Yeni akademik tədqiqatlar müasir Əlcəzair ədəbiyyatına işıq salır
İraq tədqiqatçısı Dr. Bəşər İbrahim Nayif Əlcəzair ədəbiyyatında nüfuzlu akademik tədqiqat dərc edib, bu tədqiqat nağılçı Turkia Loussif-in “Aboud Qamçıya Dözə Bilmir” adlı qısa hekayələr toplusunu əhatə edir. Bu tədqiqat ərəb dünyasında ədəbi və tənqidi tədqiqatların təşviqi çərçivəsində həyata keçirilir və Əlcəzair ədəbi kitabxanasına mühüm əlavədir.
Qısa hekayələr toplusunun sahibi, nağılçı Turkia Louwasif kitablarının aldığı diqqətdən məmnunluğunu ifadə etdi və qeyd etdi ki, Tikrit Universiteti onun akademik tədqiqat sahəsində kitablarından birini ilk dəfə araşdıran universitetdir və bunu uğura aparan qapı hesab edir.
Adab al-Farahidi jurnalında dərc olunan bu tədqiqat Vasifin türk hekayələrində gediş və geri dönüş mövzusunu əhatə edir və Əlcəzair ədəbiyyatı sahəsində tədqiqatçılar və alimlər üçün mühüm istinad mənbəyidir. “Aboud Qamçıya Dözə Bilmir” adlı qısa hekayələr toplusu 2021-ci ildə Khayal Nəşriyyatı tərəfindən nəşr olunub və 14 hekayədən ibarətdir
Bu tədqiqat Dr. Bəşər İbrahim Nayefin səylərinin nəticəsidir; o, tədqiqatın bir nüsxəsini nağılçı Turki Luvasifə təqdim etmiş və Əlcəzair ədəbi kitabxanasına mühüm əlavə hesab olunur.
ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
Həmin gün ruzilər Səddədən gələr, İnsana hər zülm bəndədən gələr. Novruza əlli gün qalıbsa nə var!!! Meydana yüyürsün çolma-çocuqlar. Südlü çörəklərin ətri qovzanır, Şirniyyat süfrədə, ocaqlar yanır. Qırx günlük Çilləyə “sağol” – deyibən, Çıxmışam Səddənin pişvazına mən. Gələn müsafirdən hey mədəd umub, Bir munis yar kimi üstünə cumub. Qucaram mən onu, mehmanım olar, Bu Kiçik çilləni sevməzmi insan?! Səddədir Çərşənbə bəşarətçisi, Səddədir Xıdırın tək müjdəçisi. İndi unudubdur səni çoxları, İndi insan dərdi, insan “ah” ları. Çox şeyi kölgədə qoyub, deyəsən, Başını çən-duman alıb, deyəsən. O çən də, duman da gedər haçansa, Kimlər ki Novruzun hikmətin dansa: Zəlildən zəlildir, şikəstdən şikəst, Onlara aşina olmağa dəyməz! Novruzu səsləyən Çillə əzizdir, Çün dışarıdakı qardan təmizdir. Səddənin xeyiri, faydası bumu? Turan Uğurun könül albomu: Açılır yarpaqtək Baharı öyür, Qəlbimdə ürək yox, Günəş döyünür.
(məndən sənə nəsihət) Gəncsən, çılğınsan əminəm ki, dediklərimlə əvvəl razı olmayacaqsan, amma sonra baxışın dəyişəcək. İlk iş günüm idi. Memar olaraq dünyada tanınan top şirkətlərdən birində işləməyə başlamışdım. İlk layihə günü tikinti işləri gedən əraziyə rəhbərlik köhnə işçilərdən birini mənimlə göndərdi. Həmsöhbətim maşında olarkən söhbətə başladı. Sakitcə onu dinləyirdim. Bir az özündən danışdı, bir az da mənim haqqımda maraqlandı. Oxuduğum yeri soruşdu. Sonra dedi ki, filan yeri oxuyan nə biləsidir ki… İnsanı oxuduğu yerə, peşəsinə görə mühakimə etməyə başladı. Mən yenə fikir bildirmədim. Nə düşündüyümü soruşdu. Dedim: İnsanı oxuduğu yerə görə yox, bacardığına görə iş seçimində qiymətləndirməliyik. Yenə aqressivləşdi, “səhv düşünürsən” deyib yol boyu danışmağa başladı. Mən isə sakit dayanıb pəncərədən çölə baxırdım. Məkana çatdıq. İşin dizaynı haqqında məlumat verməyə, çertyojunu hazırlamağa başladım. Bir-iki əlavə etdikdə sözümü yarımçıq kəsərək müdaxilə etdi. Mən yenidən izah etməyə çalışanda aqressiya yarandı. — Mənim işimi məndən yaxşı bilməyəcəksən ki, — deyərək sifətini turşutdu. — Əsla, mən sizə işinizi öyrətmək niyyəti ilə demədim. Sadəcə texniki cəhətdən bildiyim üçün fikir bildirirəm, uyğun olsa edərik, — dedim. — Xeyr, fikrinizi özünüzdə saxlayın, uyğun deyil. Mən öz işimi bilirəm, — deyə səs tonunu qaldıraraq danışmağa başladı. Bu layihə ikimizin adından, şirkəti də təmsil etməklə xarici rəhbərliyə təqdim ediləcəkdi. İş ortaya yaxşı qoyulmalı idi. Üstəlik, ön hissədə mənim adım gedirdi, son təhvili mən verməli idim. O isə sadəcə texniki cəhətdən işini görürdü. Quruluş, vizuallıq mənim işim idi. Bunlardan biri yanlış olsa, ilk iş günündə heç kim istəməzdi ki, işi bəyənilməsin, ziddiyyətli məqamlar çox çıxsın. Yenə vəziyyəti izah etməyə çalışdım. Bu dəfə daha da acıqlı tonda danışmağa başladı. Başa düşdüm ki, olmayacaq. Susdum. Sakitcə maşına oturduq və şirkətə qayıtdıq. İşi olduğu kimi təhvil verdim, amma işin yarısı qalmışdı. Rəhbərlik mənfi cəhətləri gördü və vaxt qaldığı üçün düzəldilib davam etdirilməsini istədi. Rəhbərlikdən bir xahişim oldu: texniki işçini özüm seçmək istədiyimi dedim. Mənimlə razılaşdılar. İkinci gün layihə üzərində işlədik. O, məni səbrlə dinləyirdi. Hətta “sənin də əlavən varsa, mütləq bildir” deyirdi. Mən dedim ki, tikinti üsulu bu istiqamətdə olsa və bunlar tətbiq edilsə, daha uyğun olar. Üzümə donuq halda bir dəqiqə baxdı, sonra dedi: — Sən bunları haradan bilirsən? İzah etdim ki, bu bölmənin bir hissəsini mən də keçmişəm. Bir az mən də bilirəm. O dedi: — Gəlib mənə çatmısan ki, çox gözəl fikirdir, bəyəndim. Bax, ürəyim açıldı. İki bilən başla bu iş tez və ən yaxşı şəkildə həll olar. Bu sözlər üzümdə təbəssüm yaratdı. Elə həmin gündən işləməyə başladıq. Şirkətdə kiçik bir iclas keçirildi. İlk iş günü getdiyim texniki işçi də orada idi. Mən layihə haqqında tribunaya çıxıb danışanda yuxarıdan-aşağı qəribə bir məzəmmətlə baxıb söz atmağa başladı: — Bu nədir? Cavan kadrı işə götürürlər, burada da biz öyrədirik elə bil. Bu azmış kimi, sonda yenə davam edirdi. “Dırnaq arası tənqid” idi, amma bu onun cılızlığı, çarəsizliyi idi. Mən yenə susdum. Nə dedisə, sakit dayandım. İclas bitdi. Biri dedi: “Belə sakit qalma, səni əzərlər.” Biri dedi: “Gərək onu susdurardın.” Biri də dedi: “İlk iş günüdür, nə edə bilər ki?” Mən sadəcə kənardan müşahidə edirdim. Layihəni işlədiyim həmkarım yaxınlaşanda o da gəldi. Yenə söz atdı. Bu dəfə həmkarım cavab vermək istədi. Qolundan tutub dedim: — Sakit dayan, heç nə demə. Bu mənimlə bağlıdır, xahiş edirəm, müdaxilə etmə. Həmkarımla otaqdan çıxdım. Bir müddət sonra təsadüfən yeni bir işçi də komandaya qoşuldu və o da mənim ilk gün getdiyim kimi onunla getdi. O bəy yenə etdiyini etdi. Amma bu dəfə yeni işçi susmadı, cavab verdi. Təsadüfdən məlum oldu ki, bu şəxs xaricdə təhsil alıb ölkəyə qayıdan, şirkət rəhbərinin qardaşı oğlu imiş. Texniki işçinin işinə xitam verildi. Uzun müddət keçdi. Mən artıq xarici şirkətdə işləyirdim. Bir gün lift gözləyərkən qapı arxasından yüksək səslə mübahisə eşitdim. Yaxınlaşanda yenə onu gördüm. Əsəbi halda sənədləri yerə çırpırdı. Rəhbərlik artıq onu işə qəbul etmirdi. Sınaq müddətində sərgilədiyi davranış və texniki bilikləri şirkətin strategiyasına uyğun deyildi. Özünü nə inkişaf etdirmişdi, nə də yeni bacarıqlar qazanmışdı. Onu qapıdan içəri buraxmadılar. Telefonuna zəng gəldi. Çox əsəbi və acınacaqlı vəziyyətdə idi. Borc götürüb qurduğu iş çökmüşdü, kredit borcu ilə bağlı son xəbərdarlıq zəngi gəlmişdi. Yanına yaxınlaşdım. Məni görəndə şoka düşdü. Dedim: — Xatırladın məni? Bir zamanlar bacarıqsız dediyin adam. Susdum, amma sənin bu halını görüb susa bilmədim. Özünü düzəlt, yoxsa bütün qapılar üzünə bağlanacaq. Həyatdan ümidini üzmə. Allah insana daşıya bilməyəcəyi yük verməz. Bunu bir sınaq kimi qəbul et və dəyiş. Deyib getdim. O qapıdan mən keçdim, amma o keçə bilmədi. Mən susdum. Susqunluğuma kimi qorxaqlıq dedi, kimi zəiflik. Halbuki əsl güc səsdə deyil. Əsl güc özünü idarə etməkdədir. Sakitcə yoluma davam etdim.
1 Bu da prospektin bayram gecəsi, Səssislik boylanır yuvalarından. Bu da bu…”Məmməd Rahim küçəsi”, Tənhalıq qoxuyur divarlarından.
2 Hava qaralmaqda, işdən gəlirəm, Yamanca duyulur tənhalıq səsi. Üzümüz yazadı, qışdan gəlirəm, Burnuma toxunur bahar nəfəsi.
3 Amma dönəlgəsi dönüb ömrümün, Yenə yalnızlığım kölgəmə qonub. “Bəs!” demir qadası, “Bəs!” demir gülüm. Sürünür ardımca prospekt boyu.
4 Bu “Əzəl çərşənbə” axşamındaca, İçimdən bir arzu dillənir düzü. Bir tonqal üstündən gərək doyunca, Hoppanım, tökülsün könlümün tozu.
5 O tonqal aparsın ağrılarımı, Bayramı bayramtək keçirim gərək! Uşaqlıq dünyamın anılarını, Dünəndən sabaha köçürüm gərək.
6 Kirimiş məhlədə kimsə görünmür, Yaxşısı budur ki, qayıdım evə. Qalanan ocaqlar nəsə görünmür. Bu nə hüzndür ki, nə olub belə?
7 Keçmişin “Çərşənbə xatirələri” Hələ neçəsinin saxlancı olub. Bəlkə neçəsinin gözü düşməni, Bəlkə başlarının qaxıncı olub?
8 Axı…bu bayram axşamı hamı, Bir azca tənhadı, bir azca yalqız. Tezliklə yurduma gələcək bahar, Bilirəm, sənə də ümiddir, ay qız!
9 Süfrəmiz bəzəkli, qapım da açıq. Bəs bu bayramın nisgili nədir? Kədərim yaxamdan yaman yapışıb. Bir ağac qurdutək içimdən didir.
10 Mən səni gözlədim, yalnızlıq gəldi, Daha heç nə deyil eynimə mənim. Baharın yam-yaşıl ipəklərindən, Tənhalıq biçilib əynimə mənim.
11 Bu da prospektin bayram gecəsi, Səssizlik boylanır yuvalarından. Bu da bu…”bizim Rahim küçəsi”, Tənhalıq qoxuyur divarlarından. 27 fevral, saat 22:46. Bakı.
Məmməd İsmayıl yaşar!
Dəliqanlı igidlər, Yaradar sözdən hörük. Ozan Allah quludur, Sirrə çıxammaz dönük. Tovuz Məmməddən ulu, Məmməd Tovuzdan böyük. Bu kəlməni duyanlar, Bir gün, əlbəttə, şaşar, Neçə Məmməd içində, Məmməd İsmayıl yaşar.
Bir uluca millətin, Bir qaraca qopuzu, O qopuzu bilməyən, Görəmməz Tanrı üzü. Hər ulusa verilməz, Sıx sinənə o sazı, Saza ağız büzənlər, Çin həddinimi aşar? Neçə Məmməd içində Məmməd İsmayıl yaşar.
Dardaneldən keçənlər, Türkün özündən keçməz, Bir gün özündən keçən, Doğru sözündən keçməz. Bu yollarda incələr, Əyri-düzündən keçməz. Vətənə olan sevgi, Köksündə durmaz, daşar. Neçə Məmməd içində, Məmməd İsmayıl yaşar…
Bozqurd olub ölənə, Turan diri qalacaq, Türkü yardan bilənə, Vətən iri qalacaq.
Vətən iri qalarsa, Oğlu-əri qalacaq! Bu sözləri yazarkən, Turan Uğurmu coşar?! Məmməd Araz gedibsə, Məmməd İsmayıl yaşar. Məmməd Alim gedibsə, Məmməd Aslan gedibsə, Məmməd İsmayıl yaşar!
10.04.2021
“Köhnə məhləmiz”
1 A köhnə məhləmiz, görəsən nədən, Gecələr gəlməyən yuxumsan mənim. Gedib baş çəkəndə, görürəm ki, mən, Əvvəlki tək deyil, yoxumsan mənim.
2 İndi köhnə məhlə necə sönükdür, Uzaqdan top səsi gəlir arabir. İncimə, sənin də üzün dönükdür, Qonşular da köçüb bir-bir, iki-bir.
3 Bella xalanı da görmürük daha, Haçandı Müşfiqin işığı yanmır. İndi o xatirələr həyatdan baha Dönüb bir çağaya, neynim ki, qanmır.
4 Ələsgər Ələkbərov-5 ünvanıydı, Mehdiyev Şəfaət olub deyəsən. Yanında “Əfsanə” kafesi vardı Hər şey əfsanəyə dönüb deyəsən
5 Bircə qarajımız sağ-salamatdı Gedib qapısına əl vurub gəldim. Toz basan qarajlar bir əmanatdır, Gedib tozanağın alıb da gəldim.
6 Üzbəüz baqqalı vardı bir zaman, Çay-çörək, bir azca şəkər alardıq “Səbət” marketinə macal tapmasaq, Axşamı qalardı, səhər alardıq.
7 Yağış da yağanda ayaq batardı, Asfaltı yox idi öydən aşağı, Xudmani evləri bizə çatardı, İndi göydələn var göydən aşağı.
8 A köhnə məhləmiz, doluxsunmuşam, Nə yaman azmışam xatirələrdə A köhnə məhləmiz dilxor olmuşam, Baş-başa qalmışam xatirələrlə.
Səni Turan Uğur yadamı salsın? Gəlib səndən keçər həyat səhnəmiz. Şəninə bir şeir deyim ki, qalsın: -Adını da qoyum “Köhnə məhləmiz”
ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
Şair, ssenarist Turan Uğur (İsmayılzadə Turan Asif oğlu) 1983- cü ilin oktyabrın 14-də Göyçay şəhərində doğulub.Əslən Təbrizin Dəryan qəsəbəsindəndir.Babası İsmayıl Paydar-Dəryani Arazın o tayından-Güney Azərbaycanından quzeyə pənah gətirənlərdəndir. Turan Uğur 1999-2003 cü illərdə Bakı Slavyan Universitetinin rus dili filologiyası, 2004-2007- ci illərdə Azərbaycan Dillər Universitetinin avropaşünaslıq-fransaşünaslıq (fransız dili ixtisası) üzrə bakalavr, 2007-2009-cu illərdə Qərb Universitetinin regionşünaslıq-fransaşünaslıq ixtisası üzrə magistr təhsili alıb. Ədəbi yaradıcılığa 22 yaşından dövri mətbuatda nəşr olunan şeirləri ilə gəlib. 2011- ci ildən AzTV-nin “Səhər” musiqi-informasiya proqramında müxbir, 2015-2022- ci illərdə “Mədəniyyət” kanalında “Buraxılış və əlaqələndirmə” şöbəsində efir redaktoru, 2022-ci ildən AzTV-nin “Uşaq, gənclik və maarifçilik” redaksiyasında baş redaktor müavini vəzifəsində işləyib. Müəllifi olduğu “Sətirlər” verilişi 3 il ardıcıl olaraq 2019-2022 ci illərdə “Mədəniyyət” kanalında nümayiş olunub və izləyicilərin rəğbəti ilə qarşılanıb.Bundan başqa “Çıraq”, “Xudafərin”, “Güzgü” verilişlərinin ssenari müəllifi, habelə “Çərçivəsiz”, “Palitra-Art” verilişlərinin redaktoru olub. “Məram”, ” Örnək” “Şuşa-270-Gəncliyin gözü ilə”, “147 ilin işığı”, “Vətən dedim-Laçın”, “Bir qəsəbənin 3 qəhrəmanı”, “Üfüqə açılan gecə” kimi bədii-sənədli filmlərin və verilişlərin ssenari müəllifidir. Bəzi verilişlərdə “Turan”( GünAz tv-də) “Xudafərin”-də aparıcı qismində çıxış edib. 2021-ci ildə nəşr olunan 480 səhifəlik “Sətirlər” kitabının müəllifidir. 108 ssenarisini və 50-yə yaxın şeirini Xalq artisti Mehriban Zəki ifa edib. “Sətirlər” kitabında fransız müəlliflərdən-Viktor Hüqodan, Artur Rembodan, Jak Preverdən tərcümə etdiyi şeirlər də yer alıb.Hazırda Azərbaycan Televiziyasında müəllif kimi bir sıra ədəbi-bədii və publisistik verilişlər hazırlayır. Şair Turan Uğurun “Köhnə məhləmiz” şeirinə musiqi bəstələnib.
Yazıçının 2023-cü ildə ustad şairimiz Məmməd İsmayılın həyatından bəhs edən “Tale şairi: Məmməd İsmayıl” adlı xatirə-romanı nəşr olunub. Turan Uğur 2024-cü ilin iyulun 31-də Azərbaycan Yazıçılar Birliyinə üzv qəbul olunub. Ssenari müəllifi və aparıcısı olduğu “İrs” folklor verilişi “Mədəniyyət” kanalında uğurla yayımlanır.
Şair Məmməd İsmayıl, Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlı, Akademik Rafael Hüseynov, yazıçı Seyran Səxavət, professor Qəzənfər Paşayev, şair Camal Yusifzadə, yazıçı Mustafa Çəmənli, şair Avdı Qoşqar, yazıçı Azər Qismət, yazıçı Kənan Hacı və başqaları uğurlu yollar diləyib, ünvanına xoş sözlər deyiblər. Türk dünyasının ustad şairi Məmməd İsmayıl Turan Uğurun ilk kitabı olan “Sətirlər”ə Ön söz yazıb.
I ÜMUMİTTİFAQ TÜRKOLOJİ QURULTAYIN 100 İLLİK YUBİLEYİNƏ DƏYƏRLİ TÖHFƏ
2026- cı ilin fevral ayında I Ümumittifaq Türkoloji Qurultayın 100 illik yubileyi bütüm türkdilli dövlətlər çərçivəsində keçirilməkdədir. I Türkoloji Qurultatyın 100 illik yubileyi münasibətilə müxtəlif əsərlər hazırlanmışdır. Belə əsərlərdən biri də Türkiyəli alim, Azərbaycanın dostu, Türk Dil Qurumunun keçmiş rəhbəri, professor Şükürü Haluk Akalının“100 Yılında 100 Soruda Birinci Türkoloji Kurultay” əsəridir. (Ankara: Erkmen Yayınçılık, 2025. –300 səh.). Əsər I Türkoloji Qurultay haqqında yazılmış ən orijinal və özünəməxsus kitab sayıla bilər. Çünki əsər 100 sual əsasında hazırlanmışdır və Türkoloji Qurultayın 100 illik yubileyinə həsr edilmiş mükəmməl bir hədiyyə, ərmağan sayıla bilər.
Buradan belə bir sual meydana çıxa bilər ki, əsərin digər bu mövzuda yazılmış kitablardan fərqi v ə özünəməxsusluğu nədir?.
Əvvəla əsər 100 sual əsasında hazırlanıb. Müəllif kitabda 100 sual qoyur. Və bu 100 sual çərçivəsində türkoloji qurultayın elə bir əlaməti, qurultayda baş vermiş elə bir hadisə, qurultayda iştirak etmiş elə bir şəxs yoxdur ki, Şükrü bəy ona toxunmasın. Nəinki toxunmaq, toxunduğu hər bir detal haqqında ətraflı şəkildə məlumat verir. Kitabda birinci sual “Türkoloji qurultayın tam adı nədir?”, 100-cü sual isə “Türkoloji qyrultayda iştirak edən nümayəndələrin aqibəti necə oldu?” suallarıdır. Düzdür, suallar içərisində indiyə qədər bizə– türkoloji aləmə bəlli olan, cavabları məlum olan suallar da çoxluq təşkil edir. Lakin müəllif bizə məlum olan sualın cavabında da gizlənmiş bəzi məqamları izah edir. Məsələn, 2-ci sual belədir: “Türkoloji nə deməkdir?”. Müəllif izah edir: Türkoloq yalnız bugünükü Türkiyə türkcəsi və ədəbiyyatı mütəxəssisi deyil. Türkoloq türklərin tarixi, dili, mədəniyyəti, ədəbiyyatı, coğrafiyası ilə məşğul olan elm adamlarıdır. Türkoloq və türk dilləri mütəxəssisi eyni zamanda Azərbaycan dili, qazax dili, yakut dili, qaqauz dili ilə və s. türk dilləriylə, onların tarix və etnoqrafiyası ilə məşğul olan alimlərdir. Və yaxud 4 cü sual: “Türkoloji qurultayın keçirilməsi fikri nə vaxt və neçə meydana çıxdı?”. Şükrü bəy bu sualın cavabını 1905-ci ildə Rusiyada keçirilmiş Rusiya Müsəlmanları Konqresi ilə əlaqələndirir. Bu qurultayı keçirmək ideyasının ilkin rüşeymləri məhz bu konfransdan doğmuşdir. Bu ideyanın ilk müəllifi isə rus türkoloqu A.N. Samoyleviç olmuşdur. A.N. Samoyleviç Bakıda dərc olunan “Maarif və mədəniyyət” jurnalında “Türkoloji qurultay lazımdır” adlı məqalə ilə çıxış edir.
Qurultayla bağlı ən kiçik bir detal belə müəllifin nəzərindən qaçmamışdır. Hətta iclasdların niyə bir salonda keçirilməsi, türk dillərində olan çıxışların stenoqrafiyasının niyə bu günümüzə gəlib çatmamağının səbəblərini müəllif ətraflı şəkildə şərh edir. Qurultayın keçirilməsi üçün məkan seçilməsindən bəhs edən alim İsmailiyyə binasının tam tarixini təqdim edir. Nəzərə alsaq ki, bu əsər bu gün ortaq türkcə olma yolunda irəliləyən Türkiyə türkcəsində yazılıb və bu əsərdən bütün türkdilli ölkələrin türkoloqları bəhrələnəcək biz, Azərbaycan alimləri Şükrü hocaya minnətdar olmalıyıq. Çünki müəllif bu kitabda təkcə türkoloji qurultayın tarixini deyil, eyni zamanda Bakının, o dönəmin Bakısının elmi və ictimai, eyni zamanda mədəni həyatını bütün türkdilli ölkələrə çatdırır.
Kitabda mənim nəzərimi bəzi suallar cəlb etdi ki, bu sualların cavablaraı bu gün də müasir türkologiyada bir növ müəmmalı olaraq qalır.
16-cı sual: “Qurultayın rəsmi bir dili varmı?”. Türk dilindəki çıxış və məruzələr niyə stenoqrafiyayay alınmamışdır? Türk soylu xalqların dilini və ədəbiyyatını mövzu edən, Sovet Türk respublikalarının əksəriyyətinin nümayəndələrinin iştirak etdiyi Birinci Türkoloji Qurultayda çıxışların Türk dillərinin olması təbii idi. Sovetlər Birliyində nizamlanma prosesi nəticəsində rus dili də təbii olaraq işlək dilə çevrilmişdi. Lakin türk ləhcələri arasında qarşılıqlı anlaşıqlılıq nisbətinin aşağı olması, hər kəsin rus dilini bilməməsi səbəbindən Qurultayın ortaq bir ünsiyyət dili formalaşa bilməmişdi. Qeydlərdə və ümumi iclas müzakirələrində Birinci Türkoloji Qurultayda rus dilinin yeganə dil kimi nəzərdə tutulmadığı açıq şəkildə göstərilir. Alınan ilk qərara görə, yaxşı hazırlıq, nizam-intizamlı rəhbərlik və zamana diqqət edilməsi şərti ilə hər çıxışdan sonra rus dilində xülasə verilməsi şərti ilə hər bir bildirinin türk və ya rus dilində olması mümkündür. Bu tətbiq qısa iclasları izləməyi təmin edir. Lakin zaman keçdikcə çıxışların çox uzanması və eyni mövzuların təkrarlanması bu qaydanın tətbiqini çətinləşdirmişdi. Bu səbəbdən ən mühüm məruzələr üçün xülasələrin verilməsi qərara alınmışdı.
Hər kəsin müəyyən edilən türk dilində xülasə verilməsi düşünülmüşdü. Buna qarşılıq, müxtəlif türk toplumlarından gələn iştirakçılar üçün Türkiyə türkcəsi və ya Anadolu türkcəsinin seçilməsi uyğun hesab edilməmişdi. Əslində, əvvəldən yalnız Türkçə danışılmasının mümkünsüzlüyü deyil, Çıxışların anlaşıla bilməsi üçün yenidən rus dilinə müraciət edilməsi də vacib idi. Buna görə rus dilinə tərcümənin aparılması zəruri görülmüşdü.
Qurultayda müxtəlif türk dillərinin eyni anda rus dilinə tərcümə edilməsi də vacib idi. Müxtəlif türk dillərini bir-birindən fərqləndirən, lakin eyni zamanda onları bir araya gətirən rəngarəng bir mühit yaranmışdı. Rus dili bu mühitdə bir növ vasitəçi rolunu oynayaraq, iştirakçıların bir-birinə yaxınlaşmasına, onların öz xüsusiyyətlərini qorumaqla qarşılıqlı ünsiyyət qurmasına imkan verirdi.
Türk dilinin, ədəbiyyatının və tarixinin müzakirə mövzusu olduğu bir toplantıda türk dilləri ilə aparılan çıxışların qeydə alınmaması mümkün deyildi. Lakin türk dillərində aparılan çıxışlar stenoqramiyaya tam şəkildə salınmamışdı. Bunun əsas səbəbi Sovet İttifaqında yaşayan türk soylu xalqların öz dillərində apardıqları çıxışların geniş miqyasda qeydə alınmasının müəyyən çətinliklər yaratması idi. Bu vəziyyət qeydlərin daha çox rus dilində aparılmasını zəruri etmişdi.
Rusca xülasə istənilməsinə baxmayaraq, türkcə aparılan çıxışların rusca xülasələrinin verilməsi sonrakı mərhələlərdə də tətbiq edilmişdir. Məsələn, F.Ağazadənin türkcə çıxışının xülasəsi daha sonra rus dilində təqdim edilmişdir. Bəzi çıxışçılar üçün rusca xülasə tərtib edilmiş, bəzilərinin isə çıxışları birbaşa rus dilinə tərcümə olunaraq stenoqrafiyaya salınmışdır.
Bu məsələnin əsas səbəbi katiblərin və stenoqrafların türk ləhcələrinin hamısına tam şəkildə bələd olmamaları idi. Türk dünyasının müxtəlif bölgələrindən gələn iştirakçıların danışdıqları dillər və ləhcələr arasındakı anlaşıqlılıq səviyyəsinin aşağı olması da bu vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirirdi.
21- ci sual belədir: “Ənvər paşa birici türkoloji qurultaya gəldimi?”.
Şükrü bəy birmənalı şəkildə bidirir ki, xeyir. Çünki Əvnər paşa 4 avqust 1922-ci ildə Düşənbə yaxınlığında Qurban bayramı ərəfəsində əsgərləri ilə bayramlaşarkən rusların hücumuna məruz qalmış və şəhid olmuşdur. O zaman niyə düşünülür ki, Ənvər paşa qurultayda iştirak edib? Bu suala Şükrü bəy aydınlıq gətirir. Ənvər Paşa 1920-ci ildə sentyabrın 1 -də I Şərq Xalqları Qurultayında iştirak etmişdir. Opera tetrında keçirilmiş bu qurultayda Ənvər Paşanın şəkli də var.
39-cu sual belədir: “Qurultayda türklərin rəsm sənətindən danışılbmı?”. Əslində bu da mübahisəli məsələlərdəndir. Çünki 1 Türkoloji Qurultayda yalnız əlifba, orfoqrafiya, etnoqrafiya məsələlərinin yer aldığından bəhs olunur. Lakin Şükrü bəyin tədqiqiatı nəticəsində bəlli olur ki, qurultayın ikinci oturumunda Aleksandr Aleksadroviç Miller türk xalqlarının rəsm sənti haqqında məruzə ilə çıxış edir.
Müəllif qurultayda məruzə söyləmiş hər bir məruzəçinin tərcümeyi -halını, türkologiyayya xidmətlərini təqdim edir və sonra qurultaydakı məruzəsində hansı məsələlərə toxunduğunu qeyd edir. Sadə xalıqn, bakılıların I Türkoloji Qurultaya münasibəti, marağı da müəllifin nəzərindən qaçmır. Dinləyici qismində zala buraxılan xalq nümayəndələrindən əlavə bugünkü Sabir bağında, İsmailiyyə binasının qarşısında xalq yığışıb səsgücləndiricilər vasitəsilə məruzələri dinləyirmişlər.
Kitab haqqında uzun – uzadı danışmaq mümkündür. Hər bir sualı, sualın cavabında işıq üzü görən həqiqətləri saatlarla təhlil etmək olar. Sonda bir fikri bildirim ki, bu kitab sadəcə olaraq I Türkoloji Qurultaya həsr olunmuş, qurultaydakı hadisələri təsvir edən bir əsər deyil. Bu kitab türkün tarixidir. 1937 -ci ildə güllələnən türkologiyanın tarixi. Eyni zamanda türkologiyada Bakının tutduğu mövqeyinin göstəricisidir. XX əsrin 1-ci yarısında Bakıda mövcud olan elmin, mədəniyyətin, təhsilin güzgüsüdür.
100 il bundan öncə doğma paytaxtımız Bakıda baş tutan bu möhtəşəm tədbiri bu qədər dəqiqliklə araşdırıb, belə gözəl əsər ərsəyə gətirən professor Şükrü Haluk Akalına bu kitab üçün yalnız və yalnız təşəkkür borcluyuq.
Qəlb rahatlığı, dinclik və səadət, can sağlığı və xoşbəxtlik – insan üçün verilən ən böyük nemətlərdir. Bu nemətlərə şükr etmək isə alicənablığın, kamilliyin və daha gözəl nemətlərə səsləyən bir dəvət deməkdir. Saf niyyətlə yaşamaq, mənalı və qibtə ediləcək bir ömür sürmək, ruzi-bərəkətə minnətdarlıqla şükr etmək – bunlar insanın ruhani tərbiyəsinin, daxili kamilliyinin ən gözəl nümunəsidir. Zaman keçir, gün ötür və bir göz qırpımında il də tamamlanır. Həyat dəyişir, yaşayış səviyyəsi yüksəlir, imkanlar genişlənir. Bütün bunlar biz insanlara verilmiş ilahi bir bəxşdir. Bu böyük nemətə şükr etmək isə yetkinliyin və mükəmməlliyin mühüm göstəricisidir. Dini təlimlərə nəzər saldıqda görürük ki, istər haqq, istər nahəqq olsun, verilən nemətlərə şükr etmək, bunun ardınca gələcək mükafatlara layiq olmaq barədə çoxlu tövsiyələr vardır. “Nihayə” kitabında belə bir kəlam qeyd olunur: “Bəndə, insanlar tərəfindən edilən yaxşılıq üçün onlara təşəkkür etməzsə, Allahın nemətlərinə etdiyi şükr də qəbul olunmaz.” Doğrudan da, həm insaniyyət, həm də dindarlıq yolunda şükr etmək eyni dərəcədə mühümdür. Ağbirçək nənə-babalarla söhbətlərimizdə daha yaxşı anladım ki, “Yeni Özbəkistan” bizim təsəvvürümüzdən qat-qat geniş imkanlar qapısı açmışdır. Hər sahədə yenilik, hər sahədə dəyişiklik – bütün bunlar nemətə gətirilən şükrün və daha böyük uğurlara aparan minnətdarlığın göstəricisidir. Dövlət başçımızın uzaqgörən siyasəti xalqımızın, millətimizin və yurdumuzun gələcəyi üçündür. Prezidentimizin irəli sürdüyü əsas tələblərdən biri qadınların cəmiyyətin inkişafında layiqli yer tutması, öz bilik və bacarıqlarını tam şəkildə ortaya qoya bilməsidir. Bu məqsədlə qadınların ali təhsilə qəbulunda xüsusi kvotaların ayrılması, onların evdə boş vaxt keçirməyib sahibkarlıqla məşğul olmaları üçün imtiyazlı kredit və subsidiyaların verilməsi mühüm addımdır. Bu gün evdə boş oturan qadın demək olar ki, yoxdur: biri oxuyur, biri çalışır, biri öz biznesini qurur, digəri isə tikiş sexində fəaliyyət göstərir. Bu ötəri dünyada verilən hər bir imkandan istifadə edib şükr etmək ən böyük səadətdir.
Nəticə olaraq demək lazımdır ki, dünyada baş verən qarışıqlıqlar, siyasi-iqtisadi böhranlar, qeyri-insani zorakılıqlar və millətlərarası gərginliklər fonunda, eləcə də bəzi bölgələrdə xalqların bir tikə çörəyə möhtac olduğu bir zamanda, biz Özbəkistandakı əmin-aman, firavan həyatımız və bolluq içindəki süfrələrimiz üçün Uca Allaha sonsuz şükr etməliyik.
