Yaltaqlıq “mədəniyyəti” və onun fəsadları
Cəmiyyətin inkişafına mane olan görünməz, lakin dərin köklərə malik problemlərdən biri də yaltaqlıqdır. Bu, təkcə fərdi xarakter zəifliyi deyil, zamanla sistemli hala gələn və bütöv mühitləri zəhərləyən sosial xəstəlikdir. Yaltaqlıq harada yayılırsa, orada ədalət geri çəkilir, bacarıq kölgədə qalır, dürüstlük isə susmağa məcbur olur.
Yaltaqlıq, adətən, zəhmətin və biliklərin dəyərsizləşdiyi mühitdə çiçəklənir. Belə mühitlərdə insan öz bacarığı ilə deyil, kimə yaxın olduğu, kimə nə dediyi və nə qədər “uyğun” davrandığı ilə irəli çəkilir. Nəticədə çalışqan, savadlı, vicdanlı insanlar kənarda qalır, meydan isə sözü çox, işi az olanlara verilir.
Bu “mədəniyyət”in ən təhlükəli tərəfi onun tədricən normaya çevrilməsidir. Əvvəlcə qınaq doğuran yaltaq davranışlar zamanla “işin tələbi”, “yaşamaq qaydası” kimi qəbul edilir. İnsanlar susmağı, razılaşmağı, hətta doğru bildiklərindən imtina etməyi təhlükəsizlik mexanizmi kimi görməyə başlayırlar.
Yaltaqlığın fəsadları təkcə fərdlərlə məhdudlaşmır. Bu hal idarəetmədə səhv qərarların artmasına, kollektivlərdə etimadsızlığa, gənclərdə isə yanlış rol modellərinin formalaşmasına səbəb olur. Gənc insan görür ki, zəhmət çəkən yox, yaltaqlanan irəli gedir. Bu müşahidə onun ədalətə, əməyə və gələcəyə olan inamını sarsıdır.
Xüsusilə vəzifəli şəxslərin ətrafında yaranan yaltaqlıq halqası reallıqla əlaqəni kəsir. Rəhbər yalnız tərif eşidəndə problemləri görmür, səhvlər gizlədilir, inkişaf isə imitasiya olunur.
Unutmaq olmaz ki, yaltaqlıq yalnız yaltaq olanı deyil, yaltaqlananı da zəiflədir. Davamlı tərif eşidən insan tənqidə dözümsüz olur, özünü inkişaf etdirmək ehtiyacı hiss etmir və nəticədə geriləyir.
Sağlam cəmiyyət yaltaqlıq üzərində deyil, ədalət, zəhmət və vicdan üzərində qurulur. Bu dəyərlər qorunmadıqca, inkişafdan danışmaq sadəcə gözəl söz oyunu olaraq qalacaq.
Fəzail RZAQULİYEV,
Müstəqil psixoloq
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında