Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev – maarifçi hekayə ustadının bədii dünyası
(Həcər Atakişiyevanın “Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev – 155” kitabı haqqında)
Azərbaycan ədəbiyyatının nəhəng simalarından biri olan Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev təkcə görkəmli dramaturq və ictimai xadim kimi deyil, həm də hekayə janrının inkişafında əvəzsiz rolu olan yazıçı kimi tanınır. Onun hekayələri milli realizmin, humanizmin və maarifçiliyin canlı nümunəsidir. Həcər Atakişiyevanın qələmə aldığı “Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin hekayələrində kateqoriyalanma” adlı yazı məhz bu böyük sənətkarın bədii irsinin mahiyyətinə işıq salır, onun hekayələrindəki məzmun dərinliyi, obrazların həyat həqiqətinə uyğunluğu və mənəvi təmizliyin təbliği kimi əsas istiqamətləri təhlil edir.
Atakişiyeva yazıçının “Şeyx Şəban”, “Həmşəri pasportu”, “Röya”, “Mirzə Səfər” kimi hekayələrini geniş təhlil edərək, Əbdürrəhim bəyin insan taleləri vasitəsilə dövrün ictimai problemlərini bədii dildə çatdırmaq bacarığını önə çəkir. O göstərir ki, Haqverdiyev üçün hekayə janrı sadəcə hadisələrin ardıcıl təsviri deyil, həm də cəmiyyətin mənəvi güzgüsü, xalqın maariflənməsi və ədalət hissinin oyanması üçün bir vasitədir.
“Şeyx Şəban” – sadə insanların faciəvi taleyi
Yazıda “Şeyx Şəban” hekayəsinin dərin bədii məzmunu xüsusi qeyd olunur. Ədib bu hekayədə sədaqət, vəfa, yoxsulluq və əxlaqi dözüm kimi dəyərləri ucaldır. Şəban və Gülsüm obrazları vasitəsilə Haqverdiyev insan əzabının mənəvi ucalığa çevrildiyi bir dünyanı təsvir edir. Atakişiyeva haqlı olaraq bildirir ki, yazıçı kiçik bir hekayə çərçivəsində bütöv bir insan ömrünü, sevgi və itki ağrısını oxucuya çatdırmağı bacarır. Bu, Haqverdiyevin hekayə janrında psixoloji dərinliyin və bədii portret ustalığının təntənəsidir.
“Həmşəri pasportu” – sarkazm və ictimai tənqid
Atakişiyeva Haqverdiyevin sarkazm ustalığını “Həmşəri pasportu” hekayəsində ustalıqla dəyərləndirir. Burada rüşvət, saxtakarlıq və mənəvi aşınma yazıçının iti tənqid hədəfinə çevrilir. Hekayədəki iqlim və məkan təsvirləri Haqverdiyevin realizmini daha da gücləndirir. Yazıçı cəmiyyətin mənəvi iqlimini soyuq, rütubətli, daimi yağışlı hava ilə assosiasiya edərək ictimai mühitin rəmzi mənzərəsini yaradır.
“Röya” – insan arzularının, itkilərinin bədii izharı
Ədibin “Röya” hekayəsi haqqında danışarkən müəllif, Haqverdiyevin insan psixologiyasına dərindən nüfuz edən bir sənətkar olduğunu vurğulayır. Hekayədəki Süleyman obrazı öz həyatını və ailəsini itirmiş, ancaq arzularla yaşayan bir insanın faciəsini təcəssüm etdirir. Haqverdiyev bu hekayədə insan xəyalları ilə reallıq arasındakı uçurumu ustalıqla göstərir.
“Mirzə Səfər” – mərdliyin və təmiz vicdanın simvolu
Atakişiyevanın yazılarında ən geniş yer tutan “Mirzə Səfər” hekayəsi Haqverdiyevin maarifçilik ideyalarının təmərküzləşdiyi bir zirvə kimi təqdim olunur. Mirzə Səfər – təmiz, rüşvətdən uzaq, mənəvi dayanıqlığı ilə fərqlənən bir obrazdır. O, hər cür sosial ədalətsizliyə qarşı mətanətini qoruyur, ailə və dostluq dəyərlərini maddiyyatdan üstün tutur. Atakişiyeva bu obraz vasitəsilə ədibin cəmiyyətə ötürdüyü mənəvi mesajı – “yaltaqlıqdan uzaq, şərəfli yaşamaq” prinsipini vurğulayır.
Usta Zeynal və Mirzə Səfərin dostluğu isə əsərdə əsl mənəvi həmrəyliyin, insani dəyərlərin bədii təcəssümü kimi dəyərləndirilir.
Maarifçilik və bəşəri dəyərlər
Həcər Atakişiyeva nəticə olaraq göstərir ki, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin hekayələrinin əsas məqsədi cəmiyyəti cəhalət, nadanlıq və köhnə etiqadlardan xilas edərək maarifə səsləməkdir. Onun qəhrəmanları çox vaxt sadə insanlar olsa da, onların taleləri vasitəsilə yazıçı bütün bir millətin mənəvi portretini yaradır.
Haqverdiyev hekayələrində insan mənəviyyatının, əxlaqın, sədaqətin, təmiz əməyin və ailə dəyərlərinin tərənnümçüsüdür. Bu baxımdan, Həcər Atakişiyevanın məqaləsi dahi ədibin yaradıcılıq irsini dərindən öyrənmək, onun ideya dünyasının maarifçilik ruhunu yenidən dəyərləndirmək baxımından əhəmiyyətli elmi-publisistik tədqiqat kimi dəyərləndirilə bilər.
Nəticə olaraq, Atakişiyevanın yazısı bir daha sübut edir ki, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev ədəbiyyatımızda insanı, cəmiyyəti və ədaləti bədii düşüncənin mərkəzinə gətirən böyük maarifçi yazıçıdır. Onun hekayələri keçmişin acı reallıqlarını göstərsə də, gələcəyin aydınlığına inamla yazılmış sənət abidələridir.
Müəllif: Hacıxanım Aida
kitabşünas-biblioqraf
GÜNNUR AĞAYEVANIN DİGƏR YAZILARI
ƏBDÜRRƏHİM BƏY ƏSƏD BƏY OĞLU HAQVERDİYEV
