TÜRK DİLLƏRİNİN QRAMMATİK SİSTEMİNDƏ KÖMƏKÇİ NİTQ HİSSƏLƏRİNİN YERİ ƏHATƏLİ TƏDQİQİAT MÜSTƏVİSİNDƏ
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Türk dilləri şöbəsinin əməkdaşları həmişə olduğu kimi yenə də dünya türkologiya elminə dəyərli töhfələr verməkdə davam edir. Bakı hələ keçmiş ittifaqda türkoloji araşdırmaların mərkəzi olmuşdur. Bu araşdırmaların çox böyük bir qismi isə məhz AMEA -nın Dilçilik İnstitutunun Türk dilləri şöbəsində aparılmışdır. Bu ənənə bu gün də davam etməkdədir. Müasir dövrümüzdə də Türk dilləri şöbəsi respublikamızda aparılan türkoloji araşdırmaların mərkəzində dayanır.
2025-ci ilin son günləri Türk dilləri şöbəsi üçün çox əlamətdar olmuşdur. Şöbə əməkdaşlarının türk dillərinin müxtəlif sahələrinə dair əsərləri çap olunmuşdur. Bu əsərlərdən biri də filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Dilbər Vətən qızı Camalinin “Türk dillərində köməkçi nitq hissələri” əsəridir.
Türkologiyanın aktual və daim mübahisə doğuran problemlərindən biri türk dillərində nitq hissələrinin təsnifatı, xüsusən də köməkçi nitq hissələrinin statusu, sayı, semantik-qrammatik xüsusiyyətləri və tarixi inkişaf yoludur. Bu baxımdan “Türk dillərində köməkçi nitq hissələri” adlı monoqrafiya türkoloji elmin mühüm və boşluq hissələrindən birini əhatə edən fundamental tədqiqat kimi diqqəti cəlb edir.
Monoqrafiya Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Elmi Şurasının 15 yanvar 2025-ci il tarixli iclasının qərarı ilə çapa tövsiyə olunmuş, elmi redaktoru filologiya elmləri doktoru, professor Nadir Məmmədli, rəyçiləri isə filologiya elmləri doktorları İsmayıl Kazımov, Sevil Mehdiyeva və filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Aynel Məşədiyeva olmuşdur. Bu faktın özü əsərin elmi səviyyəsi və aktuallığı haqqında aydın təsəvvür yaradır.
Müəllif monoqrafiyada müasir türk dillərində işlənən köməkçi nitq hissələrini yalnız sinxron baxımdan deyil, tarixi-müqayisəli aspektdə, qədim türk yazılı abidələrinin materialları əsasında araşdırmışdır. Giriş hissəsində düzgün şəkildə vurğulandığı kimi, türk dillərində nitq hissələrinin bölgüsündə semantik, morfoloji və sintaktik meyarların hansı nisbətdə əsas götürülməsi məsələsi dilçilər arasında daim fikir ayrılığı doğurmuşdur.
Köməkçi leksik vahidlər cümlədə əsas mənanı ifadə etməsələr də, qrammatik əlaqələrin qurulmasında, ifadənin məna çalarlarının zənginləşdirlməsində, fikrin dəqiqi ötürülməsində mühüm rol oynayırlar. Dilbər Camali çox doğru olaraq qeyd edir ki, köməkçi nitq hissələri Hind –Avropa dilləri ilə müqayisədə türk dillərində daha böyük əhəmiyyət daşıyır. Buna səbəb isə türk dillərinin aqlütinativ quruluşa malik olmasıdır.
Dilbər Camali bu mübahisəli sahədə formallıq prinsipini ön plana çəkir və köməkçi nitq hissələrinin semantik baxımdan leksik məna daşımamasına baxmayaraq, cümlədə mühüm qrammatik və funksional rol oynadığını elmi faktlarla əsaslandırır. Müəllif haqlı olaraq göstərir ki, köməkçi nitq hissələrini yalnız “leksik mənasız sözlər” kimi kənarda saxlamaq nə elmi, nə də tədris baxımından özünü doğruldur.
Monoqrafiyanın mühüm üstünlüklərindən biri köməkçi nitq hissələrinin tədqiqi tarixinin ardıcıl və əhatəli şəkildə təqdim edilməsidir. Müəllif X. M. Əfşar, Mirzə Kazımbəy, H. Mirzəzadə, F. Zeynalov, S. Barutçu, M. Şerbakın və digər görkəmli türkoloqların mövqelərini təhlil edərək, onların elmi baxışlarını müqayisəli şəkildə təqdim edir.
Xüsusilə Mirzə Kazımbəyin “Türk-tatar dilinin ümumi qrammatikası” əsərində nida haqqında verilən məlumatların elmi əhəmiyyəti, H. Mirzəzadənin qoşmaların tarixi təsnifinə dair fikirləri və F. Zeynalovun bağlayıcıların funksional rolu ilə bağlı yanaşmaları monoqrafiyada elmi obyektivliklə şərh edilir.
Əsərin əsas bölmələrindən biri qədim türk yazılı abidələrində işlənən köməkçi nitq hissələrinin tədqiqinə həsr olunmuşdur. Müəllif göstərir ki, bağlayıcılar, qoşmalar və ədatlar qədim türk dilində artıq formalaşmış qrammatik vahidlər kimi çıxış etmiş, bir çox hallarda ilkin leksik mənalarını qismən və ya tam itirərək köməkçi funksiyaya keçmişlər.
Bu yanaşma köməkçi nitq hissələrinin qrammatikləşmə prosesinin izlənilməsi baxımından xüsusi elmi əhəmiyyət daşıyır və türk dillərinin tarixi inkişaf mərhələlərini daha dərindən anlamağa imkan yaradır.
Monoqrafiyada qoşmalar, ədatlar, bağlayıcılar, modal sözlər, nidalar, vokativ sözlər, təqlidi sözlər kimi köməkçi nitq hissələri aşağıdakı əsas qruplar üzrə sistemli şəkildə tədqiq olunur: Hər bir qrup ayrıca bölmədə həm semantik-qrammatik, həm də funksional baxımdan təhlil edilir. Müəllif qoşmaların cümlədə zərflik, tamamlıq və təyin funksiyalarında çıxış etməsini, ədatların məna gücləndirici və münasibət bildirən rolunu, bağlayıcıların isə yalnız sintaktik əlaqə yaratmaqla kifayətlənməyib, müəyyən məna münasibətlərini də ifadə etdiyini əsaslandırır.
Xüsusilə modal sözlər və nidalarla bağlı irəli sürülən fikirlər müasir dilçilik baxımından aktualdır. Müəllif nidaların xüsusi nitq hissəsi kimi qəbul edilməsinin daha məqsədəuyğun olduğunu, onların insan emosiyalarının stereotip ifadə vasitəsi kimi formalaşdığını inandırıcı arqumentlərlə göstərir.
Monoqrafiyanın elmi yeniliyi ilk növbədə köməkçi nitq hissələrinin türk dilləri üzrə sistemli, tarixi-müqayisəli və funksional təhlilinin verilməsində özünü göstərir. Əsər yalnız nəzəri baxımdan deyil, tədris, leksikoqrafiya, tərcümə və dilin standartlaşdırılması baxımından da mühüm praktik əhəmiyyətə malikdir.
Nəticə hissəsində müəllif haqlı olaraq vurğulayır ki, köməkçi nitq hissələrinin öyrənilməsi türk dilləri arasındakı oxşar və fərqli cəhətlərin, eləcə də bu dillərin inkişaf istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsinə xidmət edir. Monoqrafiyanı oxuduqca müəllifin nə qədər geniş türkoloji biliyə malik olduğunun şahidi olursan. Dilbər Camali əsəri yazmamışdan öncə demək olar ki, bütün türk dillərindəki köməkçi nitq hissələrinin tədqiqi tarixini araşdırmış, eyni zamanda türk dillərində bu nitq hissələrinin fərqli cəhətlərin müqayisəli şəkildə öyrənmişdir.
Əsərin məziyyətləri haqqında uzun-uzadı bəhs etmək olar. Mən əsərin müəllifi gənc tədqiqiatçı Dilbər Camali haqqında da bəhs etmək istərdim. Dilbər xanım Azərbaycanda gələcəyinə çox böyük bəslədiyimiz türkoloqlardan sayıla bilər. Ölkəmizdə barmaqla sayılacaq qədər az olan qədim türk dili mütəxəssislərindən biri də Dilbər Camalidir. Hələ tələbəlik illərindən qədim türk dillərini öyrənmiş Dilbər Camalinin tədqiqatları xüsusilə Orxon-Yenisey abidələrinin araşdırılması üzərində cəmlənmişdir. Bəhs olunan monoqrafiyasında da müəllif bəhs etdiyi hər bir köməkçi nitq hissəsinin qədim türk dilindəki işlənmə mövqeyini araşdırmışdır.
Dilbər Vətən qızı Camalinin “Türk dillərində köməkçi nitq hissələri” monoqrafiyası müasir türkoloji elmdə mühüm boşluğu dolduran, elmi sanbalı və zəngin faktoloji bazası ilə seçilən fundamental tədqiqatdır. Əsər dilçi alimlər, türkologiya üzrə tədqiqatçılar, ali məktəblərin filologiya fakültələrinin tələbələri, magistrantlar və doktorantlar üçün etibarlı elmi mənbə olmaqla yanaşı, türk dillərinin qrammatik quruluşunun daha dərindən anlaşılmasına xidmət edir.
Qətibə Çingiz qızı Mahmudova,
Filologiya elmləri doktoru, dosent
ELNARƏ NADİR QIZI ƏLİYEVA
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
