– Yenə gəlmisən? – Eynən, yenə buradayam. – Nədən belə edirsən? – Nə edirəm? – biraz susaraq ətrafa nəzər etdim – fikrimcə etdiyim hər şey doğrudur. – Bəlkə fikrində yanılırsan, əzizim? – İnanmıram belə bir hal olsun – deyərək qətiyyətlə bildirdim. – Dünyada çox insan var, mütləq sənin də ürəyinə yatan biri olacaqdır. Buna inan.. – İnsanlar çoxdur, amma heç biri əksim deyil, anlayırsan məni? – sualını verərək ayağa qalxdım və qarşımdakı dalğalı dənizə tərəf bir necə addım atdım. – Öz əksini istəyirsən, eynilə sən olsun? – Əlbəttə, yalnız o zaman düzgünlük ola bilər. – Hansı düzgünlükdən danışırsan? Anlamadım. – Əllərimi cibimə salaraq gözlərimi dəniz dalğalarına həvalə edərək – xoşbəxtlik nədir? – Sevinc dolu olmaq, həzz verən həyat deməkdir. – Yox, mən xoşbəxtlik üçün nə gərəklidir, onu sual etdim. – Sükuta qərq olaraq – hər şəxsə görə dəyişən anlayışdır – dedi. – Bəs aksiomu nədir? – Nədir? – İnam – dərin nəfəs alaraq dənizin qoxusunu içimə çəkdim – inam olmasa xoşbəxtlik sadəcə şərti hal olaraq qalacaqdır. – Öz əksini ona görə axtarırsan? – Aha, eynilə. Yalnız özümə güvənə bilirəm çünki… – Nədən elə düşünürsən, güvənilən insanlar da az deyil axı.. – Demədim ki, yoxdur. Xeyr, dürüst insanlar var, amma mən 100 faizdən söz edirəm. – Nəyin 100 faizi? – Xoşbəxtliyin – deyərək üzümü ona sarı çevirərək – mən ancaq sənə baxaraq 100 faiz xoşbəxt ola bilirəm. – Nədən mən? – Yenidən dənizə sarı çevrildim – çünki sənə baxdıqda tək özümü görürəm bu sonsuz aləmdə.. – Özünlə olursan, xoşbəxt olursan mənimlə? – Tam yerində dedin, çünki mən səninlə tənha oluram. Anlamsız amillər üzündən küsən, bir-birinin xətrinə dəyən, arxasından işlər görən insanları görmürəm. Bir qarış torpaq üzərində qan axıdan atılan bomba və güllələrin səslərini eşitmirəm. Yalnız səninlə olduqda egosunu təxmin edən insancıqlardan tam kənar oluram. – Xoşbəxt olursanmı bəs? – Əlbəttə, yaxşı ki, varsan. Əziz Tənhalıq…
Neçə gündü vətənim, vətənimiz Tovuzda baş verənlərə görə qürbətdə özümə yer tapa bilmirəm. Əslində ölüm yaşında olduğumu da bilirəm, mən ölməliydim, amma amansız ölüm nə yaşa, nə başa baxır… “Kahramanlar can verir yurdu yaşatmak üçün.” Orda Tovuz torpağında neçə-neçə genc əsgərimiz vətən uğrunda can verdi.Onların hər biri bizim üçün əsl qəhrəmanlıq nümunəsi göstərdi. Amma aralarında adı çəkilən birsi vardı: Polad Həşimov! Arxasında buraxıb getdiyi örnək izləri ilə elə bilirəm ki, hər kəsə dürüstlük, qəhrəmanlıq dərsi verdi. Məzarın nurla dolsun, içinin sönməz işığı üzünə yansıyan igidim! Ölümünlə bir nəfərə deyil, milyonlara çox gerçəyi bir daha təsdiqlətdin. Şəhadətinlə sadəcə Azərbaycanı deyil, bütün Türk Dünyasını riqqətə və hərəkətə gətirdin. Ötən gecə gənclərin Azərbaycanın bütün bölglərini bürüyən hayqırışları sənin ölümünlə ölümsüzlük ismarıcının təntənəsi idi. Allah bütün şəhidlərimizə qəni-qəni rəhmət elesin.
Bu Vәtәnın nәyi var azı-çoxu döyüşәr, Dağı, daşı, torpağı, varı, yoxu döyüşәr. Neçә şәhid iğidin nakam ruhu döyüşәr, Bir әsgәrә çevrilәr burda hәr mәzar daşı, Yetәrki ayağa qalx, sәn başla bu savaşı!
Ocağının başına çıxmağa yad gözlәmә, Dur, ayaqdan başa çıx, başdan imdad gözlәmә. Andın vәtәnin andı, başqa bir and gözlәmә,- Adın vәtәn adıyla çәkilәrsә yanaşı, Bu vuruş haqq vuruşu, bu savaş haqq savaşı!
Bu insan dәnizindә hәr insan bir adacıq, Doğmaca yurdumuzu viran qoydu yad açıq. Haqdı sәni sәslәyәn haqq üçün cihada çıx! Yürü, iğid sәfinin nә arxası, nә başı, Bu vuruş haqq vuruşu, bu savaş haqq savaşı!
Beşcә kәlmә sözüm var: Dayan, ey cavan әsgәr! Yoluna uğur deyim, Xan Eyvazım , xan әsgәr! Boyuna göz dikmişәm, boyuna qurban әsgәr! Bu hücumun sonunda ölüm var uzaq başı, Bu vuruş haqq vuruşu, bu savaş haqq savaşı!
Ağzımda haqq deyirәm, bu haqq sәsi sәnindir! Hәlә haqqın nahaqla bәhsəbәhsi sәnindir! Dünyanın әn mübarәk qәlәbәsi sәnindir! Bu qәlәbә yolunda nә dayan, nә yavaşı! Bu vuruş haqq vuruşu, bu savaş haqq savaşı!
Hər il İmam Hüseynin (Allahın salamı olsun ona) şəhadəti, Kərbəla faciəsi yad edilərkən demək olar ki, eyni, standart məzmunlu iradlarla rastlaşırıq.
Bir tərəfdən deyilir ki, əzadarlıq mərasimləri xurafatdır, digər tərəfdən isə iddia edilir ki, bu ənənənin Azərbaycan xalqına, əslində, heç bir aidiyyəti yoxdur.
Sözsüz ki, insanın özünü zəncirlə döyməsi, qılıncla, xəncərlə yaralaması, yəni özünə xəsarət yetirib sağlamlığına ziyan vurması heç bir halda təqdir edilə bilməz. Yeri gəlmişkən, müasir Azərbaycanda Aşura günlərində qanvermə mərasimlərinin keçirilməsi şübhəsiz ki, olduqca savab bir işdir. Amma bizi maraqlandıran başqa məsələdir. Əzadarlıq ənənəsi həqiqətənmi Azərbaycan üçün yad ənənədir?!
Təziyə mərasimlərinin Azərbaycanla əlaqəsini araşdırarkən nəzərimizi cəlb etmiş aşağıdakı maraqlı faktları oxucuya təqdim edirik.
“O günlərdə (Kərbəla faciəsindən az sonra) Əbdurrəhmanın atası Səid ibn Mixnəf Əzdi Azərbaycanda idi. Əbdurrəhman evə yetişdikdə atası da gəlib çatdı və əhvalatı oğlundan soruşdu. Oğlu əvvəldən sonadək hər şeyi danışdı. Səid onun söylədiklərini eşidən kimi huşunu itirib atdan yıxıldı.
Özünə gələndən sonra – əfsus ki, burada olmadım ki, canımı o Həzrətə fəda edim – deyərək elə ağladı ki, orada olanların hamısını ağlatdı. Hüseyn əleyhissalamın dostları Səidin gəlişindən xəbərdar olub əza məclisi təşkil etdilər.
Üç gün Həzrəti Hüseyn əleyhissalama əza saxladılar. Səhəri gün Bənu Əzd qəbiləsinin üzvləri Səidin Azərbaycandan İraq alayı (3.000 döyüşçü) ilə gəldiyini və çoxlu mal gətirdiyini eşidib dəstə-dəstə onun görüşünə gəldilər. Səid yaxasını cırmışdı. Gələnlər Həzrəti Hüseyn əleyhissalamın müsibəti münasibətilə ona başsağlığı verdilər. Səid dedi: Camaat, Azərbaycanda padişah idim. Kufə, Bəsrə və İraqdan çoxlu məktub aldım.
Məni Kufəyə tələsdirdilər ki, ora gəlim. İstəyirdim ki, İmam Hüseyn əleyhissalam Məkkədən Kufəyə gələndə ona qoşulum, yaxud düşmənlərin hücumuna məruz qalarsa, o Həzrətin imdadına yetişim. Amma bunların heç biri mümkin olmadı. Hüseyn əleyhissalamın adı gələndə ciyərim yanır, parçalanır, dağılır, bu həyatda yaşadığıma görə özümü qınayıram”.
Haşiyə. Qədim Azərbaycanda yuğ adlı bir ayin olmuşdur. Yuğ mərasimi zamanı matəm nəğmələri (ağılar) ifa edilir, iştirakçılar üzlərini cırır, saçlarını yolur, başlarına kül tökür, qara geyinirdilər. Ərəb fəthlərindən və İslam dininin yayılmasından sonra həmin ənənə tədricən unudulmuş, yaddan çıxmışdır. Zənnimizcə, Azərbaycan dilindəki “yuğ”, “yuxu” və “yox” sözlərinin mənşəyi eynidir.
Yeri gəlmişkən, İslam ariflərinə və “Kitabi-Dədə Qorqud”a görə, yuxu kiçik ölümdür. Maraqlıdır ki, rus dilində yuxuya, yəni “kiçik ölüm”ə «сон» (son – axır) deyilir. Dünya həyatının – ömrün sonu ölümdür. Ölüm, əslində, insanın özünü deyil, onu əhatə edən maddi aləmi yoxa çıxarır. O həyatın əbədi mərhələsinə keçiddir. İmam Əli əleyhissalam sui-qəsdə məruz qalıb ölümcül yaralandıqda demişdi:
“Kəbənin Rəbbinə and olsun ki, nicat tapdım”. Dilimizdəki “yol”, “öl” (ölüm) və “ol” (olum) sözlərinin bir-birinə bənzəməsinin səbəbi budur ki, onların hər üçü, faktiki olaraq, eyni mənanı ifadə edir, ömrü, həyatı bildirir. İnsan ömrü səfərdir, yoldur: “yol” (yol ömürdür) –“öl” (ölüm keçiddir) – “ol” (olum əbədi həyatdır).
Beləliklə, Aşura şəhidləri üçün, ola bilsin ki, ilk təziyə mərasimi məhz Azərbaycandan gəlmiş 3.000 döyüşçünün iştirakı ilə keçirilmişdir. Amma bir tərəfdən, müəllif həmin hərbi birləşməni İraq alayı adlandırır, digər tərəfdən isə, ilk əzadarlıq məclisinin hansı formada keçirildiyi barədə dəqiq məlumat vermir. Lakin istənilən halda, sözügedən mənbədə Azərbaycan adının çəkilməsi maraq doğurur.
Bəs həmin dövrdə Azərbaycanda hansı xalq yaşayırdı? Gəlin, VII əsrə aid edilən “Kitab-əl-futuh” əsərinə nəzər salaq: Xəlifə Müaviyə özünün yaxın adamı Ubeyd ibn Şəriyyə əl-Curhumidən Azərbaycan haqqında soruşmuş və ondan belə bir cavab almışdır: “Azərbaycan qədimdən türklərin yaşadığı ölkədir. Onlar burada bir-birlərinə qaynayıb-qarışmış və vahid qövmə çevrilmişlər”.
Yuxarıdakı məlumatdan bəlli olur ki, Azərbaycanın və ümumilikdə Qafqazın əzəli xalqlarından biri də türklərdir. Belə isə türklər qədim zamanlarda böyük şəxsiyyətlərinin matəm mərasimlərini necə keçirirdilər?
VI əsr qot tarixçisi İordan: “Atilla öldükdə hunlar öz adətlərinə uyğun olaraq saçlarının bir hissəsini kəsib üzlərinə dərin yaralar vurdular. Hunlara görə, igid döyüşçüyə qadınların göz yaşı ilə deyil, kişilərin qanı ilə ağlamaq lazımdır”.
VII əsr Çin müəllifi Çjou-şun qədim türklərin matəm adətləri haqqında: “Ölüm günündə olduğu kimi, dəfn günündə də mərhumun qohumları qurban kəsir, at çapır və öz sifətlərini iti silahlarla yaralayırlar”.
VIII əsr Orxon–Yenisey abidələrindən: “Gözlərimdən yaş axır, fəryad qəlbimin dərinliklərindən gəlirdi, adamlar ağlayır, nalə çəkirdilər. Xalqın çoxu saçını, üzünü kəsirdi”.
Göstərdiyimiz misalların uzaq Pannoniya (Macarıstan) hunlarına, Altayda yaşamış göytürklərə aid olduğunu, onların Azərbaycanla heç bir bağlılığının olmadığını söyləyənlər qoy dilimizdəki bu ifadələrin mənasını izah etməyə çalışsınlar: “Qara qıyma gözləri qan yaşla doldu” (“Kitabi-Dədə Qorqud”dan), “gözlərindən qanlı yaş axdı”, “qan ağladı” və s.
Yazımızı dahi Hüseyn Cavidin Kərbəla müsibətinə həsr etdiyi növhə ilə yekunlaşdıraq.
Kərbəla Şahının adını еşidən, Əza məclisində matəm saxlayar. Matəm məclisində başına döyər, O məclisdə olar hamı bərabər. Ey ürək, sən bir an da bu müsibətdən gəl qafil olma, Cəza günü onun şəfaətindən başqa bir mükafat yox, Açıq gözlə baxsan şəhidlər ağasına, susuz Şaha sən, Zəhranı bir küncdə qəmli görərsən, O gecə nalə çəkib əza saxlamış, Oğlunun nəşinə baxaraq demiş, Qatilin etmədi Allahdan həya, Zeynəb göz yaşlarını axıdaraq, Şəhid Şahımıza matəm saxlamış, Arif, bu müsibətdən gəl qafil olma, Ariflər məclisi üçün bir qənimətsən.
Biz “sovetin uşaqları” olsaq da , evlərimizdə palıd kimi köklü- köməcli nənə- babalarımız “Əhli- beyt”i unutdurmadılar..
Qonşumuz ağ saçlı, ağ saqqalı Mikayıl babanın səsi hələ də qulaqlarımda səslənir:
Deyin, necə tökülməsin yaş bu gün, Kəsilibdi, yetmiş iki baş bu gün…
“Məhərrəmlik mərasimi”-ni , belə bir müsibəti ilk dəfə nənəmdən eşidib ,öyrəndim… Arvad qatı dindar deyildi, amma bu təziyyəni ölüncə unutmadı. Heç yadımdan çıxmaz, həmən günü qətl sınınca evə girməzdi. Belə isti havalara təsadüf olurdusa, günün şaxıyanında qapımızda var- gəl eliyə – eliyə bayatı deyib ağlayırdı:
-Şümür, ağ oğlun ölsün, Bağrı dağ oğlun ölsün. Azarrayıb yatmamış, Sappasağ oğlun ölsün…
Böyük qardaşım Səməndər qapımızın ağzına, öz pəncərəsinin altına qızılgüllər əkmişdi. Gün çırtıyan kimi qara kəlağayısını həmən gül ağacına bürüyərdi. Saçımdan qırmızı bantlarımı açırdı, çəhrayı sandallarımı mal pəyəmizin qapısının arxasında gizləyəndə anam, əmim arvadı güllü qoftalarını soyunub ,qarasını deyərdilər. Qardaşlarımın patefonunu cərəyandan ayırırdı, atamın xırda əl radiosunu jiletinə büküb yükdə gizlədirdi. Qorxurdu ,evin kiçikləri birdən onu açıb musiqi zad dinləyərlər… Anamı sabun əritməyə, uşaq .çimizdirməyə , paltar yumağa qoymazdı.
Mərasim qışa düşsəydi, eyni şeyi qarın- boranın altında eləyirdi… İtgin- sürgün qardaşlarını da Kərbəla şəhidlərinə qatıb ağlardı. Gözünün yaşını silmirdi, sinəsi aşağı axıdırdı, deyirdi , gözünün yaşı sinəsi aşağı axanların yeri bir ayrı olar, o dünyada… Qətl gününün axşamı daha çox kədərli olurdu.
Yeməyimizi axşam süfrəmizi ertəli açdırırdı, şər qovuşan kimi işıqları söndürürdü…
Beləcə, nənəmin təziyəsinin Şəmi – Qəribanı başlayardı. Arvad yanan xeymələri, kəsilən başları, susuz körpələri, qanlı meydanda bir cüt qələm qollarından olan Həzrət Abbası gözünün önünə gətirib yaşını sel kimi axıdırdı. Nənəmi gözündən, əlindən, baxışından anlayan anam bizi yerimizə yığıb çökərdi arvadın böyrünə.
Od- yalov xarakterini heç övladları belə bilməyən qaynanası əlini süfrəyə uzatmayınca acından ölsə belə anam ağzına loxma aparmazdl. Nənəm də ki, hər saat acımazdı…
Nənəm heç vaxt hədik bişirməzdi. Bu işin qarğaşasını Səkinə bibim çəkirdi. İmamların yeddisidə halva çalıb yeddi evə pay göndərirdi.
Qırx çıxınca üzü gülməzdi, heç kimlə danışmazdı.
Səməndər tarixçiydi, araşdırmalar aparırdı, rayon qəzetimizdə maraqlı yazıları ,hekayələri çap olunurdu.
“Məhərrəmlik mərasimi necə meydana gəldi” başlığıyla bir yazısı çap olunmuşdu . Orda nə yazıldığını unutmuşam. Musa əmimin dərs oxumayan Mahir oğlu qardaşımı nənəmə çuğullamışdı. Arvad sevimli nəvəsindən yaman küsmüşdü. Heç nəylə nənəsinin könlünü ala bilməyən qardaşım, qəzeti əlinə alıb yazdığı elmi məqalənin tamam əksini, nənəmin illərdi bəyənib təqdir elədiyi şeyləri qəzetə baxa- baxa ona söyləmişdi. Nənəsiylə barışmışdı.
Dərs dediyi əmim oğluna yalandan beş yazmışdı ki, dilini dinc qoysun…
Bir onu bilirəm ki, bizlər də ölüb gedəcəyik , bu faciə nəsildən- nəslə ötürüləcək. Çünki, bətnimizdəki körpələrimizin də beyninə onu əkib sonra bu dünyaya gətirmişik.
Xocalı boyda da müsibətizi heç unutmarıq. Onların da yarası sağalmaz. Körpəsini, çağasını kol dibində gizlədib sinəsini yağı gülləsinə sipər eləyən ana , balası əlindən alınıb süngüyə taxılan, döşü kəsilən , başı qoparılan şəhidlərimiz də Kərbəla çölündə qanı çay olanlar qədər yandırır bizi.
Yağının tikə- tikə doğradığı gülburnu, əli xına görməyən, çiyni gərdəyə dəyməyən Natiq də o səngərdə günlərlə susuzluqdan yanmışdı. Yerə düşən kimi su istəmişdi. İnanmıram, şümür ona su verib… Natiq də bir Kərbəla şəhidi deyilmi?
Poladımız, Mübarizimiz, Fəridimiz var bizim…. Ruhları şad , cisimləri ipək üstə yatsınlar.
P.S.foto 14 iyul 2024-cü il Yuxarı Gövhər Ağa Məscidində çəkilib.