LÜTFEN BU YAZIYI OKUYUN, OKUTUN, ARŞİVLEYİN… “Anadolu’nun çeşitli yerlerinde yapılan kazılarda çıkan kemiklerin DNA analizleri şaşırtıcı gerçekleri ortaya koyuyor.
Herodot tarihi der ki; M.Ö.625 yılında Zile yakınlarında Pers ordusu bir hile ile Saka/iskit ordusunu(Alper Tunga’yı) yenene kadar tüm Anadolu”ya Saka’lar hakimdi. Saka’lar MÖ. 5. Yy.da Altından elbise yaparken, o tarihte ne Rus vardı, ne Alman ne de Fransız vardı.
Biraz daha geriye gidelim… Sümerlere( yani orta asyali Kengerler) Turukku’ya, “Türk” Turku krallığına gidelim…
Çünkü Anadolu medeniyetini kuranların eski Yunan Medeniyeti olduğu tezi bize yıllardır yutturulmustu ya…. biraz öfkeliyiz bu tarihi yalanlara karşı!
Iste, şimdilerde dünya çapında Arkeoloji Profösörleri topraktan çıkardıkları kemiklerin Dna’larıyla o yöredeki köylülerin DNA’larını karşılaşınca şok geciriyorlar.. çünkü Dna’ları yüzde 97 uyumlu.
Örneğin; Antik Burdur -İsparta tarihi Aglasun kazılarından… Burdur ve Isparta’da ki SAGALASSOS uygarlığı da Ön-Türk uygarlığı çıktı. Belçika LEUVEN Katolik üniversitesi’nden Prof.Dr. Matc WAELKENS, Ağlasun kasabasında yaptığı kazılar esnasında ortaya çıkan kemiklerin DNA’sını köylülerle karsılaştırınca şok oldu. Toprak altından çıkan 6-8 bin yıl öncesinin kemikleriyle çalıştırdığı işçi-köylülerin dna’sı yüzde 97 aynı çıktı) yani onlar da Ön-Türklerin bir kolu olan SAGALASSOS çıktı.
Frigya’si da boyle Yazilitaşı da böyle, Urartu’su da böyle Hitit’ i de boyle… Eskiden Batılı Arkeolog”lar buluntuları çalıp çırpıp ülkelerine kaçırıp, Anadolu tarihini uyduruk Helen diye bize kakalasalar da bizimkiler de aksini ispat etmeyi başarıyor hele şükür… buna bir örnek de Assos; Assos”u kuranlar da Ön-Türklerin bir kolu Lelegler ve Pelasglar çıktı….
Ey Atatürk sen ne büyuk adam çıkıyorsun her geçen gün böyle… Teee Alacahöyük kazılarını yaptırdığında bunları söylemiştin, sana inanmayanlar utansın! Kemalist tarih tezi diye küçümseyip kenara atılan “Türk Tarih Tezinin Ana Hatları” kitabını okullardan kaldırtanlar utansın!…
Anadolu uygarlığını eski Yunan’ın kurduğu tezi bize yutturuldu demiştik! Oysa Helenlerin bile 3/4’ü Ön-Türk çıktı. Ön-Türk Pelasglar ile Kuzey Batı Avrupa topluluğu olan Dorların karışımından oluşmuş Helenler. Daha sonra da bu karışıma diğer Ön-Türk halkları Traklar ve Mekadonlar eklenmişti.
Sırada ne var? Tabi ki Göbeklitepe Ön-Türk uygarlığıyla, Turukku krallığı ve yine Urumiye deki Urmu teorisini de ögreteceğiz halkımıza…
S.N Kramer ile Prof. Osman Turan hoca, Sümerce’deki 950 kelimenin kokeni Türkçedir dedi veeee batıda ki diyaspora tarihcileri sus pus oldular…. Ahh bu kelimeler Türkçe degilde, örnegin; Yunanca yada Ermenice çıksaydıııı…. o zaman dünyayı ayağa kaldırırlardı… Anladınız sebebini de değil mi?…
Sonuç:
QBugün Hun/Macarlardan, Almanlara, İtalyanlardan(Etruksler=Ön-Türklerin bir kolu), İspanyol’a, hatta İngiliz ve İskoclara kadar neredeyse tüm batı tarihini Sakalara /Iskitlere bağlama telaşında…. Hemen hepsi köklerini Azerbaycan’in Gobulistanına, Albania’sina, Gabanasına ve daha kuzeyine bağlamaya basladı… çünkü biraz geri gidince tarihleri kökleri olmadığını öğrendiler.
Antik Yunan tanrılarının bile Mısırdan çalıntı olduğunu öğrendiler.(bunu ilk kez Herodot da demişti ama her ne hikmetse unutmuslardı…) Batı artık “Kara Atena” yı yazdı… tarihi ile yüzlesip köklerini Türklere bağlıyor….
Bu aslında iyi bir şeydir, ticari açıdan da tarihi bir firsat olabilir. İs bilenin demiş atalarımiz… Artık Turklüğümüzle Atatürk gibi gurur duyabileceğiz, tabi Atalar kültüne inanan bizim gibi köklü hissiyati olanlar duyacak… “
Anadolu’da Bir Türk Kavmi: Hurriler Mezopotamya ‘da büyük bir imparatorluk vücuda getiren Sami kökenli Akkadların vesikalarından öğrenildiğine göre, M.Ö. 3. binyılın sonlarında Mardin merkez olmak üzere Güneydoğu Anadolu Bölgesi ile Kuzey Mezopotamya ‘daki Musul ve Kerkük dolaylarında Hurriler adıyla anılan bir kavim oturuyordu.
Hurri dili üzerinde yapılan filolojik tetkikler,bu kavmin dilinin Asya kökenli dillerden olduğunu ortaya koymuştur. Ayrıca bu dilin, M.Ö. 9-6. yüzyıllar arasında Anadolu’nun doğusunda güçlü bir devlet kuran Urartu kavminin diline benzediği, bir başka deyişle M.Ö. 1. binyılda karşımıza çıkan Urartularla M.Ö. 3. binyıl Akkad metinlerinden tanıdığımız Hurrilerin akraba oldukları tespit edilmiştir.
Hurri-haritaDemek oluyor ki, M.Ö. 3. binyıl Anadolu kavimlerinden biri de, Güneydoğu Anadolu’da oturan ve daha sonraları Kuzey Mezopotamya ve Kuzey Suriye’ye kadar sirayet eden Hurrilerdi. Ancak, Doğu Anadolu Bölgesi’nde yapılan arkeolojik kazılar ve yüzey araştırmaları neticesinde ele geçirilen buluntulardan, M.Ö. 6000-5000 yılları arasına tarihlenen Neolitik devir kültürü ile M.Ö. 5000-3000 yılları arasına yerleştirilen Kalkolitik devir kültürünün de Hurrilere ait olduğu anlaşılmıştır. Hatta, M.Ö. 3. binyıla tarihlenen Eski Tunç Çağı kültürü ile Kalkolitik ve Neolitik devir kültürleri arasında hiçbir kopukluğun olmadığı tespit edilmiştir. Bu da bize gösteriyor ki, arkeolojik buluntulara göre hüküm vermek gerekirse, Doğu Anadolu Bölgesindeki Hurri kültürünün kökleri, günümüzden 8000 yıl öncesine dayanmaktadır. Bir başka ifade ile Proto-Türk kavimlerinden biri olarak kabul ettiğimiz Hurriler, Anadolu’nun en eski sahiplerinden biridir.
Yazılı belgelere göre, M.Ö. 3. binyılın 2. yarısından itibaren tarih sahnesine çıkan, fakat arkeolojik buluntulara göre, Doğu Anadolu Neolitik ve Kalkolitik kültürlerinin de sahibi olan Hurriler, M.Ö. 2. binyıl Ön Asya tarihinde de ônemli roller oynamışlardır.
Gerçekten, yazılı kaynaklardan anlaşıldığı kadarıyla, özellikle M.Ö. 18. yüzyıldan itibaren birtakım Hurri memleketlerinden söz edilmektedir. Bunlardan birisi, asıl Hurri devletinin bulunduğu bölgedir ki, burası Van Gölü ‘nden itibaren Kızılırmak ve Yeşilırmak‘ın Karadeniz’e döküldüğü yerlere kadar uzanan ülkedir.
Geniş manada Hurri ülkeleri sahası; kuzeyde Kafkaslardan güneyde Suriye ve Yukarı Mezopotamyaya, batıda Toroslardan doğuda Zağros dağlarının ötesindeki Urmiye Gölüne kadar uzanıyordu. Burası ôyle bir sahadır ki, sözü edilen devirde, arkeolojinin tespitine göre, Sümer ve Babil kültürü dışında tamamıyla yeni ve homojen bir yapı arz etmektedir. Ancak bu dağlık sahalarda henüz yeterli derecelerde araştırmalar yapılmamış olduğundan, yazılı belgeler çok azdır. Bununla beraber, M.Ö. 2. binyılın ilk yarısında Hurrilerin merkezi bölgesinin Van Gölü sahası olduğu anlaşılmaktadır.
M.Ö. 1950-1750 yılları arasına tarihlenen Kültepe Çağı ( Asur Ticaret Kolonileri Devri ) metinlerinde az miktarda Hurri şahıs isimlerine rastlanıldığı gibi, Orta Fırat Bölgesindeki Mari arşivinde de Hurca dini tabletler bulunmustur. Bu sonuncular, Hammurabi devrine ( M.Ö. 1728-1686 ) aittirler. Diclenin doğusunda, Kerkük yöresindeki Arrapha-Nuzi metinlerinde Hurri şahıs adlarına, Tel Açana ‘da ( Hatay bölgesi ) yapılan kazılarda da Hurri sanat eserlerine rastlanmıştır. M.Ö. 2. binyılın ortalarında Hitit vesikalarında “Kizzuwatna” olarak gösterilen Doğu Kilikya‘ da da (Çukurova ve Amik Ovası), Hurrilerin hakim bir rol oynadıkları anlaşılmaktadır.
Belgelerden öğrenildiğine göre, Eski Ön Asya ‘daki Hurri-Mitanni Devleti ‘nin sınırları doğuda Kerkük ‘ten batıda Akdenize kadar uzanmaktaydı. M.Ö. 1550-1350 yılları arasında Ön Asyanın en kudretli devletlerinden biri olan Hurri-Mitanni Devleti ‘nin başkenti, bugünkü Urfa-Ceylanpınarı ile idantifiye edilen Vaşşugani şehri idi.
Eski ve Orta Hitit devletleri zamanında ( M.1700-1450) Güneydoğu Anadoluda yer almış olan Hurriler, I. Hattuşili’nin batıya sefer yaptığı bir sırada başkent Hattuşaş dışında kalan bütün Hitit ülkesini işgal etmek suretiyle büyük bir askeri ve siyasi üstünlük göstermişlerdir. Fakat şunu belirtmek lazımdır ki, Hurrilerin kültürü, özellikle dini inançları, Hititleri çok etkilemiştir.
Hattuşaş kazılarında ortaya çıkarılan bazı dini metinlerin Hurri diliyle yazılmış oldukları görülmüştür. Hititler pekçok Hurri tanrısını benimseyip kabul ettikleri gibi, bazı Hitit kralları da Hititçe adlarının yanı sıra Hurrice isimler de almışlardır. Örneğin Hititler, Hurrilerin baştanrısı Teşup ve onun eşi Hepat ‘ın adlarını Hurri dilindeki biçimleriyle kullanıyorlardı. Hurri kökenli Kumarbi Efsanesi ve diğer birçok efsane ve destanlar, Hitit mitolojisi ve edebiyatına girerek, kültürel alanda geniş ve derin tesirler yapmıştır. Nitekim dini tesirler altında bir kısım Hitit kral ve kraliçelerinin Hurrice isimler taşımış olmaları, bu hususun en kuvvetli delilleri olsa gerektir.
M.Ö. 2. bin yılın ortalarında Hurri-Mitanni Devleti, Eski Ön Asya ‘nın en kuvvetli siyasi güçlerinden biri iken, şuppiluliuma ‘nın seferleriyle kudretini kaybederek, Hititlere bağlı ve Asur ‘a karşı tampon bir ülke haline getirilmiştir. M.Ö. 1200 lerde cereyan eden Ege Göçleri neticesinde ise hem Hitit İmparatorluğu, hem de Mitanni Devleti, tarih sahnesinden çekilmişlerdir. Fakat bu, Hurrilerin etnik olarak Anadolu?dan tamamen silindiklerine işaret etmez. Tam tersine onlar, M.Ö. 1. binyılda Van Gölü ve civarında Urartular adıyla tekrar karşımıza çıkacaklardır.
Bu yazı Prof.Dr. Ekrem Memiş’in, Türkler Ansiklopedisi Cilt 1’de yayınlanan “Anadolu’da Türklerin Varlığı Tartışmaları” başlıklı makalesinden alınmıştır.
O vaxt Tovuzun hərbi komissarı Felqan adlı şəxs idi
Hüquq fakültəsinin bakalavr pilləsini qurtarıb magistraturaya qəbul oldum. Əyani magistrlərə arayış verilirdi ki, apar ver hərbi komissarlığa ki, hərbi xidmətdən möhlət verilsin. Mən də universitetdən arayışı alıb yollandım birbaşa Tovuza. O vaxt Tovuzun hərbi komissarı Felqan adlı şəxs idi. Komissarın qəbuluna baxan işçiyə arayışı verdim ki, hərbi komissara versin. Çünki, mənə dedilər ki, bu arayışa komissar özü baxmalıdır. Az sonra işçi otaqdan çıxıb dedi ki, komissar deyir ki, bu arayışın bizə heç bir dəxli yoxdur, hazırlaşsın hərbi xidmətə. Dedim ki, “ay başına dönüm, mənim arayışım qanunidir, hamı bu cür arayışla möhlət alır, necə yəni, hazırlaşın hərbi xidmətə?” İşçi dedi ki, mənlik deyil, komissarın qərarı belədir. Arayışı götürüb bu dəfə komissarın otağına özüm girdim. Salam verdim. Heç salamı almamış mənə dedi ki, “çıx çölə, sən kimsən ki, mənim otağıma girirsən”. Dedim “axı siz niyə arayışı qəbul etmirsiniz”. Felqan başladı çığırmağa ki, “sənə dedim çıx rədd ol bayıra”. Dedim ki, mən hüquq fakültəsinin tələbəsiyəm, mənimlə bu cür danışa bilməzsiniz. Elə bu sözü demişdim ki, bu qışqıraraq işçilərini çağırdı və dedi ki, bu oğlan məni təhqir etdi, dərhal həbs edin bunu. İki işçi dərhal mənə yaxınlaşıb qolumdan tutdular. Anormal bir vəziyyət yaranmışdı. Özümü itirdim ki, hərbi komissar necə adam tuta bilər ki? Güc verib bunun işçilərinin əlindən çıxdım və otaqdan qaçdım. Bunlar da başladı mənim ardımca qaçmağa. Özümü zorla hərbi komissarlığın binasından bayıra atdım. Arxadan hələ də Felqanın səsini eşidirdim: “tutun onu”. Ordan getdim Tovuz rayon prokuroru Tariyel Qurbanovun yanına. Başıma gələni ona danışdım. Yanımda zəng edib hərbi komissara ağzına gələni dedi. Dedi ki, bu rayonun prokuroru mənəm, sən kimsən ki, adam tutasan. Felqanın səsi batdı. Prokuror dedi ki, tələbənin arayışı məndədir, işçilərindən birini göndər götürsün. Mənə də dedi ki, çıx get narahat olma. Arayışı prokurora verib getdim. Bir də bilirsiniz Felqanın səsi nə zaman batdı? Mən Respublika Hərbi Prokurorluğunun Ağır Cinayətlərə dair işlər üzrə istintaq idarəsinin mühüm işlər üzrə böyük müstəntiqi idim və Felqan mənim qapımın ağzında gözləyəndə…
Bu gün payızın sərin nəfəsi üzümə toxunarkən anlayıram ki, mən artıq 70 yaşın zirvəsindəyəm. Elə bil həyatımın bütün rəngləri – sevincim, kədərim, ümidim, qırılmış kövrək arzularım, yenidən dirilən gücüm – hamısı bir araya toplanıb, bu böyük rəqəmin içində mənə baxır.
Mən payız günündə dünyaya gəlmişəm. Bəlkə də ona görədir ki, ruhum da payız kimi dərin, sakit, amma içində fırtınalar gizlədən bir aləmdir. Yarpaqlar necə bir gün solub tökülür, sonra yenidən yaşarırsa, mən də həyat boyu neçə dəfə sınmış, amma yenidən toparlanmışam. Hər qaranlıq gecədən sonra özümə bir işıq tapmışam – bəzən çox zəif, bəzən ümid kimi titrəyən, amma yenə də işıq…
Ağrılı-acılı günlərim az olmayıb. Bəzən elə anlar yaşadım ki, sanki dünya məndən üz döndərdi. Hər kəsin həyatına toxunacaq bir kədər olur – mənim də özümlə daşıdığım yaralarım var. Amma bütün o izlər, bütün o dərdlər məni əymədi. Əksinə, daha səbirli, daha güclü, daha çox anlayan bir insana çevirdilər. Hər dəfə içimdəki qadın ayağa qalxdı və “mən buradayam, davam edirəm” dedi.
70 yaş… Bu yalnız rəqəm deyil. Bu – mənim dözümümün sübutudur. Bu – mənim sevincimin, göz yaşımın, sevgi dolu xatirələrimin, qırılıb-yenidən qurduğum arzularımın xəritəsidir. Bu – həm yaşadığım, həm də yaşatmağı bacardığım bir ömrün möhürüdür.
Bu gün özümü təbrik edirəm. Bəli, illərlə özümü tənqid etdiyim, bəzən sevmədiyim, bəzən anlamadığım, bəzən isə gücünə heyran olduğum özümü…
Təbrik edirəm, çünki bu ağır yolları təkbaşına keçdim. Təbrik edirəm, çünki qəlbim sınsa da, sevə bildim. Təbrik edirəm, çünki susduğum anlarda belə içimdə bir fəryadla yaşamağa davam etdim. Təbrik edirəm, çünki məğlub olmadım.
Bu gün özümə bir arzu tuturam: Qalan həyatım daha sakit olsun. Qoy həyatımın payızında yağışlar daha yüngül yağsın, küləklər daha isti essin. Qoy qəlbimin yorğunluğu azalsın, xatirələrim məni incitməkdən çox isitsin. Və qoy mən bundan sonra ancaq sağlam ömür yaşayım…
Özümü təbrik edirəm – hər yarama görə, hər gücümdən ötəri, hər yaşadığım günə görə.
Mən 70 yaşındayam… Və bütün çətinliklərə baxmayaraq, hələ də varam, hələ də buradayam, hələ də yaşayıram. 24.11.2025 Bakı
Zəng vurulur… Şagirdlər bir-bir, iki-iki sinfə daxil olurlar və müəllimin gəlişini gözləyirlər. Gündəlikdəki cədvələ görə növbəti dərsimiz təsviri incəsənətdir. Budur, fənn müəllimi Baba Seyidzadə sinfə daxil olur. Müəllim mövzunu elan edir: “Misir piramidaları”. O, təsvir yaratmaq üçün əvvəlcə Misir haqqında ətraflı məlumat verir. O qədər maraqlı izah edir ki bütün sinif yoldaşlarımla birlikdə diqqətlə müəllimi dinləyir, bu vaxt xəyala dalırıq, sanki Misirdəyik, piramidalara tamaşa edirik… O, Misir, piramidalar haqqında elə bir hekayə danışır ki, xəyalımızda sinif otağının divarları yox olur, əvəzinə sanki sinfə səhranın qızmar istisi dolur, piramidalar ucalır, Nilin sərin küləyi üzümüzə dəyir, sanki tarixin içində gəzirik. Biz xəyala dalmış şagird yox, minilliklərin içindən keçən bir səyyah oluruq. Qəflətən düşüncələrimizdən ayrılıb yenidən müəllimi dinləməyə davam edirik. Müəllim maraqla izah edir: Bəlkə indi lövhədə ehramların sirlərini açacaq? Sanki müəllimin əlinə keçən hər karandas tarixlə rəngin əl-ələ verdiyi bir möcüzəyə çevrilir. Səbirsizlənirik ki, müəllimimiz Misir piramidalarının şəklini lövhədə çəksin, bizə də şəklin çəkilmə ardıcıllığını izah etsin ki biz şagirdlər onun tarix deyil, təsviri incəsənət müəllimi olduğunu dəqiqləşdirək. Və beləcə zaman keçdikcə bütün sinif Baba müəllimin dərs metoduna alışdıq. Başa düşdük ki, o təsvir olunan şəklin izahı zamanı maraq yaratmaq üçün digər fənlərə inteqrasiya edəcək və bununla da mövzu daha maraqlı və yaddaqalan olacaq. Budur, müəllim şəklin çəkilmə ardıcıllığını izah edib bitirdikdən sonra şagirdlər lövhədə görünən rəsmi çəkməyə başlayırlar. Masamızın üstündə düzülmüş rəsm ləvazimatları elə bil nağıl qəhrəmanları kimi sıraya düzülüblər — yağlı boyaların sakit parıltısı, rəngli karandaşların zərif cizgiləri, albomun bəyaz səhifələri, xətkeşin iti dəqiqliyi – hər şey yaratmaq üçündür. Hər şey bizim içimizdəki balaca rəssamı oyatmaq üçündür. Təsviri incəsənət dərsimizdə sinifdə qəribə bir səssizlik olur, bu sükutda yaradıcılığın səsi gizlənib. Hər kəs rənglədiyi rəsmə öz balaca dünyasını çəkir. Və albom kağızlarında möcüzə baş verir: kiçik əllərdən böyük sənət doğulur. Rəsmlərimiz sanki Misir günəşində yanıb bişmiş daş kimi parıldayır. Dərsin ortasında bir aforizm yadıma düşür: “Pis fənn yoxdur, fənni sevdirən müəllim var”. Bu cümləni xatırlayıb başa düşürəm ki, Baba müəllimin tədris etdiyi bu fənnin sehrindən pay alan sinif yoldaşlarım arasında gələcəyin rəssamları, müəllimləri, dizaynerləri yetişəcək. Ümumiyyətlə, mən təhsil aldığım 207 nömrəli məktəbdə bizə dərs deyən bütün müəllimlər — başda sinif rəhbərimiz Məhluqə Əmənova olmaqla tədris etdikləri fənləri bizə sevdirirlər. Baba müəllim də həmin müəllimlərdəndir. Onun dərsində albomun bəyaz səhifələri yeni nağıllar gözləyən uşaqların rəngli dünyasına boyanır. Hər dərs bir sərgi, hər rəsmdə bir hekayə yaranır: Xədicə Xanlarzadə, Humay Şıxməmmədli, Hümeyra Ağayeva, Nicat Seyidəliyev, Yəhya Əmirxanlı, Adilə Məlikova, Ayan Məmmədova, Banu Əliyeva, Rəsul Zeynallı, Kənan Quluzadə, Ləman Nuriyeva, Sevda Zərbiyeva, Leyla Fərzəliyeva, Hüsniyyə Nəsirli, Sara Mustafazadə və s. sinif şagirdlərinin hamısı fırçalarını sanki sehrli çubuq kimi işlədərək möcüzələr yaradır. Və mən düşünürəm: Əgər bir müəllim rəngləri bu qədər danışdıra bilirsə, demək ki, incəsənət heç vaxt susmayacaq!
Zaur Ustacın yazılarında sözün məsuliyyəti və gücü
(“Qələmdar – 3 kitabına ön söz)
Azərbaycan ədəbi mühitində öz imzası və öz nəfəsi olan Zaur Ustac təkcə şair, yazıçı, nasir kimi deyil, həm də publisist kimi diqqəti cəlb edən qələm sahiblərindəndir. Onun publisistik məqalələri müasir dövrün ağrılarına, ictimai həyatın ritminə, milli kimlik və vətəndaşlıq duyğusuna xüsusi bir həssaslıqla toxunur. O, eyni zamanda klassiklərin və öz müasirlərinin yaradıcılıqları barədə də məqalələrlə tez-tez mətbuatda çıxış edir. Zaur Ustac yazının enerjisini yalnız poetik duyğulardan deyil, həyatın gerçək nəbzindən alır. Bu səbəbdən onun publisistik yazıları həm sənəd, həm düşüncə, həm də çağırış xarakteri daşıyır.
Zaur Ustacın məqalələrinin başlıca özəlliyi – həyatla birbaşa təmasdır. O, hadisələri uzaqdan müşahidə edən publisist deyil; əksinə, gördüyünü, yaşadığını, duyduğunu dərhal sözün içində əridir. Cəmiyyətin sosial problemlərindən tutmuş milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına, Qarabağ həqiqətlərindən tutmuş müasir insanın psixoloji durumuna qədər geniş bir sahəni əhatə edir. Onun məqalələrində oxucu daim “hərarət” hiss edir – sanki yazı bu gün yazılıb, bu gün yaşanır və bu gün də oxucuya təsir edir.
Zaur Ustacın publisistik üslubunun özünəməxsus tərəflərindən biri də dilinin aydınlığı və əlçatanlığıdır. O, mürəkkəb ictimai-siyasi məsələləri belə sadə və konkret şəkildə ifadə edir. Bəzi məqalələrində poeziya nəfəsi, digərlərində hekayə üslubu, üçüncüsündə isə sanki tribunadan səslənən nitq tərzi duyulur. Bu üslub müxtəlifliyi müəllifin həm sözə hakimliyindən, həm də oxucu ilə yaxın olmaq niyyətindən doğur.
Zaur Ustacın məqalələrində əsas xətt – milli mövqedir. O, Azərbaycan tarixinin ağır dönəmlərini, Qarabağ savaşının dərdlərini, şəhidlik zirvəsinin müqəddəsliyini, Vətən sevgisinin gücünü ardıcıl şəkildə qabardır. Yazılarında milli kimliyi yalnız bir anlayış kimi deyil, gündəlik həyatın formalaşdırıcı elementi kimi təqdim edir. Bu səbəbdən Zaur Ustac publisistikası həm maarifləndirici, həm ruhlandırıcı, həm də vətəndaş mövqeyi ortaya qoyan bir publisistikadır.
Zaur Ustacın 50-69-cu yazılarının toplandığı “Qələmdar – 3” (sizə bir sirr açım ki, müəllifin “Qələmdar -4” məqalələr toplusu da artıq çapa hazırdır) adlı kitabına ön söz kimi yazdığım bu yazımda adı çəkilən kitabda 51-ci yazı kimi yer almış İmadəddin Nəsimi haqqında olan yazısını və 69-cu yazı kimi yer alan gənc bəstəkar Vəfa Bağırzadə haqqında olan yazını qeyd etmək istəyirəm. Zaur Ustacın bu kitabda da hərb mövzulu yazılara aid bir yazısı yer alıb.
Məqalələrdə tez-tez müəllifin öz müşahidələri, şəxsi həyat təəssüratları yer alır. Amma Zaur Ustac bu müşahidələri yalnız şəxsi təcrübə kimi vermir – onları ümumi fikrə, geniş nəticələrə çevirir. Bir insanın yaşadığı bir məqamdan bütöv bir xalqın obrazını yaratmaq bacarığı Zaur Ustac publisistikasının əsas cazibə nöqtələrindən biridir.
Zaur Ustac yalnız hadisələri təsvir etmir, həm də oxucuya bir mesaj, bir düşüncə, bir istiqamət verir. Bu çağırış bəzən açıq şəkildə – “bunu etməliyik”, “vətənə xidmət hər kəsin borcudur”, “milli dəyərlər unudulmamalıdır” formasında olur. Bəzən isə daha yumşaq, bədii və simvolik şəkildə verilir. Elə məhz bu iki yanaşmanın harmoniyası onun publisistikasını həm effektli, həm də oxunaqlı edir.
Zaur Ustacın publisistik məqalələri Azərbaycan publisistikasının müasir xəttində özünəməxsus bir cığır açır. Bu məqalələr həm dövrün aynasıdır, həm xalqın düşüncəsinin ifadəsi, həm də bir qələm sahibinin öz xalqına, Vətəninə sevgisinin yazılı izləridir. O, sözün məsuliyyətini dərk edən, yazını cəmiyyətə xidmət vasitəsi kimi görən publisistdir.
Onun məqalələrini oxuyan hər kəs həm məlumatlanır, həm düşünür, həm də ruhlanır. Bu isə həqiqi publisistikanın başlıca məqsədidir.
İnanırıq ki, “Qələmdar -3” də bu silsilədən olan əvvəlki kitablar kimi geniş oxucu kütləsinin rəğbətini qazanacaq. Təbrik edirik, Zaur Ustac!
İnsanın həyatında elə bir həqiqət var ki, onu hamı hiss edir, amma hamı dərk etmir: İnsan kitabla insan olur. Çünki kitab sadəcə kağız yığını deyil insanlığın yaddaşı, bəşəriyyətin şüuru, bir millətin ruhu, bir fərdin gerçək kimliyidir. Kitabsız yaşamaq isə, əslində, “yaşamaq” deyil var olmağın ən xam, ən natamam formasıdır. Fəlsəfə deyir ki, insanın içində iki dünya var: gördüyü dünya və anladığı dünya. Kitab birincini ikincisinə çevirən alətdir. Platon “mağara” alleqoriyasında insanları divara düşən kölgələrlə aldadılan məxluqlar kimi təsvir edirdi. Onların həqiqəti görməsi üçün ilk şərt oxumaq, öyrənmək, təfəkkür etməkdir. Kitab insanı mağaradan çıxaran işıqdır.Kitabsız insan dünya hadisələrini görür, amma ərinə bilmir.
Görür ki, cəmiyyət çalxalanır – səbəbini anlamır. Görür ki, insanlar dəyişir – kökünü anlamır. Görür ki, həyat çətindir – məntiqini anlamır. Yəni görüntü var, amma təfəkkür yoxdur.
Filosofların dediyi kimi: Oxumayan beynin gözü açıq, amma şüuru qaranlıqdır. Kitab insana “Niyə?” sualını verir. Bu sual isə insanı yuxudan oyadır. Oxumayan adam sualsız yaşadığı üçün, əslində, başqasının həyatını yaşayır öz həyatını yox. Psixologiyada bir qanun var: “İnsanın şəxsiyyəti onun oxuduqlarının toplamıdır.” Kitab oxumaq beynin strukturunu dəyişdirir. Bu sadəcə metafora deyil neyroelm bunu sübut edib: Oxu zamanı beynin 7 əsas neyron mərkəzi eyni anda aktivləşir. Bu aktivləşmə insanın qərarvermə, yaddaş, empatiya və emosional dayanıqlıq funksiyalarını gücləndirir. Müntəzəm oxuyan insanların streslə mübarizə qabiliyyəti 68% daha yüksəkdir. Yəni kitab ruhu sakitləşdirir deyəndə bu yalnız ədəbi söz deyil elmi faktdır. Kitabsız insanın psixologiyası çox vaxt: dar olur, çünki yeni perspektiv görmür; qırılgan olur, çünki daxili dayağı yoxdur; emosional olur, çünki analitik düşüncə inkişaf etmir; aqressiv olur, çünki empatiya zəifdir; manevr qabiliyyəti aşağı olur, çünki müəyyən situasiyalar üçün təcrübə bazası yox dərəcəsindədir. Kitab oxuyan insan isə sən demə, təkcə başqalarının taleyini oxumur özünün potensial versiyalarını oxuyur. Hər roman, hər qəhrəman, hər faciə ona: “Bu vəziyyətdə sən nə edərdin?” deyə sual verir. Bu isə xarakteri formalaşdırır. Tarix bir həqiqəti dəfələrlə sübut edib: Millətləri güclü edən ordu deyil, iqtisadiyyat deyil, torpaq deyil. Millətlərin gücü kitabdan başlayır.
8-10 əsrlərdə müsəlman alimlərinin yaratdığı sivilizasiya məhz kitab mədəniyyəti üzərində quruldu. Bagdadda “Beytül-Hikmə” ildə minlərlə kitab tərcümə edirdi. İbn Sina 450-dən çox kitab yazdı. Bəlxililər, Əl-Biruni, Əl-Xarəzmi hamısı kitab insanıdır. Həmin dövrdə Avropa qaranlıqda idi. Baxın sivilizasiyanı kim idar edirdi? kitabı olan tərəf. Avropa Renessansı da kitabın kütləvi çapı ilə başladı. Gutenberqin çap maşını Avropanı “karanlıqdan” çıxardı. 800 illik kilsə senzurasını kitab sındırdı. 1868-ci ildən sonra Yaponiya 30 ildə imperiya oldu. Necə? Çünki hökumət ölkəyə 2,5 milyon kitab gətirdi və bütün əhali oxumağı öyrəndi. Mirzə Fətəli, Zərdabi, Cəlil Məmmədquluzadə, Sabir hamısının mübarizəsi nə idi? “Oxu! Söz işıqdır!” Çünki maarifçilər bilirdilər ki, kitabı olmayan millət kor bir gəmi kimidir ümidlərlə üzür, amma istiqaməti yoxdur. Səmavi dinlərin hamısında bir həqiqət var: Allah sözlə danışır, kitabla tanıdır, hikmətlə yönləndirir. İlk əmri xatırla: “İqra!” – “Oxu!”. Deməli dinin də başlanğıcı kitabdır. Niyə? Çünki kitab yalnız məlumat vermir insanı dəyişdirir. Peyğəmbərlərin işi nə idi?, Milləti dəyişdirmək?, Dünyanı islah etmək?, Əxlaqı möhkəmləndirmək?, Bütün bunların aləti nə idi? KİTAB. Deməli kitabı olmayan insan təkcə dünyasını yox, axirətini də qaranlıqda qoyur.
Kitabsız insan: Gözü var amma görünəni görür, görünməyəni yox. Qulağı var amma səsi eşidir, hikməti yox. Dili var amma danışır, dərk etmir. Beyni var amma düşünmür, reaksiya verir. Ruhu var amma susuz bir çiçək kimidir
Kitab insana: Düşünmə gücü verir fəlsəfi qat. Daxili güc və empatiya verir psixoloji qat. Mədəniyyətin yaddaşını verir tarixi qat. Mənanın özünü verir dini qat
Kitabsız yaşamaq kor olmaqdır, çünki həyatın işığını görməyəcəksən. Kitabsız yaşamaq kar olmaqdır, çünki min illərin səsini eşitməyəcəksən. Kitabsız yaşamaq dilsiz olmaqdır, çünki dünyaya deyəcək sözün olmayacaq. Kitab oxumaq isə insanın özünü yenidən yaratmasıdır.
Barışmıram. Barışa bilmirəm. O bizi tərk etməməliydi; işığını bizdən, daimi oxucularından əsirgəməməliydi. Özü boyda nəhəng bir boşluqla üz-üzə qoymamalıydı bizi; ki, hər dəfə Ədəbiyyat meydanına girəndə, arın-arxayın olaydıq: burda Rafiq Tağı var… İmzasını görüb oxumamaq mümkünsüzdü Rafiqi; çün bilirdin, qaranlıqları çalıb-çapıb, necəsə-hardansa bir işıq effekti yapacaq, işıq qoyub-gedəcək özündən sonra. Heyf, heyf, heyf…
Özü özünü yandırıb, həyatına son qoydu Rafiq Tağı; bizi, dostlarını, yaxınlarını, Rafiqsevərləri də yandırıb-yaxdı. Videoda həyatsevər səsini, nurlu sifətini görüb, hədsiz sevinmiş: nadanlığa qarşı bu şəkildə candan keçməyə dəyərmi? – deyə, hələ onu qınamışdım da. Zənn edirdim, şəfa tapıb durandan sonra bu şərhə də baxıb, adəti ürək genişliyi ilə mənimlə sanki razılaşacaq: təbii ki, dəyməz!; amma “əmma”sını qoyub, gedib yenə də öz bildiyini edəcəkdi; yəni düşündüyünü yazacaq, yazdığına da qane olacaqdı. Hələ bir az da özümə, yazıçı Rafiq Tağını qaragüruhdan qorumağa çalışan dostlara acıqlanmışdım; düşünürdüm ki: daha bəsdir, biz Rafiqin yanlış radikal çıxışlarına qarşı sərt olmalı; nə olsun ki, onu anlayırdıq, kəskin tənqidini verməliyik ki, bəlkə ayıla və qaragüruha bir daha yaxa verməyə… Heyhat, sonrası yoxmuş, olmayacaqmış…
Ağlım kəsəli, Ruhların diriliyinə inanmışam; O indi bizi görür və nə qədər doğru-yanlış olduğumuzun hesabını aparır, özünəxas rişxəndləmi, ya nə bilim necəsə… Düşünürəm, bəlkə də böyük Sabirin ruhu narahat oldu və onu çəkib-apardı; yazığı gəldi hər dəfə, hər dəfə qaragüruha bihudə güc-enerji-ürək xərcləyən Rafiq Tağıya; qınamağa nə var, – dedi, – bax budur: işıqlı-sivil, neqativini udub da pozitiv bildiyin sevgili millətin!; can əritməyinə heç dəyməz, ona olsa-olsa bax burdan, uzaqdan, Əbədiyyət yüksəkliyindən baxmaq gərəkdir…
Çox ağrılıdır, Mirzə Fətəlidən beləsinə yüz əlli ildən də artıqdır biz nadanlığın əlində əsir-yesirik, amma maarifçilikdən də heç əl çəkmək istəmirik; guya qələm işlədisə, problemi qaldırdısa, həlli də buyur, hazır-nazır peyda olasıdır… Hanı?, “həlli” əvəzinə nadanlıqdan amansız zərbələr yeyirik həmişə; hadisəni ilk oxuyanda içim göynəmişdi; vay-vay-vay, bu da biz, günün günorta çağı nadan bir cinayətin qurbanı olan canımız; millətə-cəmiyyətə-demokratiyaya-mədəniyyətə utanc gətirən bir durum… Yəni doğrudan da mı, üstündən yüz il keçir, biz yenə də haman-haman, müsibəti-müsəlmanan deyilənlər olaraq qalırıq… Məgər bu nadanlıq elə o nadanlıqdırmı?; bəlkə də daha artıq; Rafiq Tağı bizi qlobal sivilizəyə çağırırdı; məgər görmürükmü, bəşəriyyət artdıqca nadanlıq da heç əskilmir… Qlobal nadanlığa qarşı bəs bu tərzdə can sipər etməyə dəyərdimi, əziz dost? Bir yazıçının edə biləcəyi nə çox ki; məgər o qiymətsiz hekayələrinin dadı-duzu-acısı-zəhəri azmı gəlirdi Sənə?!
Bütün bu müşküllər barəsində biz yol boyu, bir avtomobilə sığışmış dörd ədəbiyyat həmkarı yana-yana həsb-hal edir, öcəşir; qarlı-tufanlı gündə, irəlidə, son mənzilə ağır-ağır yol açan dostumuzun cənazəsi ardınca çatmağa, itməməyə çalışırdıq. Rafiq son müsahibələrindən birində demişdi ki, Allaha ayətollalardan da yaxındır; bilmirəm, kimdən-necə, amma bu dəm əmin idik ki: o indi, həqiqətən də, Allahına ən yaxın yerdə, onun himayəsindəydi, biz isə başımızı itirmişdik; bilmirdik, haçan-necə ona çatacaqdıq… Mənimcə: o qəfil qarlı-qışlı gün də bir nişanəydi; Allahın göndərdiyiydi, Yasamal təpələrini tutmuşdu; qəbrin nurla dolsun, Rafiq Tağı, son mənzilə yolda belə bizi sınağa çəkdin; hər kəs sən gedən yolları gedə bilərmi-ya?!
Ölümündən dərhal sonra, bir neçə sayt Rafiq Tağının “Qatilə didaktika dərsləri” hekayəsini dərc etdi; hətta Kultaz üç il əvvəl yazılmış hekayədə Rafiqin ölümünə necə diqqət yetirdiyini də qabartdı. Halbuki son onilin hekayələrinə də həssas olsaq, qatil obrazının yazıçı üçün ən maraqlı tədqiq predmeti olduğunu görərik (hələ 2005-də çıxmış “Gənc qraf Kenterberiyski” kitabına baxmaq da bəs elər). Heç nədən nəsə olmur ki; ölüm var, ölüm haqdır; hər kəs ölümünü nədəsə görür, necəsə təsəvvür, ya fəhm edir, o da ola Rafiq Tağı kimi intuisiya sahibi… Görünür, o ölümü onu ən çox hədələyən qatil obrazında görürmüş; bir diqqət etsəniz, ona qarşı necə həssasdır, onu anlamağa, qınamamağa çalışır… Rafiq həyatı tamlıqda, bütünlüyü ilə, az qala sadistcəsinə sevdiyi üçün, görünür, bunu onun əlindən alanın başqa bir mücəssəmini görmürdü; kimdir axı qatil? – ölümü diktə edən, həyata son qoyan; axx, Rafiq Tağı, həyata qarşı maksimalist olduğu kimi, ölümünü də sevə bilirmiş…
Gerçəklərdən yazsa da, modern olmağı, növbənöv üsullarla oxucunu maraqlandırmağı sevirdi; son hekayələrində qrotesk, təxəyyül oyunu, fikir yükü getdikcə artırdı, posmodern texnikaya meyl duyulurdu… Bütün bunlar barədə hələ yazmağa hazırlaşırdım; Oxu zalı üçün qələmə aldığım hekayə icmalının modern hissəsini Rafiq Tağının hekayələrindən başlayasıydım… Vaxtilə üç yaradıcılıq oçerki yazmışdım barəsində; üstəlik, elə nəsr icmalı olmazdı ki, Rafiqsiz ötüşsün. Hər dəfə də zəng edib, sadə bir səmimiyyətlə, hələ bir az da üstünə qoya-qoya minnətdarlıq etməyi borc bilirdi; Rafiq ədəbiyyat adamı idi, bilirdi ki, ədəbiyyatda iki fikir hesabdakı qədər üst-üstə düşə bilməz, bir az o istəyən kimi, bir az mən deyən kimi, yazdıqlarının tam adekvat anlaşılmasını gözləmirdi də… Suçla deyirdim: sənin hekayələrin haqqında hələ yazılmalıdır; doğrudan da, nə yazılıb axı Rafiq Tağı imzasının bədii dəyəri haqqında?; razılığını duysam da, üstündən çox tez keçir, söhbəti ümumi Ədəbiyyat məsələlərinə çəkirdi…
Düşünürəm, həyatda nə az görüşmüşdük belə; vaxtilə yolüstü, sözləşib bir-birimizə qəzet-kitab ötürmək üçün, daha sonra ara-sıra ədəbiyyat dostlarının tədbir və məclislərində, vəssalam. Amma həmişə yaxında, yaxın idik elə bil axı. Demə, bizi bir an belə səngimək bilməyən Ədəbiyyat sevgisi birləşdirirmiş; və bir də telefon bağlantıları… Həmişə də o zəng edərdi; dərin emosionallıqla salamlaşar, “nə var, nə yox”a keçərdik, dərhal beynimizdə ötən söhbətimizdə qaldığımız ədəbi proses nöqtəsi canlanar, dəxli yoxdur: günlərmi-həftəmi-aymı ötsün, beləsinə çözə-çözə gələrdik… Xəbəri aldığım andan heç cür xatırlaya bilmirəm, son dəfə nə vaxt, hansı tədbirdə görüşdüyümüzü; aymı, iki aymı əvvəl idi: son bir neçə, vacib bildiyi kitab təqdimatında məni görməyib, narahat olmuşdu: dedim, bəlkə bir şey olub… – qulağımda o səsdir, hələ də durur… Elə bilmişəm və xoşbəxliyimdi ki: indi də elə bilirəm Rafiq Tağı həmişə baqidir, var olandır; bax indi qəfil uşaqlar deyəcək: ata, Rafiq Tağıdır; və məmnun-məmnun durub gedəcəyəm telefona, son Ədəbiyyatın hesabatını verməyə…
Eheyy, Rafiq Tağı, hardasan? Görürsənmi, hələ də polemikamız bitməyib, hələ də barışmıram səninlə; sən ölümə yaxa verməməliydin, sən burda olmalıydın; həyat dolu idi sənin içində: istədiyim qədər yaşayacağam, – demişdin bir söhbətində. Yəni istədiyin bu idimi; yəni doğrudan da mı vədə yetişmiş, sadəcə biz duymamışdıq… Əcəb, olduğun yerlərdən necəsə, hansı üsullasa bizə səslənəsən!; bir az da acı-şirin ironiya qatıb, səninlə xoş ünsiyyətdən doğmuş bu növ onlarla yazılara nöqtə qoyasan: məgər mən yoxammı?, məgər hər gün- hər gün ürcah olduğunuz həyat və ədəbiyyat fənalıqları içrə mənim yerimi-izimi-payımı görmürsüzmü; məgər bu, bitən sevdadırmı? – və heç nə olmayıbmış kimi, başlayasan durduğun yerdən polemikanı davam etdirməyi…
61 yaşın tamamında qısa təbrik göndərmişdim ünvanına; Rafiq Tağının Ədəbiyyatımızda təkrarsız yeri var: həm hekayələri ilə, həm də bilavasitə Yazıçı şəxsiyyəti, fiquru ilə… – təxminən belə. Hekayələrin bəlli, qadir və ölümsüzdürlər; mən son günlər böyük bir ordu qələm sahiblərinin, xüsusən də gənclərin həyəcanı-sevgisi- aram bilməyən yazılarının fonunda canlı Səni gördüm; bilavasitə ünsiyyət və rəftarınla, Yazıçı adına fədakarlığınla, həqiqət aşiqliyinlə Ədəbiyyatın sanki ayaqlar altda qaldığı, sayılmadığı, məhəl qoyulmadığı bir mühitdə Örnək yarada bilmişdin Sən! Canlı Ədəbiyyat mücəssəmi…
Azərbaycan xalqının bu yurda bəxş etdiyi saysız -hesabsız qəhrəmanları var. Bu qəhrəmanlar hər zaman tarixin vərəqlərindən boylanıb, könüllərdə yer alıb. Ürəklərdə öz xüsusi yeri olan igidlərimizdən biri də Təhmasib Mehdiyevdir .O, 1969-cu il oktyabr ayının 4-də Füzuli rayonunun Yuxarı Yağlıvənd kəndində dünyaya göz açmışdır. Sadə, zəhmətkeş bir ailənin övladı da uşaq yaşlarından zəhmətə qatılaşmışdır . Təhmasib ilk orta təhsilini öz kəndlərində alır və məktəbi bitirdikdən sonra Füzuli rayon hərbi komissarlığı tərəfindən hərbi xidmətə yola salınır. Hərbi xidmətdə olduğu müddətdə əsgər yoldaşları ilə birgə hərbi sirlərə dərindən yiyələnir . Hərbi xidmətini başa vurduqdan sonra Təhmasib kəndlərinə geri dönür və burada öz zəhməti ilə hamının hörmətini qazanır. Onun mərdliyi, dürüstlüyü, səmimiyyəti xalq arasında onu sevdirir. Qarabağ torpağı üzərindən qara buludlar keçməyə başlayanda Təhmasib də düşmənə qarşı yeni yaradılan batalyon dəstələrindən birinə könüllü olaraq qatılır. Cəbhədə özünə məxsus tüfəngi ilə döyüşməyə başlayır. Füzuli rayonu uğrunda gedən döyüşlərdə qəhrəmancasına iştirak edir. Onun ilk döyüş yolu Veysəlli kəndində “Çartaz çaxır” zavodu deyilən ərazidə keçirilən döyüş əməliyyatları olur. Daha sonralar isə Qaradağlı, Köşbək əməliyyatlarında fəal iştirak edir. Divanalılar, Haça Gədik uğrunda gedən qızğın döyüşlərdə ağır yaralanan Təhmasib Bakı şəhərində yerləşən Papanin hospitalına yerləşdirilir . Daha sonra isə Sabunçu xəstəxanasında müalicəsi davam etdirilir. Müalicə aldığı müddətdə Vətəni öz canından çox sevən igidimiz qolu sarıqlı halda yenidən cəbhə xəttinə döyüşməyə yollanır. Onu bu yoldan heç kim saxlaya bilməzdi. Çünki 1992-ci il 15 avqust 814 saylı batalyon dəstəsinin ən çətin günləri idi. Ölümün gözünə dik baxaraq mübarizə aparan igidlərimiz Təhmasibin gözləri önündə şəhid, qazi olurdular.
Onun son döyüş yolu 1994-cü ildə başda Horadiz olmaqla 22 kəndin azadlığı uğrunda gedən döyüşlər oldu. O,1994-cü ildə Atəşkəs sülh müqaviləsi bağlandıqdan sonra ordudan təxris olunur. Təhmasib Mehdiyev otuz ildən çox vətən həsrəti ilə yaşayır . O, vətəni hər şeydən öndə tuturdu, çox sevirdi. İkinci Qarabağ döyüşləri başlayır və Təhmasib Mehdiyev də səngərdə döyüşən oğullarımızın yanında olur. Onlara hər zaman yardımlar edir, dəstək olur. Düşmənə bir an da əyilməyən igidimiz amansız xərçəng xəstəliyinə tutulur və ona yenik düşərək 2 oktyabr 2025-ci ildə dünyasını dəyişir . Otuz ildən sonra işğaldan azad olunmuş, üzərində döyüşdüyü, böyüyüb boya -başa çatdığı doğma Yağlıvənd kəndində dəfn olunub. Allah rəhmət eləsin.
