YAZILMAYAN MƏKTUBLARIN KİTABI
(“Otuzuncu vərəq” kitabına ön söz)

Adilə Aslanın poeziyası yazılanlardan çox, yazılmayanların yükünü daşıyır. Bu şeirlər məktub kimi qələmə alınır, amma göndərilmir; səssiz etiraflar, yarımçıq qalan cümlələr, içdə saxlanan suallar şəklində oxucuya çatır. Onun şeirləri uzun illərdir ədəbi saytlarda, mətbuatda dolaşır və oxucusunu tələsik deyil, səbirli şəkildə tapır. “Üşüyən şeirlər”, “Ləpələrin göz yaşı”, “Son görüş”, “Sənsən alınmaz qalam” kimi kitabları göstərir ki, bu poeziya təsadüfi duyğu partlayışlarından yox, davamlı daxili müşahidədən doğur. Payız, gecə, işıq və qaranlıq kimi obrazlar şairin daxili dünyasının, qadın taleyinin və psixoloji gərginliyin metaforalarıdır; o, ağrını bəzəmir, hissi olduğu kimi, sərt amma dürüst saxlayır.
“Otuzuncu vərəq”i oxuduqca bu qənaətə gəldim ki, o, heç həyata dair ümidlərini, şəxsi arzularını da şüara çevirmir, onlara səs-küy salmadan yol açır. Buna görə də, onun poeziyası yormur, insanı öz olduğu və olmalı olduğu halına qaytarır.
“Gəlmir” şeiri kitabın psixoloji yükünü açıq şəkildə ortaya qoyur. Burada insan öz hisslərini “ütüyə salmaq” istəyir, amma alınmır. Şeir iradə ilə hissin toqquşmasıdır.

Elə qarışıb ki, fikrim, qərarım,
Ha sığal çəkirəm, ütüyə gəlmir.
Qətləmi yetirim duyğularımı?
Neyləyim, əllərim tətiyə gəlmir.

…İlahi, baş qoydum soyuq qiblənə,
Qədər, qismətimlə təsliməm sənə,
As məni ruhumdan, yerbəyer elə,
Nə qədər Əzrayıl qapıya gəlmir…

Əllərin tətiyə gəlməməsi qorxaqlıq deyil, içində ağlı, inancı, ümidi ilə hələ də insan qalmağı bacaran adamın halıdır. Şeirin sonundakı Əzrayıl gözləntisi isə ölüm arzusundan çox, yaxasını buraxmayan həyatın yüküdür.

“Bənövşə” şeiri ana səsi, qadın təcrübəsi və həyat dərsinin sintezidir. Burada bənövşə bir çiçəkdən daha çox kövrək qadın obrazıdır.

…Aldanıb fəsilə, düşərsən qara,
Dünya sən gördüyün deyil, bənövşə.
Boynubükük görüb salarlar tora,
Nə güvən, nə də ki əyil, bənövşə.

…Çox qalıb bahara, çox qalıb yaza,
Kövrək qanadların düşər ayaza,
Yer vermə yanında ruhu dayaza,
Aman ha, salarsan meyil, bənövşə.

Şeir vaxtından tez böyüdülən qızlara ünvanlanıb. “Çox qalıb bahara, çox qalıb yaza” misrası burada həm bioloji, həm də psixoloji zamanın altını cızır. Şair demək istəyir ki, hər şeyin öz vaxtı var. Kövrək qanadların ayaza düşməsi erkən məsuliyyətin, yarımçıq uşaqlığın, vaxtsız qadınlaşmanın və ya qadınlaşdırılmanın metaforasıdır. “Ruhu dayaz”lar burada bir az da bu prosesi sürətləndirən mühitə işarədir. Yeniyetmə qızlar üzərində təzyiq yaradan, onları tələsdirən, aldadan mühitə qarşı işlənmiş ifadədir. Şairin “Aman ha” deyə xəbərdarlıq etməsi artıq fərdi duyğu yox, ictimai həyəcan siqnalıdır. Bu misralar göstərir ki, qadın olmaq tələsik keçilən mərhələ deyil, vaxtsız yaşanan hər bahar sonradan həyatın uzun, bəzən də heç bitməyən qışına çevrilə bilər.
Adilə Aslanın bəzi şeirləri sualla başlayır və cavabsız qalır. “Heç sevgi şeiri yazmısanmı, qız” sanki bir etirafın sorğusudur. Burada romantik sevgi hissi yoxdur, duyğular imtahan kimi təqdim olunur. Sevgi obraz üçün ağrı-acıdandan keçib-keçmədiyini ölçən bir tərəzidir.
Qəbir daşları, ruhların göz yaşları, qarğışlar və s. sevginin ucuz olmadığını göstərir. Şeir sual verir, amma bu sual əslində müəllifin özünə yönəlir.

…Təbib gəzmisənmi, ruhun “ölən”də?
Həsrət dilim-dilim səni böləndə,
Nəmli biləyinlə gözün siləndə,
Biraz da içinə sızmısanmı, qız?!

…Nə sən deyən deyil, nə də mən deyən,
Zamanın təkəri deyil ləngiyən,
Sən ki o deyilsən, dönən, təngiyən,
Uzat əllərini, buzmusanmı, qız?!

Bəndlərin son misralarındakı sual-təzyiq bir sınaq kimi qurulur. Burada şair qızı sınağa çəkir, onun dözümlülüyünü, hisslərini ölçür. Bu məqam birbaşa “Dədə Qorqud” filmindəki Beyrəyin nişanlısını sınaması səhnəsini xatırladır. Şair sualla həm sarsıdır, həm də qadının özünü kəşf etməsinə imkan yaradır; bu suallar sadəcə səsləndirilmir, mətnin içində ruhu titrədən mənəvi rezonansa çevrilir.
Kitaba ümumilikdə nəzər salsaq görərik ki, əksər şeirlərin mərkəzində bir obraz dayanır: darıxan, inciyən, yorulan, bəzən şıltaqlaşan, bəzən də üsyan edən dəli bir qız. O qız məktub yazır, amma göndərmir, qatar gözləyir, amma minmir, sevgini düşünür, amma adını da çəkmir. Çünki bu kitabda əsas olan qoyulan problemin, işlənən məsələnin həlli deyil, sadəcə yaşanılan haldır.

Adilə Aslanın poeziyası sevinc, kədər, ümid, yol, təcrübə və duyğunun transformasiyası ilə bağlı çoxşaxəli səslərdən ibarətdir. Oxuculara dəfələrlə düşünmək, hiss etmək və yenidən qayıtmaq hissi verir ki, bu da poeziyanın yaşayan, dəyişən ruhunu göstərir. Belə ki, kitab yalnız iç dünyanı deyil, ictimai, siyasi və sosial sınaqları da əks etdirir. “Qarğa və bülbül”, “Eşşəyin arzusu”, “Kaftar və Ceyran”, “Qurbağa və Qu quşu” adlı təmsillər bunun üçün əla vasitədir. Məsələn, “Kaftar və Ceyran” xarakterləri, vəzifə sahiblərini, bəzi üzdəiraq məmurların məsuliyyət və zorakılığını simvolizə edir. Kaftarın müştəbeh, qüsursuz görünmək cəhdi ilə Ceyranın qorxu və ehtiyatı güc və zəiflik, haqsızlıq və vicdan dilemmasını üzə çıxarır.

…Axtardı əyalətdə
“İşin bilən” heyvanı.
Gəzdi dağı, qayanı,
Gözü tutdu Ceyranı.
Utanıb qızarmadan
Tərif düzdü yan-yana.
Bir gün də lap Şahzadə
Adın qoydu Ceyrana.

…Çırpdı qapını Ceyran,
Az qaldı tavan uça.
O ağılsız Kaftarın,
Arzusu çıxdı puça…

Şeirlərlə paralel olaraq, bu təmsillərdə mənəvi yük dözüm, daxili güc mövzusu dominantdır. Kaftarın həris arzusu ilə Ceyranın səbr və müdrikliyi zorakılıqla vicdanı qarşı-qarşıya qoyur və göstərir ki, eqo və zor gücü davamlı deyil, haqqın yolu gec-tez üzə çıxır. Bundan əlavə, təmsillər kitabı uşaq və yeniyetmələr üçün də cəlbedici edir. Onlara qətiyyət, dözümlülük, ədalət, ağıllı qərar vermək kimi daxili keyfiyyətləri, vacib dəyərləri öyrədir.
Kitabın adı ilə eyniləşən “Otuzuncu vərəq” poeması Vətən müharibəsinin qəhrəmanı, şəhid kapitan İsmayıl Səmədovun xatirəsinə həsr olunmuş poetik salnamədir. Əsər müharibənin insan talelərində açdığı ən ağır və eyni zamanda ən şərəfli səhifəni bir qəhrəmanın ömür yolu üzərindən təqdim edir. Poemanın adı İsmayılın yarımçıq qalan ömür kitabının ideya xəttini cəmləyən əsas mətnlərdən biri kimi çıxış edir. Poemanın ilk hissəsində İsmayılın dünyaya gəlişi bir nəsilin bayramı kimi təqdim olunur: “Gəlişin nəsilin təntənəsiydi, /

Baba İsmayılın özü doğuldu.” Kəndçi əlləri, halal süfrə, ocaq obrazları ilə müəllif şəhidin təmiz ictimai və mənəvi kökə sahib olduğunu vurğulayır. Burada ana obrazı xüsusi olaraq ideallaşdırılır: “Ananın el boyda böyüklüyü var.” misrası Azərbaycan poeziyasında ana arxetipinin – səbir, ailə yükü və müqəddəslik rəmzinin uğurlu ifadəsidir.
İsmayılın hərb yolunu seçməsi isə taleyi yox, özünün şüurlu qərarı idi. Qəhrəman hələ döyüş başlamamışdan işğal ağrısını öz içində daşıyır. Ali Hərbi Məktəb, xüsusi təyinat, sınaqlar onun əsl döyüşə qatılmaq üçün bərkimə mərhələləridir.
Poemanın ən lirik, ən işıqlı qatlarından biri toy və ailə səhnələridir. Müəllif burada oxucunu bilərəkdən rahatladır, çünki bu işıq qarşıdakı qaranlığın bədii kontrastıdır: “Tarixə çevirdin bu toy-düyünü, / Sevdiyin telli saz, zurna səsiylə.”
Poemada İsmayıl ləyaqətli hərbçi olduğu qədər övladlarını sevən ata, yaxşı ər kimi də təqdim olunur. Bu detal şəhid obrazını ideallaşdırmaqdan çox, onu oxucuya insani ölçüdə yaxınlaşdırır. Bu xoşbəxtliyin qısa olması isə əvvəlcədən hiss etdirilir: “Daha olmayacaq belə toplanış.” misrası poema boyunca dolaşan faciəvi önsezinin açıq ifadəsidir.
III–IV hissələrdə poema epik ritm qazanır. “YAŞMA”, Hadrut, xüsusi tapşırıqlar – real döyüş detallarının verilməsi mətni sənədli-poetik müstəviyə çıxarır. Ali Baş Komandanla dialoq isə İsmayılın fərdi qəhrəmanlığını dövlət miqyasında tanıdır.
Poemanın finalı klassik ağı deyil. Burada fəryaddan çox qürur var: “Şəhid evdən deyil, eldən gedəndi” fikri İsmayılı şəxsi itkədən milli dəyərə çevirir.
“Otuzuncu vərəq” poeması kitabın ideya xəttini cəmləyən əsas mətnlərdən biri kimi çıxış etdiyindən, kitab da adını məhz bu poemadan alır.
“Onu özün tap” poeması Xalq Şairi Bəxtiyar Vahabzadənin xatirəsinə yazılıb, əsər şeirin və poematik ənənənin zamanla davamlılığını göstərir. “Çanaqqalam” poeması isə Çanaqqala zəfərinin 110 illiyinə ədəbi töhfə olaraq yazılsa da, tarixə, konkret olaraq Çanaqqala savaşına diqqət çəkir, oxucunu tarixi qələbənin gerçəkləri, mənası və ruhu ilə tanış edir.
Poemalar şeirlərin və təmsillərin yaratdığı dünyanı genişləndirir; onların dərinliyi və tarixi ağırlığı ayrıca diqqət tələb edir.
Beləliklə, kitabdakı şeirlər fərdi hisslərdən kollektiv yaddaşa uzanan, keçmişlə indini birləşdirən poetik məkan yaradır. Adilə Aslanın şeirləri qadınlıq duyğusunu və daxili səsi sakit, amma təsirli şəkildə ifadə edir və müasir qadın poeziyası axınında özünəməxsus yer tutur. “Otuzuncu vərəq” oxucunu düşünməyə, hiss etməyə və yaşananları içdən anlamağa dəvət edən səssiz məktublar kimi çıxış edir.

Müəllif: Adilə NƏZƏR
Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

ADİLƏ NƏZƏRİN YAZILARI

ZAUR USTACIN YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I