Рафаил ТАГИЗАДЕ Сомнение Кто в это время, в тишине ночной, Так упорно в дверь мою стучится? Кто он, этот гость, свой или чужой? Кто меня вспомнил, что могло случиться? Кто знает о бедном жилище моём, Со старой дверью и старым замком, Кому я вдруг понадобиться мог? Тысячи мыслей в голове роятся, Сомненья тучей на душу ложатся. Я же так давно гостей не встречал, Может, гостя этого сам Бог послал? Как Луна, что ночью небо освещает, Перед дверью моей гость ночной ожидает. Схватилась за дверной замок моя рука, Открывать или нет? Не знаю пока…
Mən onda ayrı bir sevgi gördüm. Hislərin, duyğuların zirvəsini gördüm. Gördükcə, içimə pillə-pillə hördüm. Ayrı bir mərhəmət, şəfqət gördüm. İlahi bir gözəllik gördüm sözündə, düşüncəsində. Hər şeydə bir əzəmət gördüm. Mən onu görmədən sevdim. Darıxdım-darıxdım görüşünə, darıxdım addım-addım gəlişinə, gülüşünə. Mən onun əllərini görmədən əllərini sevdim, gözlərini görmədən gözlərini sevdim, baxışlarını sevdim, səsini eşitmədən səsini sevdim, üzünü görmədən üzünü sevdim, mən onun özünü sevdim. Azadlığını sevdim, varlığını sevdim. Mən onun insanlığını sevdim.
Bayatı və nağıllarımızdan başlayaraq bu günə qədər bütün bədii nümunələrdə ana, vətən obrazı ön sırada dayanıb. Çünki ana həyatın, insanlığın yaradıcısı, vətən isə onu boya-başa çatdıran, qayğısına qalıb xoşbəxtliyə qovuşduran məkandır ki, onu anaya bərabər tutub Ana Vətən adlandırırıq. Ana və Vətənlə bağlı şeiri olmayan şairə rast gəlmək qeyri-mümkündür. Yaradıcılığında ana obrazını daha canlı və qabarıq şəkildə oxucularına təqdim edən sənətkarlardan biri də çağdaş poeziyamızın sayılıb-seçilən, Vətənə və Qarabağ döyüşlərində qəhrəmanlıq göstərən igid əsgərlərimizə həsr edilən şeirlərin və onlarla bağlı oxunan mahnıların mətninin müəllifi olan məhsuldar şairə Mahirə Nağıqızıdır.
M.Nağıqızının yaradıcılığı geniş və çoxşaxəlidir. Onlarla fundamental elmi əsərin müəllifi olmaqla yanaşı, həm də elə bir o qədər də şeir kitabının müəllifi olan şairənin yaradıcılığında ana obrazı digər obrazlardan daha qabarıq şəkildə diqqəti cəlb edir. Onun yaradıcılığında Vətən, Ana obrazını bir-biri ilə müqayisə etmək qeyri-mümkündür. Anaya həsr olunmuş şeirlərini oxuyanda gözlərimiz qarşısında Vətən, Vətənə aid şeirlərini oxuyanda isə ana canlanır.
Mahirə Nağıqızının yaradıcılığı geniş olduğundan mən bu məsələ ilə bağlı fikirlərimi yalnız onun 2020-ci ildə nəşr olunan 411 səhifəlik “Onun daş nağılı” kitabında anaya həsr olunan şeirlərlə bağlı söyləyəcəyəm.
Şairənin yaradıcılğı boyu anaya həsr etdiyi şeirlərin sayı ilə bağlı fikir söyləmək qeyri-mümkündür.
Yuxarıda adını qeyd etdiyimiz kitabda şairənin anaya həsr olunan üç şeiri verilmişdir.
Təkcə 2018-ci ildə (bir neçəsi 2017-ci ildə qələmə alınmışdır) yazılan şeirlərin içərisində, yəni bir il ərzində şairənin anaya üç şeir həsr etməsi onun anaya olan tükənməz məhəbbətinin sözlə ifadəsi kimi də qiymətləndirmək olar.
Göz yaşı anaların əlindədir. Övladları xoşbəxtliyə qovuşanda da, analarından ayrılıb uzaq səfərə çıxanda da, uzaq səfərdən qayıdanda da anaların göz yaşı dayanmaq bilmir. Ananın sevincdən axan göz yaşının ağrısına tab etmək qeyri-mümkündür.
Övlad həsrətinin onun qəlbində yaradacaq kədəri əvvəlcədən duyan ana bu həsrətin qarşısını almağa gücü çatmayanda gücü göz yaşı axıtmağa çatır.
Övladın isə anasına “ağlama” deməkdən başqa əlacı qalmır. Mahirə Nağıqızının şeirində olduğu kimi övladı üçün ağlayan anaya üz tutaraq şairə deyir:
Yenə qəlbim göynətməsin qəlbini,
Ağ saçını suya sərib ağlama.
Kim böləcək bölünməyən dərdini,
Fəqan çəkib qərib-qərib ağlama.
Hər kəsə məlumdur ki, ananın bir “can” kəlməsi, saçımıza çəkilən bir sığalı ən ağrılı dərdimizin dərmanı, narahat gecələrimizin rahatlığıdır.
Lakin bunun qarşılığında bizim analarımızın dərdlərinə şərik olmağımız, onun dərdini azaltmağımız qeyri-mümkündür.
Şairənin “Anama” adlanan bu şeirini oxuyanda gözlərimin qarşısına Qarabağ döyüşlərində şəhid olan, yaxud gedib qayıtmayan oğulların yolunu gözləyən qəlbi dağlı anaların matəmli obrazları dayanır.
Şairə şeirin ikinci bəndində anaya bu dünyada hər şeyin gəldi-gedər olduğunu söyləməklə, hər bir kəsin bu gedər-gəlməz yolun yolçusu olduğunu diqqətə çatdırmaqla onun dərdini azaltmağa çalışır və bu məqsədlə yazır:
Ah eləmə, ahu-zarın hədərdi,
Bu dünyada hər şey gəldi-gedərdi,
Göz yaşımnan göyətmişəm bu dərdi,
Təsəlli ver, durub-durub ağlama.
Şairənin “Anama” (səh.273) adlanan digər bir şeirində isə hər səfərə çıxan zaman hər şeydən əvvəl ata ocağının ziyarəti, ana xeyir-duasıyla qarşılanıb o xeyir-dua ilə yola salınma anı-mənzərəsi göz önünə gəlir. Səfərdən əvvəl üz tutduğu ata ocağının istiliyini ana qucağının istiliyi ilə müqayisə edən müəllif yazır:
Gəldiyim həmin ev, həmin ocaqdır,
Sənin qucağıntək güvənli, isti.
Bilmirəm nə istək, nə umacaqdır,
Qəlbim bura çəkir hər səfərüstü.
Bu cür ziyarətə səfərə çıxan hər bir kəs üz tuta bilər. Ancaq bu şeirin elə birinci bəndini oxuyanda qəlbini birdən-birə kədər duyğuları öz ağusuna alır. Çıxdığı səfərin sonunun necə qurtaracağını dəqiqləşdirə bilməyən bir övladın yaşadığı duyğuların poetik ifadəsi kimi.
Şairə öz dərdini-sərini öz canından artıq sevdiyi anasından gizlədir, onun dərdinin üzərinə dərd gətirməkdən, sevincinin üzərinə kölgə salmaqdan qorxur. O, yenicə ayrıldığı anasını illərin həsrətlisi kimi əzizləyir, ondan bir an belə ayrılığı illərin həsrətinə bənzədir və yazır:
Elə bil illərdir səni görmürəm,
Bu gün də görməsəm nəyim var itər,
Xoşhal danışıram, dərd bildirmirəm,
Üzümdən olanı oxusan yetər.
Şairə dərdinin çoxluğunu dilinə gətirib, onsuz da dərdi böyük olan ananın dərdini artırmaqdan çəkinir, söyləyib, anasının da dərdinin üstünə dərd qoymaq istəmir.
Dərdini anasına söyləyib onun da dərdini artırmaqdan çəkinən övlad buraya təkcə ananı görüb, onunla xudahafizləşmək fikrində deyil. Onun bu səfərindən üzüaq, qalib dönmək üçün ana xeyir-duasına ehtiyacı var. Elə bu fikirlə də şairə yazır:
Elə bil təzədən doğulacam mən,
Titrək əllərindən tutsam bir kərə.
Ay ana, neyniyim, deyə bilmirəm,
Ver xeyir-duanı çıxım səfərə.
Övladını yola salan ana da narahatdır. Onun hansı yaşda olmasına baxmayaraq, o, anasının gözündə uşaqdır. Ana övladı üçün etdiyi duaların qədəri ilə kifayətlənmir, bunun üçün Tanrıya müraciət edir, onu köməyə çağırır. Övlad ananın yaşadığı həyəcanı, keçirdiyi təlaşı duyaraq öz ürəyində deyir:
Narahat baxırsan, gizli baxırsan,
Gəzirsən davamı öz ahında sən.
Bilirəm min dəfə gedib çıxırsan,
Durursan Tanrının dərgahında sən.
Şairənin anaya həsr etdiyi üçüncü şeiri də “Anama”(səh.272) adlanır.
Bu şeirdə anaların çəkdiyi əzab-əziyyət, övladlarına göstərdiyi əvəzsiz qayğı öz yuxusuna haram qataraq səhərdən axşamadək onların qulluğunda dayanmaq, buna baxmayaraq üzündə həmişə təbəssümü qoruyub saxlamaq kimi müsbət keyfiyyətlər öz əksini tapır. Müəllif beş bəndlik şeirdə yaratdığı ana obrazını oxucularına nümunə göstərir. Özünün çəkdiyi ağrı-əzaba baxmayaraq, həmişə övladlarının qarşısına gülərüzlə çıxan, öz dərd-sərini onlardan gizli saxlamağa çalışan müqəddəs bir ana obrazı yaradır. Milyonlarla analara nümunə ola biləcək bir ana obrazı. Şairə obaşdan durub sakitcə dolaşa-dolaşa (uşaqlar yuxudan durmasın deyə) ev işlərini yerinə yetirən anaya müraciətlə deyir:
Yadımdan çıxmaz ki, hər səhər erkən,
Elə gəzinərdin evdə yavaşdan.
Nə cür çatdırırdın, deyə bilmərəm,
O boyda işləri durub o başdan…
Bu qayğı təkcə ananın övladlarına göstərdiyi qayğının göstəricisi deyil, bu, həm də özündən sonra gələn xanımlara-qızlara nümunə göstərilən ana obrazıdır. Ana övladına nəyi isə sözlə deyil, nümunə ilə göstərmək istəyir. Göstərmək istəyir ki, övladını sevən əsl ana necə olmalıdır, onlara necə qayğı göstərməlidir. Bu, bu gün övladlarını kiçik yaşlarından körpələr evinə, internatlara atıb qaçan tək-tək ana adına ləkə gətirənləri analıq şərəfini qorumağa səsləyən bir acı çağırışdır.
Müəllif əsl ananın hansı keyfiyyətlərə malik olmasını bu şeirdə qabarıq şəkildə ortaya qoyur.
Müəllifin şeirinin qəhrəmanı namazını və orucunu bir dəfə də olsun yadından çıxarmayan, əsl və nümunəvi bir Azərbaycan qadınıdır. Tapdığına şükr edən, onunla kifayətlənən bir Azərbaycan qadını. Elə bütün bunları nəzərdə tutaraq müəllif yazır:
Hər günə şükr etdin sabah ertələr,
Yaddan çıxarmadın oruc namazı.
Bir nəfər görmədi, səni bir nəfər,
Həyatdan gileyli, bəxtdən narazı.
Bütün bu əzab-əziyyətinə baxmayaraq ana öz övladlarından qayğısını əsirgəmir, yorulub əldən düşsə də, bu yorğunluğu övladlarından gizləməyə çalışır. Bunun üçün o heç vaxt üzündən təbəssümü azaltmır, əksinə daha da çoxaltmağa çalışır. Öz acısını təbəssümlə pərdələməyə çalışır; bunu duyan şairə yazır:
Sənə açılan gün sənin deyildi,
Bizlə bölüşübsən lap əvvəlindən.
Necə saxlayırdın möcüzə idi,
Yorğun gözlərində təbəssümü sən?!
Müəllif şeirdə ananın üzündə yaşatdığı bu təbəssümü övladlarının həyatda qazandıqları ən qiymətli var-dövlət hesab edir. O hesab edir ki, uşaq yaşlarından başlayaraq ana təbəssümü ilə əhatə olunan hər bir kəsin qisməti xoş bir gələcəkdir.
Şairə bu fikri sözlə ifadə edərək yazır:
O gözün nuruyla dünya göründü,
Oradan başladı yolumuz bizim.
Həmin təbəssümdür, bəlkə də, indi,
Ən böyük sərvəti hər birimizin.
Müəllif şeirin sonunda belə bir nəticəyə gəlir ki, həyatda nə varsa, hamısının özünə görə qədəri, qiyməti var. Həyatda nə varsa o müəyyən dəyərə, qiymətə malikdir. Həyatda olan bir varlıq var ki, ona qiymət vermək, dəyər vermək, onu dəyərləndirmək insan düşüncəsindən kənar bir məsələdir. Bunu nəzərə alan şairə şeirin son bəndində deyir:
Ay ana, bilirəm bu kainatda,
Qiymətli nə varsa oyun-oyuncaq.
Hər şeyin qiyməti olur həyatda
Sənin qiymətini tapmadım ancaq.
Ana zəhmətinə, ana sevgisinə dəyər verməyi bacarmaq hər kəsə, hər övlada, hər şairə qismət olan qabiliyyət deyildir. Özü də analıq şərəfini daşıyan bir şəxsin-bir şairənin anaya verdiyi qiymət tamamilə başqa bir məsələdir.
Bizə elə gəlir ki, anaya həsr edilən bu şeirləri oxuyan hər bir gənc qız əsl ananın hansı keyfiyyətlərə sahib olmalı olacağını bu şeirlərdən öyrənəcək, bu şeirlərdə söylənənləri öz həyati istəklərinə çevirəcək.
Azərbaycan Yazıçılar Birliyi və Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, filologiya elmləri doktoru, ADPU-nun Müasir Azərbaycan dili kafedrasının professoru
Tanınmış uşaq yazıçısı Gülzar İbrahimova Osloda Nizami Gəncəvi adına Azərbaycan dili və mədəniyyəti həftəsonu məktəbinin şagirdləri ilə bir neçə dəfə video görüş keçirib. “Nağıllar ölkəsi”-Norveçin təbiətindən və nağıllarından ilham alan G.İbrahimova uzaq və soyuq şimal haqqında “Trolların sirri” nağılını yazıb. Yazıçı sözügedən nağılı Norveçdə dünyaya göz açmış uşaqlarımıza və məktəbin şagirdlərinə hədiyyə edib.
Müəllif ön sözdə oxucuya nağılın necə yarandığından danışıb. Nağılçı yazıb: “Skandinaviya nağıllarını hamı sevir. Onlar çox maraqlıdır. Bu nağıllara daima yeni filmlər çəkilir. Nağıllarda həyəcanla bərabər, müdriklik də var. Nağıl qəhrəmanları – Müdrik Semund, Elfa, Trol obrazları həmişə düşündürür, sevilir.”
Qeyd edək ki, nağıl Skandinaviyanın nağıl qəhrəmanları – Trollara həsr edilib.
Nağıl belə yaranıb: 2020-ci ildə Oslo Azərbaycan dili və mədəniyyəti məktəbi yaradılıb. Məktəb o məqsədlə açılıb ki, azərbaycanlı balalarımız azərbaycan dilini sevsin, doğma dilini unutmasın. Burda uşaqlara tez-tez nağıl saatları təşkil edilir, nağıllardan tamaşalar qoyulur.
Belə bir nağıl saatlarından birində uşaq yazıçısı Gülzar İbrahimova internet vasitəsi ilə nağıl saatının qonağı oldu. Nağılçı nənə görüşdə uşaqlara söz verdi ki, Skandinaviya nağıl qəhrəmanlarından nağıl yazıb onlara və skandinaviyalı balalara hədiyyə edəcək.
Qısa müddətdən sonra Gülzar İbrahimova verdiyi sözə əməl edib, “Trolların sirri” nağılını yazdı. Rəssam Tağıyeva Mərziyə nağılı gözəl illüstrasiyalarla bəzədi. Müəllif əmindir ki, yazdığı nağıl uzaq qitədən ona çoxlu sevgi gətirəcək.
Sözügedən nağıl Osloda həftəsonu məktəbinin kitabxanasında yer alıb və şagirdlərə hədiyyə edilib.
Sənsən Bu səhra dünyamın yuxularının Hər gecə gəzdiyi ormanı sənsən. Yaralı qəlbimin, xəstə canımın, Yeganə davası, dərmanı sənsən. *** Bikəsin ahıdı, zarıdı dünya, Bəxtəvər dövləti, varıdı dünya. Bilmədim kimlərin yarıdı dünya, Şahanə dünyamın fərmanı sənsən. *** Ruhum özüm oldu, göz aldatmadı, Şeytana uymadı, üz qaraltmadı. Adını çəkməyə gücüm çatmadı, İçimin yaşayan dövranı sənsən. *** Eşq ilə dikələn dərd sarayıymış, Başqa cür deyilən hay- harayıymış. Sənsiz yaşadığım gün haramıymış, Ömrümün-günümün hər anı sənsən. *** Mənə varidatdır bir adın-sanın, Salma ürəyinə, sağ olsun canın. Bu dünya cənnətmiş, İsmi Pünhanın, Cənnətdə sirdaşı, qılmanı sənsən.
Yığıram Dinib dillənmədim ki mən, Pıçıltımnan, lal yığıram. Tanrım, göndərdiyin dərdi Zənn elədim bal, yığıram. *** Ər öyüdünnən topladım, Qəmi düyünnən topladım. Ana südünnən topladım, Nə yığdım halal yığıram. *** İbadətdir şeirlərim, Hər sətrində sənin yerin. Kağız üstə düşən tərim, Bir cəhlil-cəlal, yığıram. *** Özüm bilən əzəl gündən, Əl mənnəndir, ətək səndən. Dərdimin pəncərəsindən, Nə versə hilal, yığıram. *** Ömrüm tamamdır, ya yarı, Niyə bitməz qovğaları. Mahirənin duaları, Olsun sənə bal, yığıram.
Göz yaşıdı “Kərəmi” Yüz illərdi ruhumuzla yol gəlir, Nakam eşqə başdaşıdı “Kərəmi”. Qoşulubdu karvanına kədərin, Yorulmadı, qəm daşıdı “Kərəmi”. *** Bu dünyanın hikmətini bilən az, Bu dünyada ağlayan çox, gülən az. Deyirlər ki, axar, axar, qurumaz, Başdan- başa göz yaşıdı “Kərəmi”. *** O, vüsalsız məhəbbətin nərəsi, Ancaq Tanrı mərhəməti çarəsi. Qərarlaşan “Dilqəmi”də pərdəsi. Bu dünyaynan savaşıdı “Kərəmi”. *** Onda itər, onda doğar gümanın, Onda çatar haqq yanına üryanın. Açılmayan tilsimidir dünyanın Göy üzünün yer daşıdı “Kərəmi”. *** Mizrab sazın dərdlərini oynadar, İçindəki ruhu, eşqi qaynadar. İniltinin özündə bir ümid var, Təsəllinin yoldaşıdı “Kərəmi”.
Qafqazda Qızılbaş–Qumux ittifaqının yaranması və Rusiya təcavüzünün birgə dəf edilməsi…
I Hissə
Bəzi tarixi mifləri sındıran məqalə!
Bu mövzumuz qızılbaşların Dağıstan xalqları, o cümlədən, qumux türkləri ilə əsrlər boyunca saxladıqları, qoruyub inkişaf etdirdikləri səmimi və mehriban münasibətlər barəsindədir.
Tarixdən bəllidir ki, Səfəvilər imperiyasının qurulduğu 1501-ci ildən XVIII əsrin əvvəllərinə – 1711-ci ilədək qızılbaşlarla dağıstanlılar arasında heç bir ciddi münaqişə baş verməmişdir. Təbii ki, bəzi istisnaları nəzərə almasaq…
Məsələn, 1578–1590-cı illər Səfəvi–Osmanlı müharibəsinin ilk mərhələsində Tarqu şamxalı Çopan (?–1588) özünün 15.000 döyüşçüsü ilə Osmanlı sərkərdəsi Özdəmiroğlu Osman paşanın Şirvan yürüşündə iştirak etmişdi. Qumuxlar Osmanlı imperiyasının tərəfinə, böyük ehtimalla, ona görə keçmişdilər ki, 1578-ci il fevralın 12-də Səfəvi şahı Muhəmməd Xudabəndənin (1531–1595) əmri ilə Şah I Təhmasib Səfəvinin (1514–1576) qızı – saray intriqalarıının əsas təşkilatçılarından sayılan şahzadə Pərixan Sultan (1548–1578) edam olunmuşdu.
Pərixan xanımla birlikdə onun dayısı – Səfəvilərin çərkəz (qumux) qvardiyasının komandiri Şamxal Sultan da qətlə yetirilmişdi. Məsələ burasındadır ki, Pərixan Sultanın anası Sultan Ağa xanım (1524–1596) Tarqu şamxallarından birinin qızı idi. Sultan Ağa xanımın atasının Şamxal I Buğday (?–1566), qardaşının isə 1578-ci ilin yayında Osmanlı ordusunun Səfəvilərə qarşı hərbi kompaniyasını dəstəkləmiş Şamxal Çopan olduğu güman edilir.
Lakin onu da qeyd etməliyik ki, təxminən, 1580-ci ildən sonra qumuxlar Səfəvi dövlətinə qarşı hərbi əməliyyatlarda iştirak etməkdən boyun qaçırmışdılar. Həmin dövrdə Osmanlı ordusu ilə qumuxların, tabasaranlıların, qaytaqların və qıpçaqların silahlı dəstələri arasında qanlı toqquşmalar da baş vermişdi.
Oruc bəy Bayat (1560–1604) “İranlı Don Juanın kitabı” əsərində yazır: “Osmanlı paşası Özdəmiroğlu Osman dostlaşdığı gürcü şamxalını məcbur etdi ki, qızlarından birini ona ərə versin.
Qoca şamxal paşanın əmrini çar-naçar yerinə yetirsə də, qohum-əqraba və dostlarının (görünür, Səfəvi şahları və qızılbaşlar nəzərdə tutulur) hamısının qarı düşmənini, işğalçı ordunun komandanını özünə kürəkən etdiyinə görə vicdan əzabı çəkməyə başladı. Şamxal qızılbaşlarla ittifaqa meyl edirdi. Qız öz atasının niyyəti barədə ərinə xəbər verdi. Osman paşa da zavallı qayınatasını aldadıb qonaq çağırdı və evində onun başını kəsdi”.
Oruc bəy Bayatın haqqında məlumat verdiyi “qoca gürcü şamxalı” qumux xalqının məşhur hökmdarı, Səfəvi–Osmanlı müharibəsinin əvvəlində osmanlıların tərəfinə keçmiş Şamxal Çopan idi. Qızılbaş dövlətindən üz döndərməsi qoca hökmdara baha başa gəldi. Oxucunun nəzərinə: Oruc bəy Bayatın qumux şamxalını gürcü adlandırmasının səbəbləri barədə bu məqalənin növbəti hissələrində ətraflı məlumat veriləcəkdir.
XVII əsrin əvvəllərindən (1605–1607) etibarən Qafqazda qızılbaş–qumux ittifaqı yenidən bərqərar olmuş və ildən-ilə daha da möhkəmlənmişdi. Bu birliyin əsasını Səfəvi şahı I Abbasla (1571–1629) Tarqu şamxalı I Adil Gəray qoymuşdular. Şamxal I Adil Gəray Şamxal Çopanın nəvəsi idi. 1649–1653-cü illərdə qızılbaşlar, qumux türkləri, qaytaqlar, noqaylar və çeçenlər Rusiya dövlətinin Qafqaza təcavüzünü birgə dəf etmişdilər.
Müharibə Səfəvi ordusunun bilavasitə iştirakı ilə aparılmış, rusların istehkamlarının birbaşa hücumla alınması, çar qoşunlarının darmadağın edilib Qafqazdan qovulması ilə nəticələnmişdi.
Haşiyə. Bəzən belə bir iddia da irəli sürülür ki, Şah I Abbas Səfəvi guya İslam dinini qəbul etmiş gürcülərdən və digər xristian xalqlarının nümayəndələrindən ibarət qulam korpusu yaradaraq orduda türklərin təsir gücünü zəiflətməyə çalışmışdı.
Amma bu fikri yürüdənlər bir məsələni unudurlar ki, qulam korpusu o zamanlar bəzən çərkəz, bəzən isə gürcü adlandırılan Şimali Qafqaz türklərindən – qumuxlardan və qaraçaylılardan təşkil olunurdu.
Onu da qeyd etməliyik ki, türklər harada yaşadıqlarından asılı olmayaraq, əsasən at üstündə döyüşməyə üstünlük verirdilər. Buna görə də Şah I Abbas öz qulamlarını “süvari yeniçərilər” adlandırırdı.
Yazarlar Jurnalının baş redaktoru Zaur Ustac reaksiya heyəti və üzvləri adından filologiya elmləri doktoru, professor, tanınmış şair Mahirə xanım Nağıqızına anası
Nazlı xanımın
vəfatı ilə əlaqədar dərin hüznlə başsağlığı verir.
