Zaur Ustac yaradıcılığında Azərbaycan təbiəti xüsusi bir yer tutur. Onun şeirlərində, poemalarında, publisist yazılarında insanla təbiət arasında dərin bir bağlılıq hiss olunur. Bu bağlılıq yalnız gözəlliyin təsviri ilə məhdudlaşmır, həm də milli kimliyin, vətən sevgisinin ifadəsinə çevrilir.
Azərbaycan təbiəti qədim dağların əzəməti, Xəzərin sonsuz mavi suları, aran torpaqlarının genişliyi, dağ çaylarının səsi və meşələrin yaşıllığı ilə zəngindir. Zaur Ustac bu zənginliyi sadəcə fon kimi göstərmir, əksinə, qəhrəmanlarının, obrazlarının taleyi ilə birləşdirir. Onun poeziyasında dağ – məğrurluğun, Xəzər – dərin düşüncələrin, Dağdağan ağacı – köklülüyün, qədimliyin və davamlılığın simvoluna çevrilir.
Şairin yaradıcılığında təbiət həm də milli yaddaşın qoruyucusudur. Ustac yazılarında kəndlərin, yaylaqların, bulaqların, bağların adını çəkərkən sanki oxucunu uşaqlıq xatirələrinə qaytarır. Təbiət obrazı vasitəsilə xalqın ruhu, onun tarixi və dəyərləri əbədiləşir.
Zaur Ustac üçün təbiət həm də ilham mənbəyidir:
Gəzdim, bu torpağı, mən oymaq-oymaq, Ən adi daşa da olmuşam qonaq, Hər otun, çiçəyin halın soraraq, Sinəmə yığdığım, sözüm var mənim!!!
Onun poetik təsvirlərində günəşin doğuşu yeni ümidlərin simvolu, axşamın qürubu isə həyatın faniliyinə işarədir. Yağış, külək, qar kimi təbii hadisələr bəzən sevgi duyğularını, bəzən də müharibə ağrılarını ifadə etmək üçün bədii vasitə kimi çıxış edir.
Nəticə etibarilə, Zaur Ustacın yaradıcılığında Azərbaycan təbiəti sadəcə bir mövzu deyil, milli ruhun, vətən sevgisinin və bədii düşüncənin canlı ifadəsidir. O, təbiəti tərənnüm etməklə yanaşı, onun hər bir mənzərəsində xalqın taleyini, keçmişini və gələcəyini oxucuya duyurmağı bacarır.
Müharibə — hər bir xalqın taleyində ən ağır, ən faciəli, amma bəzən də ən qürurlu səhifələrdən biridir. Azərbaycan xalqının yaddaşında Qarabağ savaşı, şəhidlərin müqəddəs adı, torpaq uğrunda gedən mübarizə heç vaxt silinməz izlər buraxıb. Bu izləri sözə çevirən, qələmi ilə xalqının dərdini, kədərini, həm də qürurunu yaşadan sənətkarlarımızdan biri də Zaur Ustacdır.
Zaur Ustacın yaradıcılığında müharibə yalnız güllə səsi, top gurultusu, qan və göz yaşları ilə təsvir edilmir. Onun şeirlərində müharibə həm də milli kimliyin, vətən sevgisinin, haqqın müdafiəsinin rəmzi kimi təqdim olunur. O, döyüş meydanında şəhid olmuş igidləri sadəcə bir insan kimi deyil, bütöv bir xalqın qeyrətini ucaldan qəhrəmanlar kimi görür. Hər şəhid onun sətirlərində bir ulduza, hər qazimiz bir dastan qəhrəmanına çevrilir.
Zaur Ustac müharibəni həm faciə, həm də qəhrəmanlıq kimi dəyərləndirir. Onun misralarında dağılan evlərin, yurd-yuvaların ağrısı ilə yanaşı, işğaldan azad edilən torpaqların sevinci də var. Bu, bir yazıçının deyil, həm də bir vətəndaşın, bir Azərbaycan övladının mövqeyidir. Çünki o, yaxşı bilir: müharibə sadəcə tarix kitablarının səhifəsində qalmır, bu gün də şəhid analarının göz yaşında, qazilərin yarasında, azad olunmuş kəndlərin torpağında yaşayır.
Zaur Ustacın poeziyası müharibənin insanlıq üçün böyük bir dərs olduğunu göstərir. O, sözləri ilə həm gənclərə, həm də böyüklərə bir mesaj verir: “Müharibəni unutmamalıyıq, çünki unutsaq, təkrar yaşaya bilərik. Amma biz onu həm də qəhrəmanlıq salnaməsi kimi yaşatmalıyıq ki, gələcək nəsillər torpağın hansı bədəllə azad olunduğunu heç vaxt unutmasınlar.”
Onun qələmi ilə yazılan misralar bir növ milli yaddaşın qorunması, tarixi unudulmamaq üçündür. Bu mənada, Zaur Ustac müharibəni yalnız bədii obrazlarla yox, həm də publisistik çağırışlarla təsvir edir: xalqına ümid, gənclərə vətən sevgisi, şəhidlərə ehtiram, gələcəyə isə güvən bəxş edir.
Müharibə mövzusu Zaur Ustacın yaradıcılığında həm dərsdir, həm də and. O, yazır ki, bu torpaqlar uğrunda canını verənlərin ruhu qarşısında borcumuz var – yaşamaq, qorumaq, sevmək və daha gözəl bir Azərbaycan qurmaq!
Biz bilirik ki, sükut nə sözlərin manipulyatorudur, nə də işgənəçi. O, hörmət oyadan ağrıya bənzəyir; biləyimizin çayı, damarlarımızın dənizi kimidir. O, bizi müşahidə edən və bizə saf enerji qaytaran dosta oxşayır; sümüklərə işləyən pası yumşaldan bir yağlayıcıdır, kölgəyə çevrilənədək. Çox vaxt detektiv rolunu oynayır: “kukla”nın ipini toplayır, zamanı yükləyir və peşmanlıqları ilə birlikdə geri qaytarır, rejissorun əfsanəvi səhnəni çəkdiyi kimi onu dəyişdirir. Yazıçı, əzab, ağrı və gözlənti ilə söz arasında həqiqi bir bağ yaranır, əgər işıq sehrli fənər kimi çıxış edirsə və onun intensivliyini tutub şeirə, nəqlə, fabula və şah əsərə çevirirsə. Qaranlıq qanımızın çırpınmasını hiss edir və bizi nigarançılıqdan uzaqlaşdırır; o, daxili vaxtımız, xarizmatik bir varlıq olur. Şübhənin sübhü qapını döyür; ən dərin çapıq cazibədar bir varlığa çevrilir; göy üzü bədənimizi və düşüncəmizin düyünlərini çılpaq göstərən bir ekranın işığını daşıyır. O gizli profilimiz, uzun müddət – hətta ictimai və mədəni mühitdə də – taxdığı “maskadan” nəhayət azad olur.
“İskelet”, hadisələrin vəhşiliyinə baxmayaraq, yavaş-yavaş yenidən çiçəkləməyə başlayır; sanki yabanı küləkdən döyülmüş, baltayla budaqları kəsilmiş ağacın qol-budaqları kimi. Söz bir ikonaya çevrilir, oxucularının qarşısına zərifliklə çıxır; onun baxışı aydındır, şəxsi izi, təbii istedadı vardır: incə texnika, qafiyələrin zərifliyi, həyatın ağırlığı, illər boyu şöhrətin zərbəsinə dözmək məcburiyyəti, həm də paxıllığın soyuqluğu. Zaman keçdikcə insan anlayır ki, yanlış ata bel bağlayıb, amma yenə də mübarizə aparmaq, məğlubiyyətdən sonra rinqdə ayağa qalxmağı bacarmaq lazımdır. Heç vaxt duyğularımızın etimadını satmamaq, “ölü” və keçici hüceyrələrdən qurtulmaq. Uzun illər boyu çəkilmiş pislikləri “tabuta” möhürləmək – zəriflik və təmkinlə. Zaman hər zaman düşmən deyil; o, sabahımızdır, bu günümüz və keçmişimizdir, həm də bir ata kimidir – əgər şeirə olan heyranlıq öz kimliyimizi yaratmaq istəyilə qarışırsa. Xəyal – yaradıcılığın rəng palitrasıdır; zamanla sevinclə sevilən bir tabloya çevrilir. O, sözdən qabaq doğulur və ona həyat verir. Onu qarşımıza alanda yeni hekayələrin qapısı açılır, sanki pəncərəni küləyə açıb otağı işıqla doldurmaq kimi. Xəyalın özü də qaranlıqdan qorxmur, əksinə, qaranlığın sinəsini yararaq ona nəfəs olur. O, bizə unudulmuş səsləri xatırladır: babamızın yorğun barmaqlarıyla tar çalmasını, bir ananın dizində yatarkən eşidilən ninni səsini, uşaqlıqda küləyə qarşı qoyulmuş çığırtımızı. Hər bir xəyal, sükutun qaranlıq bədənində doğulmuş işıqdır. O işıq sözə toxunduqda, şeir olur; musiqiyə qarışanda, ahəngə çevrilir; daşın üstündə dayananda, abidəyə dönür. Amma ən dərin xəyallar çox vaxt qovulmuş qaçqın kimidir: bizdən uzaqlaşmaq istəsə də, içimizdə gizlənərək yaşamağa davam edir. Onlar gündüzün işığında görünməsə də, gecənin ən tənha çağında birdən qarşımıza çıxır, bizi öz güzgümüzə baxmağa məcbur edir. Yazıçı üçün isə bu xəyallar – həm dost, həm də düşməndir. Dostdurlar, çünki bizə yazmaq üçün qanad verirlər; düşməndirlər, çünki gecələrimizi oğurlayır, qəlbimizi parçalayır, bizdən həmişə daha çox səmimiyyət tələb edirlər. Tarix – sadəcə daş kitabələrdə oyulmuş yazı deyil, o həm də insan ruhunun əbədi xəyallarında yaşayır. Bir millətin xatirəsi, əslində, onun gördüyü və qoruduğu yuxulardan ibarətdir. Əgər xəyal olmasaydı, qədim şəhərlərin qapıları yenidən açıla bilməzdi; şairlər öz səslərini gələcəyə əmanət edə bilməzdilər. Xəyal – zamanın dərinliyində gizlənmiş bir körpüdür: dünənlə sabahı birləşdirən, bizi özümüzə qaytaran gizli yol. O, bəzən susar, amma heç vaxt ölməz. Bir uşaq təbəssümündə, bir qoca baxışında, bir qadının dualarında yenidən boy göstərir. Elə bil, hər bir xəyal – tarixin öz qəlbindən bizə ötürdüyü səssiz məktubdur. Biz oxuduqca, o məktubun sözləri genişlənir: bir gün şeirə çevrilir, başqa gün musiqiyə, və bir gün gələcək nəsillərin yaddaşına hopur. Beləcə, tarix – keçmişin daş yaddaşı deyil yalnız; tarix – insan xəyalının heç vaxt sönməyən alovudur.
Maria Teresa Liuzzo, italyan şairəsi, yazıçı, jurnalist, tərcüməçi və nəşriyyatçı, “P. Benintende” Lirik-Drama Assosiasiyasının Prezidenti, “LE MUSE” ədəbi jurnalının baş redaktoru
Tərcümə və təqdimat: Cahangir NAMAZOV, “Butov Azərbaycan” qəzetinin, “YAZARLAR” jurnalının redaksiya heyətinin üzvü, Özbəkistan üzrə təmsilçisi, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü.
Ədəbiyyat dünyasında hər bir yaradıcı insanı müəyyən bir simvol, bir obrazla təsəvvür etmək olar. Kimisə şeir adamı, kimisə qələm adamı, kimisə də söz adamı adlandırırıq. Zaur Ustac isə bütün bunlarla yanaşı, xüsusilə “Kitab Adam” obrazı ilə seçilir. Bu təsadüfi deyildir. Çünki onun yaradıcılığına, həyatına və ictimai fəaliyyətinə diqqət yetirdikdə, kitab anlayışının onun üçün sadəcə yazılı söz deyil, bütöv bir yaşam fəlsəfəsi olduğu aydın görünür.
Zaur Ustac kitabı həm müəllif, həm oxucu, həm də təbliğatçı mövqeyində yaşadır. O, yazdığı əsərləri ilə oxucunu düşündürür, klassik irsi təbliğ etməklə milli-mənəvi dəyərləri qoruyur, gənclərin kitaba marağını artırmaqla isə gələcəyin maarifçi yolunu işıqlandırır. Bu baxımdan “Kitab Adam” ifadəsi onun şəxsiyyətini və yaradıcılıq missiyasını ən dolğun xarakterizə edən anlayışdır.
Onun qələmindən çıxan əsərlər müxtəlif mövzuları əhatə etsə də, hər birinin mərkəzində insan, insanlıq və milli kimlik dayanır. Kitab onun üçün sadəcə oxunacaq mətn deyil, həm də gəncliyin mənəvi mayası, düşüncənin güzgüsü, yaddaşın qoruyucusudur. O, bu amal uğrunda çalışaraq, kitabın sadəcə rəfdə qalmasına razı olmur, onu oxucu ilə ünsiyyətə gətirir, canlı dialoqa çevirir.
Zaur Ustacın “kitab adamlığı” həm də bir maarifçilik missiyasıdır. O, müasir dövrdə informasiyanın sürətlə dəyişdiyi, virtual dünyanın insan şüuruna hökm etdiyi bir zamanda kitabın əhəmiyyətini xatırladır, onu əbədi dəyər kimi təqdim edir. Onun fəaliyyəti göstərir ki, kitabdan uzaqlaşmaq insanı öz kökündən, öz yaddaşından uzaqlaşdırmaq deməkdir.
Obrazlı şəkildə desək, Zaur Ustac kitabı sadəcə oxumaz, kitabla nəfəs alar, kitabla danışar, kitabla düşünər. Onun hər bir çıxışı, yazısı, təşəbbüsü sanki bir çağırışdır: “Kitab oxu, çünki kitab insanın özü qədər vacibdir.” Bu mövqeyi ilə o, həm müəllif, həm oxucu, həm də təbliğatçı olaraq kitabı yaşadan bir şəxsiyyət kimi cəmiyyətə nümunə olur.
Beləliklə, Zaur Ustacın “Kitab Adam” adlandırılması sadəcə bir metafora deyil, onun həyat tərzini, yaradıcı yolunu və milli-ictimai fəaliyyətini əks etdirən reallıqdır. Çünki o, sözün, qələmin və kitabın gücünə inanır və bu inamla cəmiyyətin düşüncə sərhədlərini genişləndirir.
Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında özünəməxsus dəsti-xətti, üslubu və mövqeyi ilə seçilən şair və yazıçı Zaur Ustac, təkcə poetik sözün sehrində deyil, həm də gənclərin düşüncə dünyasında xüsusi bir yer tutur. Onun yaradıcılığına gənclərin gözü ilə baxdıqda, bir neçə əsas məqam üzə çıxır: vətənpərvərlik ruhu, milli-mənəvi dəyərlərə sədaqət, sözə və kitaba bağlılıq, həm də müasir çağırışlara cavab verən düşüncə azadlığı.
Gənclər üçün Zaur Ustac hər şeydən əvvəl “kitab adam” obrazıdır. Bu sadəcə bədii epitet deyil, onun həyat tərzini və yaradıcı dünyasını ifadə edən bir anlayışdır. Çünki Ustacın fəaliyyəti həm də oxu mədəniyyətinin, kitab sevgisinin, sözə ehtiramın təbliği üzərində qurulub. Bugünkü gənclik, sosial şəbəkələrin, qlobal informasiya axınının təsiri altında bəzən kitaba arxa çevirdiyi bir zamanda, Zaur Ustac “sözün abidəsini” gənclərə təqdim edir. Onun şeirləri, publisistik çıxışları və kitabları yeni nəslə həm ədəbiyyat sevgisi aşılayır, həm də milli kimliyi xatırladır.
Zaur Ustacın əsərlərində ana mövzusu daima ön planda dayanır. Gənclərin gözü ilə baxanda bu motiv, onların gündəlik həyatında unudulmaq üzrə olan ən böyük dəyərlərə – valideyn sevgisinə, ailə bağlarına, insani münasibətlərə qayğı göstərmək çağırışı kimi qəbul olunur. Onun “Ana” mövzusunda yazdıqları, gənclərdə həm duyğu dərinliyi yaradır, həm də onları ailəvi dəyərlərin qorunmasına yönləndirir.
Digər tərəfdən, Zaur Ustacın yaradıcılığında “Bütöv Azərbaycan” ideyası xüsusi bir xətt kimi keçir. Gənclərin dünyagörüşündə bu ideya yalnız siyasi və ya tarixi anlam daşımır, həm də milli birliyin, dilin, mədəniyyətin qorunmasının, qloballaşma qarşısında özünü itirməməyin çağırışı kimi qəbul olunur. Onun bu istiqamətdəki fikirləri gənclərə öz milli kimliklərini unutmadan dünyaya açılmağı öyrədir.
Gənclərin Zaur Ustaca baxışında bir mühüm məqam da onun sadəliyidir. O, mürəkkəb ədəbi formullarla yox, sadə, aydın, anlaşılan dildə danışır. Bu isə gənclərə özlərini ifadə etmək üçün nümunə rolunu oynayır. Onun şeirlərindəki səmimiyyət gənclərin daxili dünyası ilə üst-üstə düşür, onları düşünməyə, yazmağa, yaradıcılığa təşviq edir.
Əslində, Zaur Ustac gənclərin gözü ilə həm bir müəllimdir, həm bir dost, həm də bir yol göstərici. Onun sözü gənclərə “öz kökünü unutma”, “kitabı sevin”, “dilinizi qoruyun”, “Vətəni sevin” mesajı verir.
Bugünkü Azərbaycan gəncliyi üçün Zaur Ustac, sözün gücü ilə milli düşüncəni, milli sevgini yaşadan, eyni zamanda müasir dünyada öz mövqeyini qorumağa çağıran bir yaradıcı şəxsiyyətdir.
Zaman-zaman Azərbaycanın dahi şəxsiyyətləri, böyük söz, sənət xadimlərimiz müqəddəs ana dilimizin qorunması yolunda böyük işlər görüb, mübarizə aparıblar. Belə şəxsiyyətlərdən biri də dünya şöhrətli dahi bəstəkar, mahir publisist, dramaturq, pedaqoq, alim, akademik, ictimai xadim, xeyirxah insan Üzeyir Hacıbəylidir.
Üzeyir bəy bütün həyatı boyu ana dili məsələlərinə xüsusi diqqət yetirmiş, yorulmadan mübarizə aparmış və silsilə məqalələr yazmışdır. Böyük dühanın əqidəsincə, bir millətin varlığının əsas amili onun dilidir. Ona görə də bütün xalq və ilk növbədə də ziyalılar, alimlər doğma dilini qorumağı bacarmalı, inkişafına nail olmalı, onu yad ünsürlərdən hifz etməlidirlər.
Böyük ziyalı öz məqalələrində dəfələrlə ana dilimizin saflığı məsələsinə, bu dilin yad sözlərdən təmizlənməsinə, sırf Azərbaycan türkcəsi olmasına çalışıb. Bu xüsusda onun “Bir xanım əfəndinin bizlərə hüsni – təvəccöhi” məqaləsi maraqlıdır. 20 yaşlı mühərrir bu məqaləni 1905-ci il 10 sentyabr tarixli “Həyat” qəzetinin 62-ci sayında “Üzeyir” imzası ilə dərc etdirib. Burada gənc jurnalist “Peterburqskiye vedemosti” qəzetində Maqda Neyman adlı bir yazarın ana dilimiz əleyhinə böhtanına öz nifrətini bildirib, ona kəskin cavab verib.
Növbəti ildə ana dilinin tədrisi zərurətini irəli sürən Üzeyir bəy Hacıbəyli bir-birinin ardınca 3 məqalə yazıb. Bu məqalələr “Hansı vasitələr ilə dilimizi öyrənib kəsbi-maarif etməliyik” sərlövhəsi altında “İrşad” qəzetinin 1906-cı il 15, 16, və 20 fevral tarixli saylarında “Üzeyir bəy Hacıbəyov” imzası ilə dərc edilib. Həmin yazılarında Üzeyir bəy ana dilini bilməyənləri istehza ilə “zavallı” adlandırır və bu qisim insanlara ana dilini öyrənmək üçün yollar göstərib. Və bir daha xüsusi olaraq vurğulayıb ki, “…Avropa dillərinə vaqif olan zat, öz dilini də mükəmməl surətdə bilsə, hər bir cəhətdən millətə artıq nəf gətirər”.
Təbii ki, Üzeyir bəy heç vaxt çox dil bilməyin əleyhinə olmayıb. Lakin öz doğma dilini bilməyib ərəb, fars, rus, ingilis, fransız dillərində “bülbül kimi ötənlərə” istehza ilə gülüb, buna qarşı barışmaz olub. Böyük sənətkar özü Azərbaycan dilini, təhsil aldığı rus dilini bütün incəlikləri ilə bilməklə yanaşı, bir neçə dilə – ərəb, fars, türk, tatar, gürcü, ləzgi, fransız dillərinə də bələd olub, bu dillərdə sərbəst danışıb. Ona görə də dil məsələsinə tez-tez müraciət edib, Azərbaycan türkcəsini mükəmməl öyrənmək üçün xalqına faydalı məsləhətlər verib.
Üzeyir bəy özünün “Üsuli-təbii” (Müəllim Əli cənablarına müxtəsər cavab) yazısında qeyd edirdi: “Qafqazda türk dilini mükəmməl bilənlərdən Əli bəy Hüseynzadə cənabları dəfələrlə qəti surətdə elan etmişdir ki, türk dilində “hansı ki”, “hansılar ki” sözü yoxdur. Mən də deyirəm ki, bu sözü tərcümə üsulu ilə dərs verən müəllimlər rusun “kotorıy” kəlməsini tərcümə etmək üçün özlərindən çıxardıblar, onun istemalı lüzumsuz bir ağırlıqdır”.
Qəribədir ki, qeyd etdiyimiz bu fikirlərin üstündən bir əsrdən çox zaman keçməsinə baxmayaraq, bu gün də həmin ifadələr işlənir. “Belə deyək” kəlməsi də o qəbildən olan bir ifadədir. Belə çıxır ki, söz sərrafları olan ustadlarımızın bizim üçün örnək ola biləcək fikirlərini qulaqardına vurmuşuq.
Üzeyir bəy Hacıbəyli “Tərəqqi”, “Həqiqət” və “İqbal” qəzetlərindəki məqalələrində bu məsələlərdən geniş bəhs edib. Məsələn, “Dilimizi korlayanlar” məqaləsində dili xətalı axundla artisti bərabər qoyaraq yazırdı:
“Axund belə danışır : –Zamani ki, mən burada əklətmişəm, hərgah bir şəxs ki, onun zahiri və batini mənə məlum olmayan surətdə qapıdan daxil olub içəri girdi və mənə salam verdi, hansı ki, mənə aiddir və yainki, aid dögül, onda yəqinlik hasil etmək xaric əz məkandır, mənə fərzdir ki, mən onun salamının cavabında deyəm ki, əleykəssalam!
Axund belə demək istəyir ki, tanımadığın bir adam sənə salam versə, salam almaq sənə borcdur. Amma farsdan tərcümə eləyir, dilimizin sərf-nəhvini bilmir, ona görə də mətləb dolaşıq düşür…
Artistlər də bizim dilimizi bu sayaq korlayırlar: “Bu gün Tağıyevin teatrında oynanılacaqdır suznaq bir faciə “ Gaveyi – ahəngər ”. Fasilələrdə çalacaq tarzən və oxuyacaq xanəndə, filanın rolunu oynayacaq məşhur filan artist”…
Uşaq bazara gedib qoz alır və evə qayıdıb anasına deyir ki, “Ana, bazardan qoz aldım”. Amma artist bazardan qoz alıb qayıtsa, anasına belə deyər: “– Ana , bazardan aldım qoz”. Teatrlar üçün yazılan elanları savadlı bir adama həvalə etsəydilər, çox əcəb olardı”.
Üzeyir bəy Hacıbəyli fəaliyyəti boyu dilimizin təmizliyi, səlistliyi, sadəliyi, yad sözlərdən qorunması yolunda mübarizə aparmış, müxtəlif üsullardan istifadə edərək onu xalqa çatdırmışdır. Böyük mütəfəkkir yazırdı: “Dilimizin firəng dili Yevropada olan kimi, bütün Qafqazda ümumi bir dil olduğunu, məsələn, bir ləzgi ilə bir erməninin və ya bir malakan ilə bir aysorun bir-biri ilə türk – Azərbaycan dili ilə danışmağa məcbur olduğunu (Yevropaya və müttəfiq dövlətlərə ) isbat etməliyik. (“Azərbaycan” qəzeti, 1 dekabr 1918-ci il).
Böyük ziyalı olan Üzeyir bəy 1920-ci ildə “Azərbaycan” qəzetində “Çı” imzası ilə dərc etdirdiyi “Zurna” adlı felyetonunda ana dili məsələsinə belə toxunurdu: “Anama dedim ki, gəl səni aparım parlamana. Dedi: Parlaman nədir? Dedim: Parlaman, yəni məclisi-məbusan. Dedi: Məclisi-məbusan nədir? Dedim: O bir məclisdir ki, orada məmləkətimiz üçün qanunlar düzəldirlər və ondan başqa hər nə böyük və kiçik qulluqçularımız var, hamısının əməllərinə baxırlar. Dedi: Ona bizdə divanxana deyirlər. Dedim: Sən deyən olsun, getdik və arvadlara məxsus olan lojalardan tamaşaya başladıq”.
Dialoq bu qaydada xeyli davam edir və suallarının cavabından heç nə anlamayan ana eşitdiyi qəliz söz və ifadələrin öz doğma dilində sadə və daha anlaşıqlı qarşılığını misal gətirir. Müəllif sonda yazır: “Gördüm ki, anam çox bilicidir, dedim, ay ana, kaş ki, sən mənimlə bütün idarələrimizin hamısını gəzib, hər kəsə özünə görə ad qoyaydın və bizə ana dili öyrədə idin…”
Üzeyir bəy öz bədii əsərlərində – istər “Ər və arvad”, “O olmasın, bu olsun”, “Arşın mal alan” operettalarında, istər operalarına yazdığı librettolarda, istərsə də publisistik yazılarında ana dilimizin bütün qanunlarına riayət etmiş, onun gözəlliyini, zərifliyini qoruyub saxlamış, hətta bəzi kəlmələrlə, məsələn “Heç hənanın yeridir!”, “Tarixi-Nadiri yarıya qədər oxumuşam”, “O olmasın, bu olsun”, “Bir nəfər molla, üç manat pul, bir kəllə qənd”, “Pulun var, gələrəm”, “Bəs mənim bir abbasım?”, “Əşi, siz gəlini gətirəndə bir baxmadınız görək, bu kişidir, yoxsa arvaddır?”, “Mən dul, sən dul” və sair bu kimi zərb-məsələ dönmüş ifadələrlə dilimizi zənginləşdirib.
1977-ci ildə Almaniyada yaşayan Cənubi Azərbaycandan olan soydaşımız Eldost tərəfindən Üzeyir bəy Hacıbəylinin həyat və fəaliyyətindən bəhs edən kitab işıq üzü görüb. Orada Eldost yazır ki, “Məşədi İbad” əsəri Azərbaycan dilinin şirin, mənalı, gözəl ifadələri və məsəlləri məcmuəsidir. Bu ifadələr bir tərəfdən dilimizin zəngin, mükəmməl bir dil, o biri tərəfdən isə Üzeyir Hacıbəylinin xalq dilinə bağlı və yüksək qələm sahibi olmasını nümayiş etdirir.
Ümumiyyətlə, böyük sənətkarımız, eyni zamanda, Azərbaycan dilinin sərrafı olan qüdrətli bir dilçi idi. Sankt-Peterburq İncəsənət Tarixi İnstitutunun professoru Yevgeni Braudo Üzeyir bəy Hacıbəylini “xalq musiqisinin böyük dilçisi” adlandırıb.
Üzeyir bəy həm də ədəbiyyatımızın azman dilçisi idi. Ana dilimizi müqəddəs bilərək onun keşiyində ayıq-sayıq dururdu. Dilimizlə bağlı bütün yazıları oxuyurdu. Ona xələl gətirə biləcək mətləblərin qarşısını vaxtında alırdı.
Bu barədə akademik Məmməd Arif Dadaşzadənin dediklərindən: “Bir dəfə S. Rəhimovun dilini tənqid etmişdim. Məqalə çıxandan sonra mənə dedilər ki, Üzeyir bəy səni axtarır, ona zəng elə. Mən bir qədər təşvişə düşdüm. Görəsən, Üzeyir bəy məni nə üçün axtarır? – deyə düşündüm. Zəng vurdum, dedi ki, Arif, bir mənim yanıma gələrsən. Getdim, içəri girəndə gördüm ki, mənim məqaləm onun stolunun üstündədir. S.Rəhimovun dilindən gətirdiyim sözlərin altından qırmızı qələmlə xətt çəkmişdi. Salamlaşdıq, oturdum. Dedi ki, məqalən pis deyil, xoşuma gəldi. Amma S. Rəhimovun dilindən gətirdiyin sözlərlə səninlə razılaşmaq çətindir. Əgər sən Bakıda və onun ətraf kəndlərində az işlənən, lakin rayonların bir çoxu üçün xarakterik olan bu sözlərin əleyhinə gedirsənsə, bununla da ədəbi dilimizi yoxsullaşdırmırsanmı? Bəs az işlənən və işlənilməyən bu sözləri yazıçılarımız bədii əsərlərdə işlətməsələr, necə olar? Mən razılaşdım və səhvimi başa düşdüm” (Ələkbər Məmmədov, “Nur karvanı” kitabı, Bakı – 2003, səh. 138).
Bəzən Üzeyir bəy Hacıbəylinin həyat fəlsəfəsi insanı yaxşı mənada heyrətləndirir. 63 il yaşamış bir şəxs bu qədər işin öhdəsindən necə gəlmişdir? –deyə düşünürsən. Və belə qənaətə gəlirsən ki, doğrudan da, onda peyğəmbər qüdrəti varmış. Əks halda adi insan onların öhdəsindən gələ bilməzdi. Dahi insan dahiyanə işlər görmüş, məşğul olduğu bütün sahələrə olduğu kimi, dilçilik elmimizə də öz əvəzsiz töhfələrini vermişdir.
“…Я родилась от большой любви. Папа и мама прожили вместе шестьдесят четыре года и обращались друг к другу только Ванечка и Верочка. В нашем доме никогда никого не обсуждали и не осуждали. И люди знали: за помощью надо бежать к Хитяевым. Мне было полгода, когда однажды в дверь квартиры постучали. Открыв, мама увидела на площадке мужчину в грязной, изношенной до дыр одежде. — Только что освободился из лагеря. Если сейчас, как другие, захлопнете передо мной дверь, не обижусь. Но… — он прижал сжатые в кулаки руки к груди, — мне очень хочется есть. — Проходите, — пригласила мама. — Накормлю вас щами, — и вдруг спохватилась: — Вот только хлеба нет. Не могли бы посидеть с ребёнком, пока сбегаю в магазин? Через много лет, вспоминая тот случай, мама сокрушалась: «Как я могла оставить тебя, такую кроху, с чужим мужиком?! Да ещё лагерником? — и тут же находила себе оправдание: — Впрочем, сразу почувствовала, что ему можно доверять». Интуиция маму не подвела. Вернувшись из магазина, она застала гостя качающим коляску. Доедая вторую тарелку щей, вчерашний «сиделец» поведал, что был осужден за пару килограммов пшеницы, насыпанных в фартук умирающей от голода старухе. Вез зерно с поля на элеватор, а она у двора стоит — глаза запали, ноги еле держат. Мама дала гостю рубашку и брюки отца, немного денег — и вскоре о визите незнакомца забыла. А через год он появился на пороге увешанный гостинцами: «Век помнить вашу доброту буду, всяческого благополучия и счастья желать. Оно, счастье, обязательно в вашей жизни будет, потому что вы людям помогаете». Как в воду глядел. Скольким солдатам в Великую Отечественную мама жизнь спасла — не сосчитать. Мобилизовали её с третьего курса мединститута. Всё время, пока шли бои за Сталинград, мама в составе медбригады перевозила раненых на судне «Пролетарий» в горьковские госпитали. Рассказывать о войне не любила. Завесу над её военным прошлым приоткрыл один случай. Звонок в дверь. Открываю. На пороге — мужчина и женщина с маленькой девочкой. — Скажите, военврач первого ранга Вера Ивановна Хитяева здесь живёт? — Дочка, кто там? — донёсся из комнаты мамин голос. Через мгновение в прихожей появилась и она сама. — Это я, — выдохнул мужчина и упал на колени. Видя растерянность мамы, женщина шагнула вперёд , заговорила сбиваясь: — Вы моему мужу ногу спасли… А может, и жизнь… Мы вас через справочную нашли… Вот приехали, чтобы спасибо сказать. Встав с колен, мужчина спросил: — Вы меня не помните? Конечно нет. Нас же тысячи было — тех, кого вы вывезли из сталинградского ада. Меня сильно ранило в ногу осколком снаряда. Рана загноилась. По обрывку разговора доктора с кем-то из сестричек я понял: в госпитале ее отрежут. А вы стали мне по нескольку раз в день перевязку делать. Вытаскивали червей из раны, промывали ее травяными отварами. И вот, как видите, на своих двоих. Хотите спляшу?!
Мама рассмеялась, но в глазах стояли слёзы. Этот бывший солдат нашёл нас в 1947 году, весной.
