk onu eşkıyadan çok bir kahraman olarak görmüş ve tarihe böyle taşımıştır.
Köroğlu’nun destansı özellikleri “Köroğlu, hikaye midir destan mıdır ?” tartışılan bir konudur. Ama bu anlatılarda halk hikayesi özellikleri de destan özellikleri de vardır. Köroğlu hikayelerinin destan özelliklerini andıran iki önemli olay vardır.
İlk olay, Ruşen Ali’nin Bolu Bey’ine sunduğu kısraktır. Bu kısrak büyülü bir aygırla birleşerek dünyaya gelmiştir. Bolu Beyi’nin bu atı beğenmeyerek seyisi kör etmesi, seyisin oğlunun yani Köroğlu’nun bu atı yetiştirip Bolu Beyi’nden intikam alması olayın devamıdır.
Aslında bu tem, Dede Korkut Hikayelerinde de kullanılan bir temdir. Burada, destansı özelliklere sahip olan Kırat’tır.
“Gözleri kör edilmiş adam/baba” motifi, M.Ö V. ve IV. asırlarda İsktiler’de yani Sakalar’da da görülmektedir.
Kafkasya bölgesinde yaşayan Gürcülerin ya da diğer Türk illerinin; ayrıca Ermenilerin aynı motiften yararlanarak destan oluşturması bu ana motifin genellik kazandığının en büyük kanıtıdır. Köroğlu ise Anadolu’daki bu motifin temsilcisidir ve bu motif biçim olarak yukarıda bahsettiğimiz diğer durumlara benzese de kahramanın kişiliğinde farklıklılarla kesin olarak ayrılır. Kahraman sadece babasının intikamını almak isteyen bir körün oğlu değil, sosyal düzeni eleştiren ve bu eleştiri babında da savaşan birisidir.
İkinci olay ise günümüze de deyim olarak gelen “Demir çıktı, mertlik bozuldu” ibaresidir. Buna göre “Delikli Demir” çıkmış ve artık yiğitliğin bir anlamı kalmamıştır. Köroğlu ise eşkıyalığı bırakıp birden ortalıktan kaybolmuştur.
İslami destanî özellikler de vardır Köroğlu’nda ama bu özellikler özünde yoktur. Dualar, menkıbeler, evliya ve peygamber hayatları sonradan girmiştir Köroğlu’na.
Köroğlu’nun Halk Hikayesine Özgü Yanları Halk hikayelerinin en önemli özelliği anlatıcının anlatıyı şiirlerle süslemesi, duyguları şiirlerle ifade etmesidir. Halk hikayelerinin de en az değişen yerleri bu şiir kısımlarıdır çünkü insanlar her zaman nazmı, nesre göre daha kolay sindirir. Hikayeye serpiştirilen bu şiirler, aşığın kendi ürünleri olur evet ama bazen de benzer isimli şairlerin şiirleri hikayeye karışabilir.
Köroğlu hikayelerindeki şiirlerin hepsi Köroğlu’na aittir diyebilir miyiz ya da bu şiirlerin hepsi Celali Beyi Köroğlu’nun isyanı mıdır bilemiyoruz. Öyle ki Köroğlu, bir zaman sonra bir mahlas olarak kullanılmaya başlanmış ve Köroğlu adı altında birçok aşık, şiir yazmaya başlamıştır. Bu aşıkların kimliği Ahmet Kutsi Teceri, Pertev Nail Boratav gibi araştırmacılar tarafından tespit edilmiştir ama yine de Köroğlu hikayesindeki her şiire “Bu Köroğlu şiiri” diyemeyiz.
Köroğlu Hikayelerinin Sosyolojik Yanı Özellikle Evliya Çelebi’nin bilgilerine dayanarak Köroğlu’nun Celali Beyi olduğu görüşü ağır basıyor. Ayrıca Evliya Çelebi için Köroğlu, eşkıyadır, düzen bozucudur; ama halka göre ise o bir efsanedir. Halk, devlete karşı isyan eden bir kişiyi neden kahramanlaştırır?
Bunun cevabı basit: Köroğlu, feodal yani eşref sistemine karşı savaşıp sosyal bir adalet istiyordu ( en azından bu şekilde görülüyor anlatılarda ), o zamanki monarşide halkın böyle bir şeyi savunması ve bunu efsaneleştirmesi gayet olağan karşılanmalıdır. Toplum biliminden yola çıkarsak, halkın var olan sistemden pek de memnun olmadığı varsayımını çıkarabiliriz. Halk, devlet yöneticilerinden ve sistemden yana olan eleştirel tavrını, eşitlik ve adalet için savaşan bir adamı öne çıkarak dile getirmiştir.
Azad Qaradərəlinin seçilmiş əsərlərinin 10-cu cildi işıq üzü görüb
Tanınmış yazıçı Azad Qaradərəlinin seçilmiş əsərlərinin 10-cu cildi çapdan çıxdı. Bu cildə yazıçının “Erməni doktorun gündəliyi və Qarabağın qara hekayətləri” romanı ilə yanaşı, eyni mövzuda yazdığı bir neçə hekayəsi də daxil edilib. 10-cu cild çapa hazırlanarkən yazdıqlarımı bəzi dəyişiklərlə sizlərlə təkrar bölüşürəm. Bu roman bütün məziyyətləri: dil (zənginliyi və koloriti), üslub (özünəməxsusluğu), təhkiyə ustalığı, hadisələrin dinamizmi, mətnin güclü daxili enerjisi, təsvirlərin orijinallığı və inandırıcılığı ilə ədəbiyyatımızın, həqiqətən, böyük uğururdur. Kitaba öz söz yazmış tanınmış ədəbiyyatşünas alim, professor Bədirxan Əhmədli də bu fikirləri bölüşür. Kitabın hər parçası deyilənlərin təsdiqidir: “Yer qadın uşaqlığı kimi həssas idi. Yuxarıdan nə yağırdısa qəbul edirdi: yağış, qar, dolu, güllə, mərmi, toxum, çəyirdək… Cücərtdiyini cücərdir, cücərtmədiyini ağuşuna çəkir, üstünü basdırır, gizləyirdi…” “Erməni doktorun gündəliyi…” Azərbaycan ədəbiyyatında müharibə mövzusunda indiyədək yazılmış (təəssüf, onların sayı elə də çox deyil) ən yaxşı əsərlərdən biri, bəlkə də birincisidir. Romanı sakit, həyəcansız oxumaq mümkünsüzdür. Onu, sadəcə, gözdən keçirmək belə adamdan dözüm, güc tələb edir. Az qala hər səhifədə yer alan dəhşətli mənzərələr, yaxın tariximizdə xalq və fərd olaraq üzləşdiyimiz faciələr təkrar göz önündə canlandıqca nəfəsin elə kəsilir ki, tüstün təpəndən, ruhun canından çıxır. Xəcalət, qəzəb qarışıq qəhər boğazında düyünləndikcə varlığın sarsılır. Bu vəziyyət yalnız ermənilərin törətdiyi “Xocalı soyqırımı” və digər kütləvi cinayətlərlə üzləşdiyimiz günlərdə xalq və fərd olaraq yaşadığımız hisslərlə müqayisə oluna bilər. Romanda Birinci Qarabağ müharibəsinin gedişində ermənilərin azərbaycanlılara qarşı planlı şəkildə həyata keçirdikləri amansız cinayətlər, tükürpədən vəhşiliklər olduğu kimi qələmə alınmışdır. A.Qaradərəli insan talelərindən keçirdiyi həmin qanlı, dəhşətli hadisələri ustalıqla və son dərəcədə canlı təsvir edib. “Erməni doktorun gündəliyi…” adi, sıradan bir bədii əsər deyil, hər səhifəsindən qan daman, yandırılan, əzaları tikə-tikə doğranan, digər görünməmiş işgəncələrə məruz qalan, “dərdlə bağrı badaş (A.Q.)” olan ayrı-ayrı fərdlərin və ailələrin, dədə-baba yurdları zəbt olunan, ocağı söndürülən bir xalqın taleyinin qara yazısıdır. Əlbəttə, yazıçının bütün bu faciələri özünün və ailəsinin taleyində yaşaması da əsərin uğurunu şərtləndirən amillər sırasındadır. Erməni doktorun dilindən qələmə alınmış romanın tərcümə edilib müxtəlif xarici ölkələrdə çap etdirilməsi ermənilərin Azərbaycana, azərbaycanlılara yaşatdıqları fəlakətlərin təkzibolunmaz ehtirafı və təsdiqi olardı. “Harada çörək varsa, ora vətəndir” deyən bir xalqın torpaq iddiası ilə Azərbaycana qarşı yenidən səlib yürüşü təşkil etmək cəhdlərinin qarşısının alınmasında da bu, son dərəcədə gərəklidir.
Onun ölüm xəbəri bir anın içində bütün ölkəyə yayıldı. Acı xəbər elə belə olur, dünyanın o başında baş versə belə, simsiz xətlə hər yana yayılar. Mən də internetdən oxudum. Saytlardan çoxu elə belə də yazmışdı: “Metro Nağı dünyasını dəyişdi”. Son iyirmi ildə hamı onu bu adla tanıyırdı. Adam rəhbərlik etdiyi idarənin adını dəyişdirib “Yeraltı Nəqliyyat Agentliyi” qoydursa da adamlar elə köhnə qayda ilə “Metro” deyirdilər. Havayı deyildi, adam yeraltı dünyanın padşahı kimi ad-san qazanmışdı. Mollalar, müşteyiblər ölümə hər vaxt tərif yağdırıblar, ona min bir rəngdən bərq vuran gözəl libas geyindiriblər. Guya dünya fani dünyadı, axirət əbədidi, cənnət-məkandı. Heç vaxt onların dediklərinə inanmamışam, çünki onlar özləri də öz dediklərinə inanmırlar. Ölüm yaxşı şey olsaydı, elə həmin mollalar, müşteyiblər ayaqlarını uzadıb hamıdan əvvəl ölər, cənnətin ən yaxşı guşəsində özlərinə yer tutar, ölümün nə qədər gözəl olduğunu nümunə kimi göstərərdilər, day uzun-uzadı moizə oxuyub camaatın baş-beynini aparmazdılar. Əlqərəz, mənim dünyamda ölüm ən pis şeydir, bundan o tərəfi yoxdur. Heç qatı düşmənimə də ölüm arzulamamışam. Düzdür, Nağının ölümünün mənə heç bir dəxli yoxdur, ancaq yenə də… onun ölməsini də istəməzdim. Adamdı də, yaşayırdı özü üçün, kimin yerini dar eləyirdi? Hərçənd ki, ondan zəhləm gedirdi. Pəhləvan boyda yekəpər adam bir cılız əməliylə gözümdən necə düşmüşdüsə, deyirdim iti görüm, qurdu görüm, onu görməyim. Nağının çox ləqəbi vardı, hamısını da işlədiyi dövrdə özü qazanmışdı; əməliylə, davranışıyla. İşi ilə bağlı “Metro Nağı” deyənlər daha çox idi. Çünki yeni qazandığı ləqəblər əsas ləqəbini üstələyə bilmirdi. Özünü aqressiv aparırdı, hamıya qarşı yekəxanalıq edirdi. Harda olduğunun fərqinə varmazdı, ağzına gələni danışardı, baxmazdı ki, ona yeddi yerdən kamera tuşlanıb, ya fəhlələrinin arasındadır. Kimsə ucadan nə soruşmuşdusa, Nağı onun üstünə çəmkirmişdi: “Ordan eşşək kimi anqırma!” Elə o gündən ayamalarının üstünə birini də yapışdırmışdılar: Gönüqalın. Tanıyanlar and içib danışardılar ki, Bakıya gələndə şalvarında yamaq olub. Ayağındakı ayaqqabının bir dabanı böyrü üstə yeyilib padoşa dirənibmiş. Hansı çəkməçiyə gedirmiş, düzəltdirə bilmirmiş. O üzdən qıçını çəkirmiş, bəlkə də anadangəlmə axsaxlığı varıymış. Sonradan qazandığı var-dövlət şalvarını, quruyub çarığa dönmüş ayaqqabısını dəyişdiyi kimi axsaxlığını da tarazlayıb. Ekranda görünməyə elə aludə olmuşdu ki, günaşırı efirə çıxmayanda sıxılırdı. Bir gün hansısa hadisəylə bağlı televiziyalara müsahibə verəndə aralıda duranlardan hansınınsa sualını eşitməmişdi. “Orda arı kimi nə vızıldayırsan? Aydın danış görüm, nə deyirsən?” Elə həmin gündən ayamalarının böyrünə birini də yapışdırmışdılar: Vızvız Nağı. İndi Nağı ölmüşdü. Yəqin ki, onunla bərabər bütün ləqəbləri, ayamaları da ölüb gedəcəkdi, amma əməlləri heç vaxt unudulmayacaqdı. Biz tərəflərdə ölənə halallıq verirdilər. Deyirdilər, qoy Allahın ona yazığı gəlsin, qəbir əzabı verməsin. Qəbir əzabının necə olduğunu bilməsək də, hamımız kor-təbii mollanın bu məsləhətinə əməl edirdik. Nağının ölüm xəbərini eşidən kimi ilk yadıma düşən bu oldu. Dərhal internetə baş çəkib maraqlandım. Bir az gecikmişdim. Nağını məsciddə yuyub, kəfənləylib aparıb bahalı qəbiristanlıqların birində dəfn eləmişdilər. Gərəkdi ki, məsciddə meyid namazı qılıb cənazəni yerdən qaqldıranda halallıq verəsən. Hərçənd ki, gecikmişdim, ancaq bu mənim günahım deyildi. Xəbər mənə gec gəlib çatmışdı. Halallıq verməyə də bilərdim. Ancaq bunu vicdanım qəbul etmirdi, vicdanım təmiz olsun, ruhum saflaşsın deyə eləyirdim. O, özünü gönüqalınlığa qoymuşdu, bəs mənə nə olmuşdu? Mən öz rahatçılığım üçün halallıq vermək istəyirdim. Milyonlar səltənətində üzən Nağı mənə olan iyirmi manat borcunu ödəmədən ölmüşdü. Hüzr yerinin harada keçiriləcəyini təxmin etsəm də yanılmamışdım. Belə böyük çinli adamların ehsanını yalnız Baba məscidində keçirirdilər. Baba məscidi şəhərin ən böyük ibadətgahıydı. Əzəmətinə görə İslam dünyasının ən böyük altı məscidindən biri sayılırdı. Orda da ehsan zalları müxtəlif idi, yəni yüksək çinli rəhmətliklərin də öz aralarında böyük-kiçikliyi müəyyənləşdirilirdi. Baba məscidinin ən böyük zalı üçüncü mərtəbədə yerləşirdi, adına “pravitelstvennıy” deyirdilər. Mən rəhmətliyin “üç-yeddi” mərasiminə gəlib çatanda məscidin qabağı maşın saxlamağa yer qalmamışdı. Qara bahalı maşınlar yolun hər iki hərəkət zolağı üzrə sağ tərəfdə ard-arda düzülmüşdü. Qapının giriş hissəsi adamla doluydu. Dayanıb siqaret çəkənlər, kimisə gözləyənlər və dəstə-dəstə gəlib içəri keçənlər bir-birinə qarışmışdı. Gələnlərə qoşulub içəri keçən kimi əvvəlcə dəhlizdəkilərə göz gəzdirdim. Adamlar arasında tanıdığım biri görünmürdü. Başımı qaldırıb liftin üstündə asılmış monitor-lövhəyə baxdım. Metro Nağının ehsanının üçüncü mərtəbədə “böyük zal”da verildiyi yazılmışdı. Liftin qabağında basabas idi deyə gözləmədim, pilləkənlə yuxarı qalxmalı oldum. Foyedə aşağıdakından da çox adam vardı. Elə bil şəhərin cəmi bekarlarını haylayıb bura tökmüşdülər. Üzlərdə kədərdən, qəm-qüssədən əsər-əlamət görünmürdü. Sanki hamı ehsan yeməyə gəlmişdi. Ha göz gəzdirdim ki, rəhmətliyin oxşarlarından kimisə tapıb başsağlığı verəm, belə birini görmədim. Adamlara qoşulub içəri keçdim. Sağ və sol tərəflərdəki pəncərələrin önündəki cərgələrdən başqa bütün yerlər tutulmuşdu. Sağ tərəf həmişə parlament üzvləri və böyük vəzifəlilər üçün saxlanılırdı, ora mənlik deyildi. Yavaş-yavaş sol tərəfə irəlilədim. Münasib bir yerdə oturacaqdım. Fikrim ehsanı gözləmək deyildi. Eləcə cay gətirsəydilər bircə xurma ilə ikicə qurtum çay içib, mollanın fatihəsini dinləyib, iyirmi manatın halallığını verib ruhən rahatlanacaq və çıxıb gedəcəkdim. Belə bir yer tapıb əyləşdim. Ətrafımda oturanlardan heç kimi tanımırdım. Hərə öz işindəydi. Çay içir, noğul, bahalı xurma yeyir, söhbətləşirdilər. Ha gözlədimsə də çay gətirib mənim qabağıma qoyan olmadı. Masaların arası ilə podnos gəzdirənə iki dəfə işarə etsəm də getdi, qayıtmadı. Elə bil, mollanın da başı nəyəsə qarışmışdı, gəlib-gedənlərə rəğmən fatihə vermirdi. Lap dilxor oldum. Birdən gözüm su butulkalarına sataşdı. Neynək, çay olmasın, su olsun, dedim. Su daha yaxşı deyilmi? Həm cana faydalıdır, həm də çaya nisbətən daha safdır. Əlimi uzadıb üstünə “qazsız” yazılmış butulkanı götürdüm, qapağını burub açdım. Stəkanı yarıya qədər doldurdum. Qarşımdakı bahalı xurmadan götürmək istəyirdim ki, telefonuma zəng gəldi. Telefonumu cibimdən çıxardıb baxdım. Nömrə tanış deyildi. Adətən, belə hallar olanda tanış nömrələrdən zəng gələndə “yox” düyməsini basıram. Mənimlə telefon vasitəsiylə əlaqə saxlayanların əksəriyyəti başa düşür ki, danışmaq imkanım yoxdur. İmkan yaranan kimi özüm zəng vuracağam. Ancaq tanış olmayan nömrəyə dərhal cavab verməliyəm, bəlkə, nəsə çox vacib bir iş var. Odur ki, yaşıl düyməni basıb telefonu qulağıma yaxınlaşdırdım. -Bəli! – Astadan dilləndim. – Hüzr yerindəyəm. Buyurun, sözünüzü deyin. -Nə hüzr? – Salamsız-kəlamsız xəttin o başındakı həyəcanlandı, sualla sözə başladı. Xaliqin səsini dərhal tanıdım. Amma onun Azərbaycanda olduğu məni karıxdırdı. Xaliq Azadi yazıçı, şair dostumdu, Rusiyada yaşayır. Onunla əlaqəmiz internet üzərindən hərdənbir olur. İldə bir, ya iki ildə bir dəfə Bakıya gələndən-gələnə görüşürük. İnana bilmədim ki, o, xəbərsiz-ətərsiz Bakıya gəlib. Gəlməmişdən əvvəl həmişə xəbər eliyərdi. Odur ki, hər ehtimala qarşı dəqiqləşdirmək istədim. -Xaliq, sənsən? -Həə… -Hardasan? -Biləcəridəyəm. – dedi. – Avtovağzala gedirəm. İmkan varsa, görüşərdik. -Əlbəttə, görüşək. Sən min metroya, gəl “Nəsimi”yə, geri – parka tərəf çıxışda gözləyəcəyəm. Dərhal ayağa durub zaldan çıxdım. Yüyrək addımlarla metronun çıxışına tərəf yollandım. Sısqa yağış yağırdı. Adamlar dəstə-dəstə qarşıma gəlirdilər. Mənə elə gəlirdi ki, hamısı “Metro Nağı”nın hüzür məclisində iştirak etmək üçün tələsir. Deməli, mən də bura gəlməkdə düz iş görmüşəm. “Metro Nağı” heç də mən düşündüyüm kimi pis adam deyilmiş. Əgər bu qədər adam onun ölümünə üzülür, ehsanından dadıb halallıq verməyə gəlirsə, deməli, o buna layiqdi. Həm də hər adamın hüzüründə sısqa yağış yağmır. Buna da deyirlər adam imam övladıymış ki, onun matəmində göylər də ağlaşma qurarmış. Təxminən yarım saatdan sonra Xaliq gəldi. Görüşdük. Hal-əhval tutan kimi maraqlandı: -Nə hüzr? Kim rəhmətə gedib? -Metro Nağı. Başını buladı, yəni, heç nə başa düşmədi. -Bunun sənə nə dəxli var? – dedi. – Uzaq qohumundu? -Uzun məsələdi. – dedim. – Danışsam, vaxtımız gedəcək. Gəl, gedək məscidə, yolda danışaram. Razılaşdı. Üzü məscidə tərəf yol aldıq. Yağış güclənmişdi. İslansaq da yolumuzdan qalmadıq, gedirdik. Xaliq də xasiyyətimi bilirdi, bir şey ki, beynimə girdi, onu yerinə yetirməyincə rahatlıq tapan deyildim. Odur ki, yolumuzu gedə-gedə ucundan-qulağından əhvalatı danışmağa başladım. Bu, necə olmuşdu? Bir dəfə şair Bəydadaş Cəfərli ilə metronun “Elmlər” stansiyasından çıxıb üzü o tərəfə gedirdik. Binanın tinini təzəcə keçmişdik ki, Bəydadaş dönüb sağa tərəf baxdı. Qeyri-ixtiyari mən də o tərəfə çöndüm. Bizdən on-on beş addım aralıda, binanın yan giriş qapısının ağzında beş-altı nəfər aypara kimi dairəvi dayanıb söhbət edirdi. -Nağı müəllim. – Bəydadaş astadan sevincək dilləndi, adamın adını elə əziz səsləndirdi ki, elə bildim uzun müddət üzünü görmədiyi hansısa doğmasını tapıb. -Kim? – Mən də astadan dəqiqləşdirmək istədim. -Nağı müəllim də, Nağı müəllim, Metro Nağı… Bəydadaş tələm-tələsik bunları deyib adamlara tərəf şütüdü. Ani olaraq Metro Nağını indi gördüm. Adam o birilərdən seçilirdi, pəhləvan-fil boydaydı, özü də pilləkəndə durmuşdu deyə o birilərdən iki-üç baş yuxarıda görünürdü. Geri qalmayım deyə mən də Bəydadaşın dalınca yeyin addımlarla yüyürdüm. -Nağı müəllim, salam. Xoş gördük. – Bəydadaş çatan kimi Metro Nağını salamladı, adamları aralayıb irəli keçdi, ona əl uzatdı. Metro Nağı onun salamını aldı. Əl tutduqları anda Bəydadaş o biri əli ilə çantasından bir kitab çıxartdı, şəstlə Metro Nağıya uzatdı. Mən həmişə Bəydadaşın çevikliyinə həsəd aparırdım. İndi də o, adamlara tərəf gedə-gedə yolda çantasının sepini açmışdı deyə kitabını ordan cəldliklə çıxartdı. Mən isə adamların bir addımlığında dayanıb bunları müşahidə edirdim. Metro Nağı kitabı Bəydadaşdan aldı və diqqətlə üz qabığına baxmağa başladı. -Didaktikadı. Yeni seriyadı. Son şeirlərimdi. Bəziləri müsabiqələrdə qalib çıxıb. Mahnı bəstələndikləri də var. Bir neçəsi özbək dilinə tərcümə olunub. Nağı müəllim baxır, Bəydadaş isə dəyirman daşı kimi üyüdüb tökürdü. Mən belə halla birinci dəfə rastlaşdığımdan bilmirdim neyləyim. Metro Nağının əhatəsində olan adamlar da susmuşdular. Danışan təkcə Bəydadaş idi. O da sanki tanışlıq yox, hesabat verirdi. Nağı bir xeyli kitaba baxandan sonra başını yuxarı qaldırıb mənə baxdı. İlahi, bu, nə baxışlar idi? Pələngdimi, şirdimi, aslandımı? Onun baxışlarında mən şikarını parçalamağa hazırlaşan ən böyük yırtıcını gördüm. Canıma əsməcə düşdü, dedim bu dəqiqə üstümə cumacaq, nə hirsi-hikkəsi var, tökəcək üstümə. Axı mən neyləmişdim? -Sən niyə orda dayanıb gözünü döyürsən? – Birdən səsini ucaltdı. -Məən? – Çaşıb qaldım. -Yox, mən. – İstehza ilə güldü. – Əlbəttə, sən. -Mən nə etməliyəm ki? -Şair deyilsən? Yoxsa sənin kitabın çıxmayıb hələ? Bəydadaşa nə vardı. Yüz şeiri toplayıb bir kitab çıxardırdı. Mən isə… bir povesti ərsəyə gətirənə kimi altı ay keçirdi. Tamamlanmamış əsərlərim olsa da ikinci kitabım təzə çıxmışdı. Bir az da borc götürüb cildini qalın elətdirmişdim ki, samballı görünsün. Bəzən buna görə Bəydadaşla mübahisəmiz düşürdü. Mən deyirdim, kıtabın üzü də möhtəşəm olmalıdı, oxucunu cəlb eləməlidi ki, alıb oxusun. Bəydadaş isə deyirdi ki, əsas kitabın içindəkilərdi, üzü adi kartondan da hazırlana bilər. İndi Metro Nağının ancaq kitabın üzünə baxması, heç içini açıb göz gəzdirməməsi fikrimdə yanılmadığımı göstərirdi. -Çıxıb. – Özümü cəmləşdirib cavab verdim. – İkinci kitabım çıxıb – povestlər kitabım. -Bəs birinci nə idi? – Ciddi, ya qeyri-ciddi soruşduğunu anlamadım, adamın qeyri-təbii kobud danışıq tərzi vardı. -Hekayələr. Gördüm ki, Metro Nağı müştəri kimi gözləyir, mən də çantamdan kitabımı çıxardıb ona uzatdım. O, kitabın çəkisini müəyyənləşdirirmiş kimi düz açılmış əlinin içində saxlayıb baxdı. İki yüz iyirmi dörd səhifəli kitabın qalınlığını, ağırlığını dəqiqləşdirəndən sonra: -Samballı kitaba oxşayır. – dedi. Onun bu sözü məni bir az ürəkləndirdi. Dədəsi təzə oyuncaq almış sadəlöhv uşaq kimi sevindim. -Çox sağ olun. Təşəkkür edirəm. – dedim. Metro Nağı kitabların ikisini də yanındakı adamlardan birinə verdi. -Bunları qaldır yuxarı. – dedi. – Ver katibəyə, qoysun stolumun üstünə. -Baş üstə. Həmin adam kitabları alıb getdi. Metro Nağı indi də üzünü bizə tutdu: -Uşaqlar, indi vaxtım yoxdur, iclasa getməliyəm. – Elə beləcə də dedi. – Sizin kitabları götürdüm. Baxacam. Birinci gün gələrsiniz, söhbətləşərik. Həm kitablarınız barədə fikrimi bildirərəm, həm də pulunu ödəyərəm. Bəri başdan deyirəm ki, inciməyəsiniz. Çoxa imkanım yoxdu, hərənizə iyirmicə manat pul verəcəyəm. “İyirmi manat – bir kitab üçün yaxşı puldu, Allah bərəkət versin”, deyə özlüyümdə düşündüm. Ancaq bu pul Metro Nağı üçün nə pul idi? -Onda qapıya tapşırın, gələndə bizi sizin yanınıza buraxsınlar. – Bəydadaş hər ehtimala qarşı xatırlatdı. Heç nə başa düşmədim. Necə yəni qapıya tapşırın? Bəyəm burda onun sözünü yerinə yetirməyən də ola bilər? -Eşitdin də… – Metro Nağı başını çevirib yanındakına qıyqacı baxdı, ucadan səsləndi. Qapının ağzında dimdik dayanıb söhbətimizi dinləyən arıq, sısqa, şəvərək mühafizə polisinin əməkdaşı bir addım bizə tərəf gəldi. -Bəli. -Yaxşı bax ki, gələndə tanıyasan. Bunların əvəzinə başqalarını yanıma buraxarsan, gəlib zəhləmi tökərlər. Bax ha… -Baş üstə. -İndi arxayın gedə bilərsiniz. – Bunu da bizə dedi. Sevinə-sevinə ordan uzaqlaşdıq. Havayı deyildi, Metro Nağı kitablarımızı götürmüşdü, özü də hərəmizə on kitabın pulunu ödəyəcəkdi. İyirmi manat bizim üçün böyük məbləğ idi. …Birinci gün metronun çıxışında Bəydadaşla görüşdük. İlk dəfəydi ki, onu belə sevincək görürdüm. Qəşəng geyinmişdi, qalstuk da bağlamışdı. Necə deyərlər, sifətindən görünürdü ki, kefi yüz biri vurur. Qısa hal-əhval tutub “Yeraltı Nəqliyyat Agentliyi”nin baş ofisinə yollandıq. Giriş qapısında bizi o günkü polis nəfəri – idarənin mühafizəçisi qarşıladı. -Ooo, Qəhrəmanov, xoş gördük. Bəydadaş xoş aura ilə onu salamladı, hətta elə mehriban görüşdü ki, elə bildim on ilin tanışlarıdı. Diqqətlə baxdım ki, birdən mən də tanımış olaram. Gördüm o günkü polisdir – Metro Nağı bizi tapşırdığı mühafizəçi. -Siz hər gün burda növbədə olursunuz? – Salamlaşdıqdan sonra bunu da mən soruşdum. -Yox. – Mühafizə polisi soyuqqanlılıqla cavab verdi. -Həə, işlər necədir? – Bəydadaş hal-əhval tutmanı bir az da uzatdı. – Keçə bilərikmi? -Yox. -Niyə? Nəsə olub? -Heç nə olmayıb. -Bəs onda niyə keçə bilmərik? – Bəydadaş ciddiləşdi. – Nağı müəllim işə gəlməyib? -Bilmirəm. -Sən necə mühafizəçisən ki, müdirin işə gəlib-gəlmədiyini bilmirsən? – Mən müdaxilə etdim. -Bunun sizə heç bir dəxli yoxdur. -Necə yoxdur? – Ciddiləşdim. – Sən burda Nağı müəllimin tabeçiliyində deyilsən? Adam beşinci gün beş-altı nəfərin yanında sənə tapşırmadı ki, biz gələndə onun yanına buraxasan? -Tapşırdı. -Bəs onda niyə buraxmırsan? -Olmaz. -Onda, heç olmasa, gəldiyimizi xəbər ver. -Olmaz. Daş qayaya rast gəlmişdi. Qalmışdıq bir dilbilməz polis nəfərinin əlində. Sol əlimi yumub sağ əlimlə bir neçə dəfə onun üzərinə vurdum. Hirsimdən bilmirdim neyləyim. Necə yəni olmaz? O boyda – fil boyda, lap elə camaatın dediyi kimi, lənət sənə kor şeytan, yenə deyəcəkdim, pəhləvan boyda müdir bu qanmaza – dilbilməzə qəti tapşırmışdı, özü də beş-altı nəfər işçisinin yanında… Deməli, cüllüt boyda polis nəfəri ölkədə məşhur olan fil boyda Metro Nağını saymır. Neylək! Gözləyək, özü ilə görüşəndə deyərik. Bəydadaş bir neçə dəfə cəhd göstərsə də, alınmadı. Adama bir siqaret yandırıb çölə çıxdıq. Həyətdə var-gəl edə-edə siqaretimizi çəkdik. Qayıdıb bir də cəhd göstərdik. İş alınmayanda alınmır. Qanmaz göyə daş atıb başını altına tutmuşdu. -Siz nə dilbilməz adamlarsınız. – Qabaqdangələnlik edib bizi günahkar çıxartdı. – Mənə qəti tapşırıblar ki, Nağı müəllimin yanına heç kimi buraxmayım. Heç kimin gəlməyini xəbər verməyim. Başa düşdünüzzzz… Onun qəzəbləndiyini görüb sakitləşdik. -Yaxşı, bəs onda sən niyə burda durursan? – Soruşduq. -Elə buna görə… -Nəyə görə? -Ona görə ki, sizin kimi dilbilməz adamlar gəlib soruşsunlar. Yenidən həyətə çıxıb siqaret yandırdıq. Siqaret çəkə-çəkə məsləhətləşib qərara aldıq ki, gözləyək. “Öldü var, döndü yoxdu”, dedik. Əlbət, nahara çıxacaqdı. Onda bizi görüb mühafizəçi polisin üzünə tüpürməzdimi? Deməzdimi, ay qanmaz, bəs mən sənə o günü Azərbaycan dilində tapşırmadım ki, bu yoldaşlar gələndə burax? Nə isə… Siqaretlərimizi tüstülədə-tüstülədə gözlədik. Nahar vaxtı gəlib çatdı. Metro Nağı idarədən çıxmadı. Dedik, müdir adamdır, yəqin əlində işi var, bir az gec nahara çıxsa, dünya dağılmayacaq ki… Gözlədik. Nahar vaxtı qurtardı. Metro Nağıdan bir xəbər çıxmadı. İkimizin də qanı qaralmışdı. Qanımız it qanına dönmüşdü. Bəydadaş nəyə görə gözləyirdi, deyə bilmərəm, mən prinsipə görə burda durmuşdum. Biz axı Nağıdan heç nə xahiş eləmədik. O, özü dedi hər şeyi. Demisən, indi də dur sözünün üstündə. Kişi deyilsən? Dünyanın milyonunu basıb yeyirsən, iyirmi manatdan ötrü qaçıb gizlənəcəksən? Buna el-aləm nə deyər? Cəmdəyinə tüpürməzlərmi, ay… bəsmənkəsdən əmələ gələn… İnanmağım gəlmirdi. Kimə desəydin, inanmazdı. Axşam düşdü. İşçilər iki-bir, üç-bir çıxıb getdilər. Onların arasında bizi görüb-tanıyan da oldu, üç gün əvvəl Nağının yanında olanlardı, baxıb qımışdılar, heç nə demədən ağızlarını büzüb keçib getdilər. Neynək. -Gedək, Bəydadaş. – deyə təklif etdim. -Bütün günü gözləmişik. – deyib etiraz etdi. – Bir az da gözləyək. Gecəni idarədə qalası deyil ki. əlbət bir azdan çıxar. -Görünür, başqa qapıdan çıxıb gedib. Burda heç onu gözləyən xidməti maşını da yoxdur. -Maşına nə var. Zəng vuran kimi gələcək. Yenə də mühafizəçi polisə yaxınlaşdım. -Allahın, imanın olsun. Heç olmasa bir söz denən. Nağı müəllim burdadır, ya çıxıb gedib? -Bilmirəm. -Gəl, gedək. – Bəydadaşa təklif etdim. -Mən sənə deyirəm ki, Nağı müəllimin bizim burda gözləməyimizdən xəbəri olmadı. – Bəydadaş dirəşdi. -Ətraf kamera ilə doludur. Niyə heç kim gəlib bizimlə maraqlanmadı? Nəhayət, Bəydadaşı inandıra bildim. Çıxıb getdik. -Sabah dünya dağılsa da, səni Nağı müəllimlə görüşdürəcəm. Ayrılanda bunu Bəydadaşa dedim. Uşaq kimi sevindi. Gözləri parıldadı. -Harda? Necə? – Maraqla soruşdu. -Qoy, bu gecə kəşfiyyatım işləsin… Ertəsi gün Bəydadaşla görüşəndə günün ikinci yarısıydı. Hətta günortadan da iki saat keçmişdi. -Noldu, bir şey öyrənə bildin? – Bəydadaş səbrsizliklə soruşdu. -Sən bilirdin ki, “Yeraltı Nəqliyyat Agentliyi” də komitə, nazirliklər kimi böyük bir müəssisədir? -Eee, mənə qaravəlli danışma, de görüm bir şey öyrənə bildin? – Zəndlə onun gözlərinə baxdığımı görüb əlavə etdi. – Heç bunun dəxli var? -Əlbəttə var. – dedim. – Bunun dəxli odur ki, bina bütövlükdə onlara məxsusdu. Binanın müxtəlif mərtəbələrində idarə rəisləri, şöbə müdirləri, mühəndislər işləyir. Onlar Nağının qəbuluna gəlib-gedirlər. -Həə… Nolsun? -O olsun ki, onlar Nağının yanına hansı yolla gəlib-gedirlərsə, biz də o yolla gedəcəyik. Bəydadaş duruxdu. Heç nə anlamadı. Başını bulayaraq: -Sən bircə məni onun yanına apar, gerisi mənlikdi. – dedi. -Onda ardımca gəl. – deyib qabağa düşdüm. Binanın əks tərəfində yuxarı başda ikinci giriş qapısı vardı. Öyrəndiyimə görə, əksər işçi heyət ordan girib-çıxırdı. Həmin girişə gəldik. Burda da mühafizəçi dayanmışdı, amma polis deyildi. Dərhal əlimi uzadıb salamlaşdım, ağzını açmağa imkan vermədim. -Biz layihə institutundan gəlmişik. – dedim. – Bəzi çertyojlarla tanış olmalıyıq. -Hə, başa düşdüm. – Mühafizəçi gülümsəyərək cavab verdi. – Yəqin Vaqif müəllimin yanına gəlmisiniz. Vaqif müəllimin adını birinci dəfəydi eşidirdim. Görünür, o da burda böyük adamdır, layihə-çertyoj işlərinə rəhbərlik edir. Özümü o yerə qoymadım, tanımadığımı büruzə verib özümü yandıra bilməzdim. -Fərq eləməz. – Soyuqqanlılıqla dedim. – Mühəndislərdən kim olsa, onunla da görüşüb baxa bilərik. -Gərək bağışlayasınız, lift işləmir, pilləkənlərlə dördüncü mərtəbəyə qalxacaqsınız. -Olsun. Mühafizəçinin yanından keçib pilləkənlərlə yuxarı qalxdıq. Bəydadaş özünü gülməkdən güclə saxlayırdı, burnunu birtəhər tutub durmuşdu. İkinci mərtəbəni keçəndə pıkkıldadı: -Layihə institutu… çertyojlar… -Təmkinli ol. İndi görəcəm Nağı ilə necə görüşəcəksən. O günü dil-dil ötürdün… -Sən narahat olma. – dedi. – Bircə məni onun yanına apar. Dördüncü mərtəbəni o baş-bu başa addımladıq, bu baş-o başa. Dəhlizin o başındakı liftin düyməsini basdıq, açılmadı. Pilləkəni axtarıb tapdıq, qapısı bağlı idi. İşçilərə, mühəndislərə bir şey deyə bilməzdik. Məqam axtarırdıq ki, hardansa peyda olan xadimə zibil kisəsini gətirib liftin ağzında yerə qoydu. Xalatının cibindən kart çıxardıb liftin böyründəki qurğuya söykədi və düyməni basdı. Heç bir dəqiqə keçməmiş lift gəldi, qapısı açıldı. Cəld yaxınlaşıb zibil kisəsindən yapışıb liftə keçdim. Xadimə duruxdu. -Sizə olmaz. – dedi. -Narahat olmayın. – Tələsik ovcumda büküb saxladığım təzə manatlığı xalatının cibinə basdım. – Biz layihə institutundanıq. Xadimə liftin düyməsini basdı. Lift bizi binanın zirzəmisinə düşürdü. -Bizə ikinci mərtəbə lazım idi. – Astadan dedim. Xadimə zibil kisəsini götürüb çıxandan sonra yenidən kartını qurğuya yaxınlaşdırdı və liftin iki düyməsini basdı. -Siz məni görməmisiniz, mən də sizi. – Deyərək çıxıb getdi. Lift bizi ikinci mərtəbəyə qaldırdı. Dəhlizlə irəlilədik. “Qəbul otağı” yazılmış qapının önündə dayandım. Astadan pıçıldadım. -Burdan o yana sənlikdir, Bəydadaş. -Necə? -Katibə bizim qabağımızı kəsə bilər. İçəri girən kimi ikinci qapını açırsan, keçirik Nağı müəllimin yanına. Özün bilirsən necə hərəkət etmək lazımdır. Nəfəsimizi dərib həyəcanımızı keçirtdik. Bəydadaş qabağa düşdü. Qapını elə dartdı ki, dedim qulpu əlində qalacaq. Katibənin oturduğu “Qəbul otağı”na keçdik. Metro Nağının özünə bab yekəpər katibəsi vardı. Bizi görcək katibə dimdik ayağa durdu. Hiss elədim ki, ərəbzəngi kimi qabağımızı kəsmək istəyir. Ani məqamda dayanmış Bəydadaşı irəli itələdim. Özüm isə katibəylə mehribancasına salamlaşdım. -Siz kimsiniz? – deyə soruşdu. -Nağı müəllim özü bilir, – dedim, – bizi gözləyir. -Gözləyin, heç olmasa məlumat verim, – deyən katibə dərhal telefonun düyməsini basdı, zingiltidən bildim. -Ehtiyac yoxdur, – deyəndə Bəydadaş artıq rəisin otağının qapısını açıb içəri keçirdi. Mən də Bəydadaşın ardınca otağa girdim və arxamca qapını bağladım. Biz otağa girəndə Metro Nağı ayaq üstəydi. Hirslə əl-qolunu ölçə-ölçə üstümüzə gəlirdi. Lap xortumunu yelləyib nərildəyən fil kimi gəlirdi, qollarının hər biri bir fil xortumu boydaydı. Dedim bu dəqiqə hər qolunu birimizin belinə dolayıb ikinci mərtəbənin pəncərəsindən asfalta tolazlayacaq. Asfalta dəyib pendir, şor motalı kimi küçəyə dağılacağıq. O günü fitil-fitil ötən Bəydadaş quruyub yerində qalmışdı. Nəsə eləmək lazımdı. Bir anın içində vəziyyəti dəyişə bilməsəydik, day heç nə… Allahın bizə verdiyi qələm… qələm neyləsin? Burda söz demək lazımdı. Sözü də qanana deyərlər. Nəsə… özümü cəmləşdirdim. -Xoş gördük, Nağı müəllim… – dedim. -Siz kimsiniz? – Nağı bağırır, səsi divarlara dəyib əks-səda verərək üstümüzə gəlirdi. -Bizik də… – Tanışlıq vermək istədim. – Beşinci gün kitablarımızı götürdünüz. -Sizi kim buraxıb bura? -Axı siz tapşırdınız… -Mən indi o polis küçüyünü də qatacam sizə, dədənizi şəlləyəcəm dalınıza… -Nağı müəllim… – ciddiləşdim. – Heç sizə yaraşarmı? Bu nə hoqqadır çıxarırsınız? Adam da iyirmi manatdan ötrü belə hoqqa çıxardar? -Mən niyə sizə iyirmi manat verməliyəm? İyirmi manatım artıq olsa, öz yırtıq-deşiklərimdən birini yumaram, bəlkə iyirmi min yırtıq-deşiyim var. Elə bu vaxt qapı açıldı və mühafizəçi polis içəri keçdi. Başqasıydı, dünənki, beşinci gün Nağı tapşırdığı adam deyildi. -Hardasan, ay it küçüyü? – Nağı onun üstünə qışqırdı. – Sənə deməmişəm heç kimi içəri buraxma? Səni ora nəyə bağlamışam? -Mən heç kimi burax… -Kəs səsini, küçük. – Nağı ona sözünün gerisini deməyə imkan vermədi. – Hələ bunları çıxart çölə, sənin dədəni dalına şəlləməsəm, eşşəyin oğluyam. Bunu deyib üçümüzü də süpürlədi, itələyib qapıdan çıxartdı. …Mən bunları Xaliqə danışanda artıq məscidin içindəydik. Üçüncü mərtəbənin foyesində durub gözləyirdik ki, içəridən kimsə çıxar, biz onun yerinə keçərik. Foyedə bizim kimi gözləyənlər çox idi. Di gəl ki, içəridən heç kim çıxmırdı. -Deyirəm, işin-gücün yoxdur e sənin. Düşmüsən qeyri-ciddi bir sözün dalına. – Xaliq narazılığını bildirdi. – Bayaqdan gedib bir yerdə rahat oturub çay da içmişdik, çörək də yemişdik. Hələ deyirsən doyunca söhbət də eləmişdik. -Bilirsən, Xaliq, söz müqəddəsdir. Onu gərək qoruyaq, yerinə yetirək. Yerinə yetirməyənə başa salaq. -Vallah, səndə bir qram ağıl yoxdu. Ölmüş adama necə başa salacaqsan? -Mən öz ruhumu saflaşdırıram. Vicdanım qarşısında borcumdan çıxıram. Nolsun ki, o gönüqalınlıq elədi. -Gəl, gəl, gedək. – dedi. Bir də boylandım ki, görüm içəridəkilərdən ayağa durub çıxmaq istəyəni var, gördüm heç kim tərpənmir, hamı necə oturubsa, eləcə də oturub. Yeyən yeyənin, tıxan tıxanındı, Metro Nağının ehsanı müsibət gedirdi. -Sənə deyirəm gəl də… – Əməlli-başlı dilxor olmuş Xaliq qolumdan tutub dartdı. – Görmürsən qurban olduğum onun halallığını qəbul eləmək istəmir. Nə dirəşmisən? Ağzında deyirsən… Daha heç nə demədim. Sakitcə Xaliqin arxasınca getdim. Pilləkənləri düşəndə Xaliq dayandı. -Bəs Bəydadaş nə dedi? -Nəyə? -Metro Nağının ölməyinə? –Xaliq bir az hirslənən kimi oldu və məni yamsıladı. – Nəyə? Nəyə? Elə bil yuxudasan, quruyub qalmısan. Bəydadaşın xəbəri yoxdu? -Var. – Bu an elə bil üstümdən ağır yük götürüldü, yüngülləşdim, gözlərim işıqlandı. – Xəbər tutan kimi ona zəng vurdum. “Xəbərdən xəbərin var?” – deyə soruşdum. Xəbəri olduğunu dedi. Bura birlikdə gəlməyi təklif etdim. “Nə halallığı verəcəm, Allah vurmuşdu onu”, dedi. Gəlmədi. Xaliq başını bulayıb yoluna davam etdi. Mən də onun ardınca getdim. Küçəyə çıxdıq. Çox pərişan idim. Bu cür saf niyyətim baş tutmamışdı, arzum ürəyimdə qalmışdı. Gedə-gedə elə hey onun qəbir əzabını düşünürdüm… Yağış isə hələ də yağırdı, indi lap bərkitmişdi, leysana çevrilmişdi. Arabir göy guruldayırdı. Sanki göylər də Nağıya olan qəzəbini bu ehsan gününə saxlamışdı, camaata çatdırmaq istəyirdi.
В ту ночь русская армия (в ночь с 26-27 апреля 1920 г.) начала медленно заполнять столицу (г. Баку – столица Азербайджанской Республики).
Проживавшие в городе армяне и русские ликовали. Армяне ещё не одумались и, насколько нам было известно, намеревались повторить Мартовскую трагедию. Русские же были весьма довольны тем, что добрались до драгоценного богатства — азербайджанской нефти. Недовольны и опечалены были лишь мы, тюрки.
Радовалась и жена одного русского инженера, который, сбежав от российской смуты, нашел убежище и работу в Азербайджане… Они жили в доме напротив нас.
Увидев меня, женщина сказала: «Как хорошо, русским сапогом запахло!»
За эти слова я вонзил бы кинжал ей в живот, но, увы, это была женщина… Не сказав ни слова, я прошел мимо. Да! Русский сапог снова топчет нашу Родину, и русское нашествие грозило окрасить наш край кровью…
Но Бог велик! Он даровал и мне мгновение радости.
Однажды, спустя немалое время после оккупации, одна русская организация искала здание для размещения. В этот момент они сочли подходящим дом того самого русского инженера, где жили только муж с женой, и тут же заселились, выбросив их обоих на улицу…
Пока женщина с тоской и растерянностью наблюдала за этим, я тоже взял грех на душу, но что поделать, не смог сдержаться:
— Ну как, госпожа, пахнет русским сапогом? спросил я.
Женщина не рассердилась. Она поняла, что я прав. В тот миг она не знала — плакать ей или смеяться…
Из воспоминаний Азиза Алпоуда, азербайджанского публициста, главы железных дорог Азербайджанской Республики в 1918–1920 гг., члена азербайджанской эмиграции.
Devlet gemi inşa mühendisi Fethi Algon‘u 1946’da Tatvan’a yollar. Kocaman bir iç deniz, üzerinde hiç deniz taşımacılığı yok. Fethi Algon eşini, iki oğlunu alır Kurtalan Ekpresi ile önce Siirt Kurtalan’a oradan da 8 saat (122 km) süren bir yolculukla Tatvan’a varır. Vardıklarında manzara şudur Tatvan’da. Yol yok Okul yok Elektrik yok Su şebekesi yok Türkçe bilen yok Bakkal bile yok Yok yok yok yok. Fethi Algon önce tersaneyi kurar ve Van Gölü üzerinde yolcu taşımacılığı yapacak gemilerin, kosterlerin, römorkörlerin üretimine başlar, iskelelerin yapımları da başlar eş zamanlı Gevaş, Ahlat, Erciş, Van ve Gevaş’ta. Sene 1950’de Van Gölü üzerinde yolcu taşımacılığı başlamıştır bile. Siirt Kurtalan’a gelenler karayolu ile Tatvan’a, oradan da göl çevresinde nereye gidecekse. Fethi Algon bakar ki herkes yakalayamıyor feribot saatlerini, der ki Denizcilik Bankası’na buraya otel lazım. Bunun üzerine Doğu Anadolu’nun ilk ve tek dört yıldızlı oteli Tatvan’a inşa edilir vatandaş feribot beklerken rezil olmasın diye. İstanbul’dan Yalova’dan şefler, otel müdürleri getirilir personelinin eğitimi için. Otelin adı Denizcilik Bankası Oteli’dir. Bu arada tersane arazisi bir kampüs haline getirilir. 1950 gibi senede Van Gölü’nde yelken yapılır. Çevre illerden sayısız insan yelkenli izlemeye gelir. Fethi Algon’a devletin gönderdiği paralar Diyarbakır üzerinden gelir. Çünkü en yakın Ziraat Bankası oradadır. Mecido isimli bir eşkiya yolda parayı getirenleri soyar, bütün paraları alır. Jandarma bile Mecido’ya bulaşmak istemez. Fethi Algon, Mecido’ya haber salar, gelsin görsün beni diye. Mecido bir eşkiyadır ama devletin adamı çağırmıştır sonuçta. Kalkar gider. Fethi mühendis derdini sorar. Mecido: “Adam vurdum, eşkiyayım diye kime bana iş vermez, ne yapayım” Fethi Algon, 1.90 boyundaki bu dev adama Tatvan tersane Kampüsü’nde bekçilik işi verir. Mecido eşkiyalığı bırakır. Karda tipide çocukları okula götürmek dahil her işe canla başla koşar. Tersanenin has adamı olur. Tatvan’da okul yoktu, mühendis Fethi Algon’un oğlanlar okula başlayacak olunca kaymakama valiye çıkıp, okul konusunu dile getirir. Sene 1948’dir. Vali kaymakam yok öyle bir para bizde. Okulu yapın biz öğretmeni atayalım. Fethi Algon bulur buluşturur, tersane kampüsünde bir oda, kara tahtaya 25 öğrencinin eğitim alacağı bir derslik kurar, valiye kaymakama haber salar, atayın öğretmeni. Böylelikle Tatvan’ın ilk okulu açılır. Öğrenci sayısı 25’dir. 23’ü Türkçeyi ilk defa okulda duyar. Fethi Algon ve ailesi 1959 senesine kadar Tatvan’da kalır ve bugün bile Bitlis il merkezinin daha önünde anılmasını sağlayan altyapıyı atarlar Tatvan’da. Sonra geldikleri yer olan İstanbul’a dönerler. Bozulan Türkçeleri nedeniyle çocukların lakabı artık kırodur İstanbul’da. Oğlanlardan küçük olanı Atilla yıllar sonra Denizcilik Bankası’nda müfettiş olur. 1970ler filan. Tatvan denetlemesi vardır. Gönüllü olur. Yine Kurtalan Ekspresi ile Bitlis, Tatvan’a varır. 3 gece 4 gün. Tatvan’da babası zamanında açılan Denizcilik Bankası oteline yerleşir. Resepsiyonda dev gibi ama beli bükülmüş bir adam vardır. Resepsiyonda kavga etmektedir. Üstü başı perişandır. Atilla zar zor tanır adamı. Babasının eşkiyalığı bırakıp işe aldığı eşkiya Mecido. Sarılırlar, ağlaşırlar, dertleşirler. Babası gittikten sonra gelenler ne yapıp edip, kovulmuştur Tatvan tersanesinden Mecido eşkiyadır, adam vurmuştur, katildir diye. Oğlunun açtığı bakkal dükkanı geliri ile kıt kanaat geçinmektedirler Tatvan’da. Sorarım size? Fethi Algon da devlettir, sonrasında gelenler de? Bu devlet nasıl bir şeydir? Hele deyin bana. O değil de Fethi Algon’un torunu Burcu Algon bugün Azerbaycan yelken milli takımının koçu. Cumhuriyet’in yarattığı katma değer bugün Cumhuriyet’in sınırlarını aşıyor. Yalnız nasıl zamanlarsa eşkiyası bile kalite. Öyle bir Türkiye’ymiş.
Yunanlılar tarafından 1922 yılında Saruhanlı İlçesi, Hacırahmanlı Mahallesi Çarşı Camiine atılmış olan top mermisi patlamadan günümüze kadar gelmiş. Vatanını sev ve onu koru.
Su Su, Hava, Hər yerdə çirklənmə. Biz plastiklə nəfəs alırıq. İnsanlar okeanda zibillərin arasında üzür. Biz isə təmiz atmosfer gözləyir, xoşbəxt olmaq istəyirik. Amma insanlar şəhərləri və ölkələri zəhərlə bombalayırlar. Ətraf mühitin sağlamlığından danışırıq, amma biz — insanlar — özümüz çirkləndiririk. Özümüzə hörmət etmirik, təbiətə hörmət etmirik. Tanrı rolunu oynayırıq. Zəlzələlər yaradırıq, yağış yaradırıq, tayfunlar yaradırıq. Bir gün Yer “bəsdir” deyəcək və insan pis davranışına görə rədd ediləcək.
Rəy
Şair: Kujtim Hadjari Bu şeir insanın ətraf mühiti məhv etməsinə və özünü məhv edən davranışlarına qarşı güclü və birbaşa tənqiddir. Burada incəlik yoxdur — bu, qəzəb və xəbərdarlıq dolu bir fəryaddır. Şair bildirir ki, bizim müdaxiləmiz nə müdrikdir, nə də ilahi — bu, təbiətin sistemlərinə qarşı təkəbbürlü və təhlükəli bir müdaxilədir. Yer kürəsi üçün yaratdığımız təhlükəni izah etdikdən sonra, şair mətni peyğəmbərcəsinə bir xəbərdarlıqla tamamlayır. Yer canlı bir varlıq kimi təqdim olunur və bir gün dözüm həddinə çataraq “bəsdir” deyəcək. “İnsan rədd ediləcək” — bu, son və sarsıdıcı nəticədir. Sadəcə cəzalandırılmaq deyil, rədd edilmək — sanki bədən yad cismi qəbul etmir və ya ev sahibi paraziti qovur. Bu o deməkdir ki, Yer özünü xilas etmək üçün insanı kənarlaşdıracaq. Bu şeir ekoloji-apokaliptik bir xəbərdarlıqdır. O göstərir ki, bəşəriyyətin çirklənməsi, zorakılığı və təbiəti təkəbbürlə idarə etmə cəhdi ayrı-ayrı problemlər deyil — bunların hamısı eyni xəstəliyin əlamətləridir: “Bizi yaşadan canlı sistemə fundamental hörmətsizlik.” Şairə görə bu yol intihara aparır. Əgər biz dağıdıcı, parazit bir qüvvə kimi davranmağa davam etsək, Yer (iqlim fəlakətləri, ekosistemlərin çökməsi və ya özümüzün zəhərlədiyimiz mühit vasitəsilə) planetimizi bizim üçün yaşanmaz edəcək. Bu şeir təbiətlə qarşılıqlı bağlılığımızı gec olmadan dərk etməyə çağırışdır. Qısaca desək: Biz öz yuvamızı zəhərləyirik və əgər dayanmasaq, oradan qovulacağıq. Bu, Yer üzündə yaşayan hər kəs üçün davranışını dəyişməyə çağıran bir müraciətdir.
1987-ci ildə Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsini bitirmişəm. Tovuzluyam, Köhnəqala kəndində anadan olmuşam.
Müstəqil Azərbaycanın ilk hərbi jurnalistlərindən biriyəm. 1992-2003-cü illərdə Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyi nin Hərbi bilik jurnalında redaktor kimi fəaliyyət göstərmişəm. Birinci Qarabağ müharibəsi veteranıyam. Ehtiyatda olan mayoram.
2003-2008-ci illərdə “Qızıl əsr” qəzetinin təsisçisi və baş redaktoru olmuşam. Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi nin sifarişi ilə teatr, kino sahəsində kitablarım çap olunub. Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin (1989) və Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin (1995) üzvüyəm. Prezident təqaüdçüsüyəm. 50-yə yaxın kitabın müəllifiyəm. Gənclər bəlkə də məni tanımır. Ancaq Azərbaycan mətbuatında imzama peşəkarlar bələddir. Medianın İnkişafı Agentliyi nin fəaliyyətini yaxından izləyirəm. Həmkarlarımın mükafatlandırılmasını görüb, sevinirəm. Bu il 65 yaşım tamam oldu. Jurnalist kimi fəaliyyətimin 40 yaşı tamam olacaq. Heç vaxt mükafat və təltif haqqında yazmamışam. Heç düşünməmişəm də… Ancaq haqqım olanı istəmək məncə təbiidir. Düşünürəm ki, müvafiq qurumlar bu yazını oxuyacaq. Salamat qalın!
