Боши аввалги: Меҳрибон Абдураҳмонова – ДАШТ ҚИССАСИ

ДАШТ ҚИССАСИ
5-қисм
Боши аввалги сонларда. Давоми

Кун кунни қувалаб, ой кетидан ой ўтди.
Қиш қаҳрини кўрсатган чилла-ҳиллалар ўтиб, ҳут яхши келди. Қалин қорлар остида ниш урган майсалар ҳутнинг илиқ ҳавоси таъсирида бош кўрсатдилар. Ҳут Ҳамалга кўм-кўк майсазорларни туҳфа этди. Даштга кўкларини кўз-кўзлаб кўклам кириб келди.
“Яхши келса ҳут, қозон-қозон сут”, дея севинган даштликларнинг қозонларида барака қайнади.
Бўз ерлар яшил майсалар билан қопланиб, борлиқ бўзолам га айланди. Қўзигуллар сап-сариқ қўнғироқчаларини чалиб, яшил яйловларга кўрк берди… Сўфитўрғайлар тонг саҳарлаб азон айтиб, азал-абад қўшиғини куйладилар. Янгиланган табиат ярақлаган рангларда, қушлар сайроғи, қўй-қўзиларнинг, эчки-улоқларнинг маърашлари садосида янграб кетди,
Оқ, пушти рангларда очилган гулхайрилар гулкосаларида капалакларга, асалариларга бол тутдилар. Экинзорлар четларини қушоёқлар босди.
Сочларини қирқ бир кокил ўриб, дўппи кийган қизалоқлар дала гулларига қўшилиб, чирой очдилар.
“Чум-чум, чумолай,
Менинг отим Қуралай”, – дея қўшиқ куйлаган қирқин қизларнинг оғизлари чучмомаларнинг илдизларидан янада чучукланди.
Ингичка узилиб, йўғон чўзилган палла – қишдан омон чиққанларнинг очиққан жисму жонларига қоқиўтларнинг баргу поялари, туятовонларнинг муштумчадай илдизлари дармондори бўлди.
Овул четидаги қир устида Йилбоши қилинди.
Овул эркаклари катта қўчқор сўйиб, гўштидан катта қозонда шўрва пиширдилар.
Бошларига желак ёпинган хотин-халаж сузма қўшилган жўхоригўжа ва сутош тўлдирилган кадилардан косаларга тўлдириб қуйиб, барчани шодлантирдилар. Уйларида пишириб тайёрланган думбали кўк сомсалар тала-тала бўлди.
Мўйлови майсадай ниш урган бўз болаларнинг ҳам йўли бўлиб қолди.
Бўзоламда арқон тортиш, чиллик ўйнаб чаққонликларини оширишса, кураш тушиб, полвонликларини кўз-кўз қилдилар.
Дошқозонларга осилган сумалаклар пишириш жараёнида йигитчаларнинг янада жонлари кириб қолдилар. Сопига таёқлар боғланиб узайтирилган капгирлари билан қозон ковлаётган момоларнинг бошларини оғритиб, чувиллашаверганлари учун қозон бошидан ҳайдалган болалар азалий қўшиқларни айтиб, бадтар шовқин кўтаришди.
Сумалак қайнайди-ё
Момом бермайди-ё.
Бермаса бермасин-о,
Ҳовлимга кирмасин-о.
Ҳовлим-ҳовлим узоқда
Ичган сувим булоқда.
Ичиб-ичиб маст бўлдим,
Қизлар билан дўст бўлдим.
Қизлар кетди мажлисга,
Ўзим қолдим номусга.
– Ҳаҳ, уйларингга буғдой тўлгурлар, – деган ёлғон пўписадан завқланган ёш-яланглар “Бизларни ҳайдаганингиз учун ёмғир чақирамиз”, деб, бадтар чувиллашиб, бошқа қўшиқларини куйлаб юбордилар.
Ёмғир ёғалоқ,
Эчки қумалоқ.
Подачининг қизининг
Қорни юмалоқ.

Аёлларнинг ёшроқлари қўлларига косов олиб болаларни қувлашади.
Болалар қочаётиб ҳам, қўшиқ айтиб қочишди.

Ковушим, калла хушим,
Боғларни кезган ковушим.
Қадамим гурас-гурас
Тоғларни кезган ковушим…

Болаларни нарига ҳайдаган хотин-халаж ўзаро ҳангомага берилдилар. Аёллар “Учма қушга куявериб, худонинг қаҳрини келтирманг. Ундан кўра янги йил, янги ойларда Худойимдан иноятлар сўранг. Умри, ризқи билан фарзандлар ато қилсин”, деб Мисхол момони ҳам ҳоли-жонига қўймай, Йилбошига олиб чиққандилар.
Қиш охирларида Мисхол момо ҳам соғайиб оёққа турганди. Турсунмуроднинг дўппайган қабри устида майсалар кўкариб, гул-чечаклар очилди. Аммо ота-онасининг кесилган кўкайларига на кўклам, на-да қуёш малҳам бўлолмадилар.
Қаҳратон қишда уйдан чиқмай ғам чекавериб, бағри захлаган момо одамлар орасида кўнгли бироз ёришгандай бўлди. Аммо кўнгли ярим одамнинг кўнглини топиш қийин экан. Сал гап ҳам ҳали битиб улгурмаган ярасига тегиб, янгилайверар экан.
Ойсафар момо айтган ўланлар ҳамманинг дилини чоғ қилса, Мисхол момога айрича таъсир қиларди. Чунки айтилган ўланларнинг бариси фарзандга бориб тақалаётганди.

Эшик олди гулхайри,
Менинг болам Бегали.
Гулхайрининг гули кўп,
Бегалимнинг ули кўп.
Арғумоқнинг арқони
Гулхайрига бойлансин.
Куёв бўлсин суқсурдай,
Энаси ундан айналсин.

Момо ичдан зил кетди. Ўзини ҳақир, бечора ҳис қилди. Қанийди, Турсунмуроди тирик бўлса, беқасам чопончасини кийдириб, елкасига опичлаб, байрамга олиб чиқарди… Аммо, начора?..
Шу орада катта қозондаги қўчқор гўшти ҳам ҳил-ҳил пишди. Пишган гўштнинг бошига Қосим бузмакор ҳам келиб ўтириб олганди. У эркакларга овқат сузилаётган палла аёллар учун ажратилган гўштдан анча ҳиссани олиб, косаларни гўшт-мойга тўлдирди. Ўчоқ бошидагиларнинг “Хотин-халажга етмай қолади-ку”, деган эътирозларига нисбатан, “Аёллар заҳарни есин”, деб оғзиларига урди.
Овул эркаклари бўшаган косаларга хотин-халаж ва бола-бақраларга шўрва сузилди.
Қосим бузмакорнинг “ўз одатига содиқлиги” туфайли аёлларнинг косасига бир бурдадан гўшт, бир бурдадан қуйруқ-бовур тушибди.
Таомлар ейилгач, кайвонилар дастурхонга фотиҳа ўқидилар:
– Янаги янги йил, янги ойларга тўрт кўзимиз тугал, тўрт мучамиз соғ бўлиб, бола-чақамиз билан эсон-омон етиб борайлик.
Тангрининг ўзи барчамизни ўз паноҳида асрасин! Омин!

Одатий кунларнинг бирида остонада тиланчи лўли аёл пайдо бўлди.
Ҳовлида нима биландир андармон момонинг оёқларига қалтироқ турди. Доим шундай. Лўли зотини кўрса, ранги оқариб, ҳоли сувга кетиб қолади.
Авваллари раҳматли чоли “Товуқмия, мўлтонини қўрсанг, Азроилни кўргандай жонингни қўйишга жой тополмай қоласан, мўлтони сенинг жонингни олмайдику, олса биттагина нонингни олади.”– дея роса жаҳлланишига қарамай, момо тез-тез эшигига тиланиб келиб қолувчи лўлининг аёлми ёки эркаклигидан қатъий назар уйга қочиб кириб, бир бурчакка тиқилиб оларди. Кейинчалик, ёши ўтиб, тиш қоққач, уйга яшириниб олиш одати қолсада, негадир ҳамон улар билан юзлашишдан чўчирди.
Тўсатдан бостириб келган ёвдай момони эсанкиратиб қўйган лўли хотин бидир-бидир қилганча ҳол-аҳвол сўраб кетди. Ноилож қолган момо битта нон олиб чиқиб, нигоҳини чеккалатганча лўли аёлга узатди.
– Эна, уйингизда бир сир кўринди. Бир коса сув олиб чиқсангиз, сирни очиб, зиённи кетказиб бераман, – деди аёл елкасига ташлаган хуржунига нонни соларкан. – Мен авлиёлар шаҳри Бухорои шарифдан келяпман. Юрт кезиб, эл кезиб одамларнинг зиёнини олиб ташлай, деб йўлдаман, чўлдаман, туз тортган ҳар ердаман, жоним олса гўрдаман, эна. Олиб келинг бир косагина сувни. Шу бир косагина сув заҳматларингизни олиб кетсин, эна.
Мисхол момо бирон нима дейишга улгурмасдан дарвоза олдида турган лўли аёл айвон чеккасига ўтириб олди. Ҳамма гапни эшитиб турган шекилли ичкаридан бир коса сув кўтариб Қирмизой чиқиб келди.
– Яхшимисиз, айланай,–ундан олдин сўрашиб кетди аёл.
– Яхшимисиз, – деди Қирмизой. Қўл тутиб кўришсаммикин, деган ўй ўтди хаёлидан. Аммо кўришмади.
– Ўтиринг мундоқ, – деди лўли хотин ва дарҳол сансираб гапириб кетди. – Во-о-ойй, зиён-заҳматга тўлиб кетибдику хонадонинг. Шу чиройли чеҳрангга ҳасадгиналар қилиб, турмуши бузилиб кетсин, деб илму-амал қилиб ташлашибдику, балам. Қара, сувга қара, лойқаланиб кетяпти. Вой-вой-вой, қаттол душманинг бор, баттол душманинг бор. Косадаги сувга тилла буюмингдан солсанг бари ошкор бўлади, бир сир кўрасан, балам, бир сир кўрасан… Бор тилла узукми, сирғами олиб чиқ.
Қирмиз саволомуз онасига қаради. Онаси индамай уйга кириб кетиб, бироздан сўнг бисотидаги кумуш узугини олиб чиқди.
– Тилла йўқми, тилла?.. Битта тиллангни қизғониб бир умр андуҳга ботиб ўтирасанми, балам. Хола, бунингиз билан сир кўринмайди. Ич ачир буюм бўлиши керак.
Она-бола бир-бирига қараб олишгач, Қирмизой индамай ўрнидан туриб уйга кириб кетди. У боласи ўлгач, тақинчоқ тақмай қўйганди. Сандиқ ичидаги кичкина тугунчани очиб, кумуш билагузугини қўлига олди. Келинлик даврида билакларини безаган бу матоҳнинг эндиликда эгаси учун заррача қиймати қолмаган эди.
Қирмизой билагузукни лўли аёлга узатди.
– Манга берма, косага сол. Хола, сиз ҳам узукни косага солинг. Ҳа, яшанг. Мана энди сир кўриниш беради. Вой-вой-вой… Ҳиқ-ҳиқ… хира, хира …Аниқ кўринмаяпти… Париларим, лашкарларим аён қилинглар, баён қилинглар… Ана, ана… Йўқ, хира, жуда хира… Жудаям хира…Чақалоқ бача кўриняптими?.. Нега бунча хира?..
Лўли аёл кўзларини юмганча силтаниб-силтаниб кетарди.
– Йўқ, аниқ кўролмаяпман,–деди у кўзларини катта-катта очиб, калласини чайқаб. – Бирон кийим тоза мато олиб чиқ, балам.
Чақалоқ сўзини эшитган она-боланинг жони қолдими, икковлашиб сандиқнинг тити-питисини чиқариб бир эмас, икки кийимлик мато олиб чиқишди. Лўли аёл мато билан косанинг атрофини айлантириб ўраб қўйиб, яна илму-амалини қила бошлади.
– Ҳаҳ, балама, балама. Бағринг куйиб кетибдику санинг. Бир гала ўғил- қиз бачалар кўриняпти. Кичкина фариштачалар бошингда учиб юришибди, онажон, онажон, дейишяпти…
– Вой, болам, болажонларим,– ўкириб юборди Қирмизой. – мени йўқлаб келдиларингми, болажонларим, болажонларим.
Мисхол момо изиллаб йиғлаётган қизини бағрига босганча, қўшилиб уввос торта бошлади. Буни кутмаган лўли аёл шошиб қолди. Ўзлари билан ўзлари бўлиб қолган она-болаларга бир муддат қараб турди, сўнг коса ичидаги кумуш тақинчоқларни матога ўраб хуржунига жойлади-да, шошиб-пишиб чиқиб кетди. Тез кетмаса, бир касри чиқади…
Дарди янгиланган Қирмизой кечгача бошини кўтаролмай ётди. Кеч бўлганда қаттиқ ўқчиб ўрнидан туриб кетди. Онаси олдига қўйган ярим косагина овқатга қибла қиём қарамади. Мой исига баттар кўнгли беҳузур бўлиб қайт қилиб ташлади.
Лўли хотин сеҳр-жоду қилмадимикан, деган ўйдан Мисхол момо қўрқиб кетди. Аксига олиб куёви Тоштемир шу бугун тонгда Кўканбойнинг юмушлари билан Ўратепага жўнаб кетган, беш-олти кунсиз қайтмайди.
Эртаси куни ҳам кўнгил айниши тўхтамаган Қирмизой сув ичса ҳам қайт қилиб ташлайверди.
– Ярим коса қатиқ ичиб ол, болам. Зора кўнглинг ёришса, –дея Мисхол момо тинмай ўқчиётган қизига косада қатиқ тутди. Қирмизой онасининг қистови билан уч-тўрт қошиқ ичди-ю шу заҳоти ёстиғи олдига қўйилган мис тоғорачага ғариллатиб қусиб ташлади. Момо қизининг бошини қисиб турди. Қайт қилиб бироз енгиллашган жувон бошини ёстиққа ташлади…

Кўкламда дашт одамларининг асосий тирикчилик манбаи бўлган чорва молларини энг серўт яйловларда боқиш ташвиши бошланади. Саноқлигина бойлар ўзларининг чўпонларига боқтиришади. Ўртаҳол ва камбағалларнинг кўпчилиги ўз-ўзларининг мол-қўйларини боқишса-да, барибир қўйчўпон ва подачига ҳам эҳтиёжи бор оилалар чиқарди. Кўканбой қўлида ишлаётган Тошмуроднинг ҳам ана шу ташвиши бор эди. Қўй-қўзиларини олис яйловларга ўтлатиш учун ҳайдаб кетилаётган Қўканбойнинг сурувига қўшиб юборишди. Энг ишончли чоракорига айланган Тошмуродни қўллаб-қувватлаш учун қилинган Кўканбойнинг маъқул тадбири эди бу.
Тошмуроднинг қўрасида ўн чоғли эчки улоқчалари билан қолди. Уларни овулдошларнинг қўй-эчкиларини эрталаб ҳайдаб кетиб, кечда қайтариб келадиган маҳаллий чўпон боқадиган бўлди. Қишда бузоқчаси нобуд бўлган сигир билан қишнинг охирларида болалаган ғунажинни боқиш ҳам овул подачиси билан келишилди.
Уйда қолган бузоқча парвариши эса хотин-халажнинг бўйнида.
Аксига олиб бу йил эчкиларининг аксарияти эркак улоқчалар туғди. Вақтида ахта қилиб ташланмаса, каттариб, такага айланади. Таканинг гўшти эса сассиқ бўлади. Унча-мунча одам фарқига бормай ейиши мумкин. Аммо Мисхол момонинг така гўштига сира хуши йўқ. Устига устак, така гўшти совуқ ҳисобланиб, одамни ичоғриқ қилади. Ҳар қанча семиз бўлмасин, ҳатто совлиқ ва тўхли ларнинг ҳам гўшти совуқ ҳисобланади. Урғочи эчкини эса, айтмаса ҳам бўлади. Айниқса, така гўштининг сассиқ ҳидига чидаб бўлмайди.
Бичилган қўчқор ва серканинг гўшти одам боласи учун кони фойда. Турган-битгани иссиқлик. Шунинг учун раҳматли чоли қўчқорча қўзичоқлардан битта бўлимлисини қолдириб, қолганларининг барини – эркак қўзичоқлару улоқчаларни ёшлигидаёқ ахталаб ташларди. Ёш пайтлари бош эгасининг бу ишини шафқатсизлик, деб билган Мисхолой жониворларга раҳми келиб, кўзларини чирт юмиб оларди. Бечораларнинг бир неча кун оғриқдан майшайиб, зўрға юришганини кўриб, кўзларига ёш келарди. Кейинчалик, кўравериб кўзи пишиб кетгач, бемалол бойига ёрдамлашиб, ахталанаётган жониворларнинг бош ва оёқларини маҳкам босиб, ушлаб турадиган бўлди. Бичилган қўчқорларнинг, серкаларнинг гўшти одам мижози учун иссиқ ва фойдали бўлишини англаган момо бора-бора ўзи ҳам тап тортмай бу ишни уддалайдиган бўлди. Ахир бичилмаган эркак улоқча, каттариб, сассиқ такага айланади. Бур сурув эчкига эса битта така етади. Шунинг учун қолганларини бичиб ташлаш керак, деб ўйларди момо. (Бичилмаган эркак улоқча каттарса, така, бичилгани эса серка, деб номланади). Момо така гўштини саситиб овқат қилиб еб ўтирганларга қойил қолмасди. Одамларга ҳайронсан, чорвадормисан, билиб-билиб ишингни қил. Сўйиб ейишга мўлжал қилганларингни бичиб ташла, кейин саситиб еб ўтирмай…Тавба…
Бугун ҳам шу юмушни бажариши керак. Аввалари жониворларни шартта ушлаб, шундоғам танғиб ташланган оёқларини типирлатиб, халақит бермаслиги учун биронта бола-бақрага бостириб туриб, зумда ишини қойилмақом қилиб бажариб ташларди.
Энди эса бевақт нобуд бўлган неваралар куюгидан, бир ёғи қаричилик унча-мунча юмушга кучи етмай қолди. Шунинг учун қўшнининг боласидан илтимос қилиб, улоқчаларни ушлатди. Оёқларини маҳкам боғлатди. “Бисмилло”, деб ишни бошлаб, заррача пинаги бузилмай, қўлидаги тиғ билан улоқчаларнинг барини бичиб ташлади. Ҳовлини майшайиб, жон-жаҳди билан маъраётган эчки-улоқларнинг шовқини тутиб кетди.
Момо бир неча кунлардан бери елкасидан тоғдай босиб турган бир ташвишидан қутулиб, енгил тортди. Энди бузоқчага қараш керак. Жонивор ким менга ўт берар экан, деб мўнграб турибди. Чорбоққа арқонлайди, бир тўйиб есин…
Бузоқ арқонлаётган Мисхол момо уч-тўрт кундан бери бошини кўтаролмай кўнгли беҳузур бўлиб ётган қизининг ташқарига чиққанини кўриб, чорбоққа чақирди.
– Қирмизой, кел манави тошга ўтириб тоза ҳаво ол, болам.
– Булбулнинг навоси ҳам ёқмайди, эна. Кўнглим қаттиқ беҳузур бўлаяпти. Ўлиб қўя қолганим яхшийди. Шунча азобга туққансизми мени, эна?..
– Ундай дема, энанг айлансин, ундай дема. Сенга аталган яхши кунлар ҳам бордир, ахир. Ношукур бўлма, болам.
Қирмизой индамай уват чеккасидаги харсанг тошга ўтираётиб тош тагидан чиқиб келаётган илонга кўзи тушди. Ўрмалаб кетаётган илон кўзига бирам яхши кўриниб кетдики, қаердан бунча юрак, бунча куч пайдо бўлди билмайди, шап этиб илоннинг думидан ушлаб калласини зарб билан тошга урди. Бу шундай оний лаҳзаларда содир бўлдики, илон ҳужумга ҳам улгуролмай карахт бўлиб қолди. Қирмизой ғайришуурий куч билан қайта-қайта илоннинг бошини тошга уриб сулайтириб ташлагач. шарт тишлаб унинг бошини узиб ташлади.
Кейин… Кейин Мисхол момонинг кўз ўнгида ундан ҳам даҳшатлироқ ҳодиса юз берди. Илоннинг бошини тишлаб узиб ташлаган Қирмизой қолган қисмини шундайлигича узиб-узиб ея бошлади. Даҳшатдан кўзлари бақрайган момо турган ерига бемажол ўтириб қолди.
Қирмизойнинг оғзилари, қўллари қонга бўялди… Гўё у кўпдан бери оч қолиб кетиб ўлар ҳолатга келган, даҳшатли очлик одамзодга хос бўлмаган ҳайвоний инстинктларини уйғотиб юбориб, ёввойи маҳлуққа айлантирган, қўлидаги егулик дунёдаги жамики нарсалардан устун – ҳаёт-мамотини ҳал қилувчи ягона нажот манбаи эди шу тобда…
Егуликка ёпишган аянчли маҳлуқот тез-тез еб олмаса, ўлжасини биров тортиб олиб қўядигандай шоша-пиша илон гўштини ғажир, узиб олган луқмани чала-чулпа чайнаб ютиб юборарди..
Ниҳоят нафси қондими, илоннинг узилган бошини еб олиб, атрофида миёвлаб ивирсиётган мушукка ўзидан ортган дум қисмини ирғитди. Мушук ҳам шуни кутиб тургандай ўлжасини тишлаб, молхона томонга йўналди.
– Худога шукур,– пичирлади Қирмизой қўлининг юза қисми билан лаб-лунжини артаркан. – Дарду дунём қоронғу бўлиб, ўлимимга рози бўлиб ётгандим, кўзларим ярқиллаб очилиб кетди-я. Бошқоронғи бўлибман-да, эна. Илон гўштига бошқоронғи бўлибман…
Ҳалиям ўзига келолмай даҳшатдан қотиб ўтирган Момо қизининг гапларини эшитиб изиллаб йиғлаб юборди.
– Майли, болам, майли. Соғ бўлсанг, бўлди, болам… Соғ бўлсанг, бўлди.
– Қўрқиб кетдингизми, эна. Шу сўхтаси совуқ жониворни ушлаш тугул, кўрсам, юрагим орқамга тортиб кетарди. Ҳозир кўзимга бирам яхши кўриниб кетди-ки…
Қирмизой шундай дея айвон тарафга ўтиб, обдастадаги сувга юз-қўлларини ювиб олди.
Она-бола бир неча кун бир-биридан хижолат бўлиб, гаплари гапларига қовушмай юрди.
Момо кўзининг оқу қораси бўлган сулувининг ўша кунги ҳолатини эсласа, юраги орқага тортиб кетар, шайтоннинг урғочиси ичига кириб олмаганмиди, ишқилиб, деган ўйдан қўрқиб, кўйлагининг ёқасини икки қўллаб чангаллаб “тавба, тавба” деб, анча вақт хавотир-ҳадикда юрди. Бу қўрқинчли ҳолат бошқа такрорланмади. Кўнгил айниш, қусишлар тўхтади. Момонинг ҳам кўнгли жойига тушди.
Бошқоронғиси тарқаган жувон қозон-товоққа яна ўзи қарай бошлади.
Улар бу воқеани Тошмуроддан сир тутишди.
Аммо яна фарзандли бўлиш хабари бу кўнгли ярим одамларнинг юрагига хавотир аралаш қувонч олиб келганди. Уларнинг хавотири, ўтинч ва илтижолари битта эди: “Илоё умри билан берган бўлсин. Туб қозиғи берк бўлсин …”
5-қисм тугади
Давоми бор

Давоми:

Автор: Меҳрибон Абдураҳмонова

Меҳрибон Абдураҳмонованин язилари

Меhriban xanımın digər yazıları

ZAUR USTACIN YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I