Posmodern ədəbiyyatın bel sütunu sayılan, çağdaş romançılığın ustad yazarlarından olan Umberto Eko təkcə yazıçı kimi yox, həm də çağımızın bəlalarının, naqisliyinin diaqnozunu 30-40 il öncədən vermiş filosof, tarixçi, esseist, pedaqoq, publisist, tənqidçi – alim kimi tanınır. Onun əsərləri insanın gözünü açır, bu çəlpəşik zamanda bizi daim ayıq-sayıq olmağa sövq edir. Eko sözün və adın əbədiliyinə, Tanrının qədər-qismətinə inanan və inandıran yazardır. Umberto Ekonun müəllifi olduğu “Qızılgülün adı”, “Fukonun rəqqası”, “Praqa məzarlığı”, “Sıfır sayı” kimi bestseller romanların mən də vurğunuyam. ”Qızılgülün adı” romanını isə dünya nəsrinin incisi sayıram.Umbertonu həm də Tanrının bəxşişi hesab edirəm, çünki məndən öncə elə onun soyadı bu gerçəyi qulağıma pıçıldayır.
TANRININ BƏXŞİŞİ – EKO
(xəyali müsahibə və yaxud müsahibə-yazı)
Turan Uğur -Adınız? Umberto Eko -Umberto T.U: Soyadınız? U.E: Eko – latınca “Tanrının bəxşişi” anlamı daşıyan ifadənin abreviaturasıdır. T.U: Peşəniz? U.E: Yazıçı. T.U: Əsərləriniz? U.E: “Qızılgülün adı”, “Sıfır sayı”, “Praqa məzarlığı”, “Fukonun rəqqası” və.s T.U: Kitabxananızda neçə kitab var? U.E: Şəxsi kitabxanamda 30 minə yaxındır. T.U: Deməli, o hesabla 30 min sirriniz var? U.E: Elə çıxır. T.U: Yaşadığınız ünvan? U.E: Milan, Cüzeppe Qaribaldi küçəsi, 32. T.U: Qeydiyyatda olduğunuz ünvan?… (Hələ cavabını ala bilmirəm) Gülün ətri olur, amma onun mahiyyəti məhz adındadır. Qızılgülün adı – sən demə, bu gül ona görə qoxuyurmuş ki, özünə yaraşan, qəşəng bir adı var.Əlbəttə, qızılgülün taleyində bir gün də solmaq var, ancaq bütün hallarda onun adı onun qısa ömrünü uzatmağa qadirdir. Bəs “Qızılgülün adı” kitabı? Orada olan bütün: monastır, kilsə, rahib, Xorxe, Adso, Vilhelm, orta əsrlər tarixi, sxolostika kimi anlayışlar bizə nəyi xatırladır? Bu kitabı oxuyanlar: mən, sən, o, biz, siz, onlar – hamımız romanın adına borcluyuq. Qızılgülün özünə yox, ətrinə yox, məhz adına… 1932-ci ildə, yanvarın 5-də Alessandriyada, İtaliyada Umberto Eko ona görə doğulmuşdu ki, fəlsəfə və ədəbiyyat üzrə təhsil alsın? – Yox! -Katolik şagird hərəkatının lideri olub, sonra bu hərəkatdan uzaqlaşsınmı? -Yenə də, yox! -Renata Remqa ilə ailə qurmaq, Stefan və Karlotta adlı övladlara atalıq etmək necə? – Xeyr! -Məhz ona görə doğulmuşdu ki, Umberto Eko bütöv bir yazıçı olsun. Axı istedadlı yazıçı, istedadlı oxucudan doğularsa, onda belə bir mənzərə yaranar: tarix, fəlsəfə, linqvistika, din – hər sahəyə aid 30 min kitablıq kitabxana… Yazıçıdan soruşurlar: Bunların hamısını oxudunuzmu? Üç cavabı var Umbertonun.Üçü də kinayəli:
1 Bunlardan daha çoxunu oxumuşam; 2 Yox, bunlar gələn həftə oxuyacaqlarımdır; 3 Xeyr, heç birini oxumadım.Oxusaydım niyə bunları bir yerə yığardım ki?! Milanın əvvəllər hotel olmuş məkanı Umberto Ekonun evlərindən biridir.Uzun, yöndəmsiz dəhlizlərini göz bəbəyi kimi qorumaq 30 min kitabdan ibarət kitabxanaya giriş-çıxışı asanlaşdırır.Bu kitablar göz baxdıqca göz qamaşdırır, 1200 nadir kitab arasından elm, tarix, fəlsəfə boylanır, arabir Umbertonu səsləyir.
”Hansını bir daha oxuyum” – deyə Umberto fikrə dalarsa, o zaman Ceyms Coysun kitabları ədibin karına gələrdi.Gəncliyinin yazarı idi Coys, bəs necə, elə də olmalı. -“Bu qədər elmi əsər yazdıqdan, dərin araşdırmalardan sonra nədən 48 yaşında roman yazdınız?” sualını versələr Umberto Eko belə cavablayardı: -”Ürəyim istədi”
“Bəs ürəyiniz niyə istədi?” bu suala da cavab tapılır Ekoda. Umberto Eko: “Mən 16 avqust 1968-ci ildə “J.Mabiyon atanın nəşr etdirdiyi, fransız dilinə tərcümə edilmiş, Melkli Adso atanın qeydləri” adlı bir kitab əldə etdim. Tərcüməçi Balle adlı bir abbat idi. Olduqca yoxsul olan tarixi şərhdə deyilirdi ki, tərcüməçi, on yeddinci əsrdə benedik – tin ordeninin 2 tarixçəsini araşdıran məşhur alimin Melk monastırının kitabxanasında tapdığı XIV əsrə aid olan əlyazmasını hərfbəhərf tərcümə edib.Beləliklə, Praqada sevdiyim birini gözlədiyim zaman əldə etdiyim nadir əsər (bu, xronoloji olaraq üçüncü tapıntım idi) məni yad ölkədə darıxmaqdan qurtardı. Bir neçə gündən sonra, sovet qoşunları talesiz şəhəri işğal etdi. Mən Lints civarmda Avstriya sərhədini keçə bildim; buradan isə asanlıqla Vyanaya gəldim və nəhayət, Praqada gözlədiyim həmin qadınla görüşdüm. Biz birlikdə Dunay çayı boyunca, yuxarı istiqamətdə səyahətə yollandıq” -Bu suala daha bir cavab versiyası təxminən belə olar:
Kitab yazmaq zənginlik deməkdir.Kitabdan uzaq duranların öldüyü zaman onların göz önündən heç bir kadr keçməyəcək. Mən isə dopdolu bir ömür yaşamışam.Yuli Sezarın sui-qəsdini, Romeo və Cülyettanın eşqini və Dantenin cəhənnəmini görmüşəm…Yoxsul bir həyat yaşamaq istəsniz kitabdan uzaq dura bilərsiniz. O zaman buyurun oxumayın! Eko ilk 6 romanını simfoniya kimi yazıb, 7-ci əsərini ritmik melodiya kimi işləyib.Qəzetçilik, media necə sürətlə irəli qaçırsa, yazarın üslubu da ona uyğun hərəkət edirdi.Demək ki, mövzu yazıçı tempini müəyyənləşdirir.Mətbuatdakı nöqsanlar, şantajlar, reketçilik, naşılıq barəsində minlərlə məqalə, sonra isə roman yazır Umberto Eko.Romanı ”Sıfır sayı” adlandırır. Böyük bir kitabxananın gözümün önündə canlanmasına lap az qalır.Sanki Ekonun kitabxanasına çoxdan aşinayam.Təsəvvür edirəm, siz də əlinizlə gözlərinizi qapayın və səyahətə hazır olun! – Hər tərəf dağınıqdır.Kitablardan sanki bir piramida düzəldilib.Kimsə boylanır.Umberto Ekoya bənzəyir kitab arasından boy verən adam.Piramidadan sirlər boylanar bu təbiidir, deməli, Ekonun sirri həm də 30 minlik kitabxanasıdır.Hər kitabın bir sirr daşıdığını nəzərə alsaq, havada sirlər uçuşuna tanıqlıq etmiş olarıq.Hə, indi gözlərinizi aça bilərsiz. -Elə qəzetlər də gözümüzü açmağa xidmət edir. Budur, bəndənizin əlində qəzet var.Oxuyub kənara qoyuram və bu sətirləri yazıram: -“Qəzet oxumaq müasir insanın günlük duasıdır”.Bu fikri Ekodan duymuşam – italyan yazıçısından, o da Hegeldən sitat gətirib vaxtilə.Baxın, qəzet oxuya bilmiriksə, deməli, sıfır sayı gündəmdədir.Umberto Ekonun bu adda romanı var.Əgər mətbuatda hər şey yaxşı vəziyyətdə deyilsə, qəzetin adını “Sabah” qoysan belə nafilədir, belə vəziyyətdə “Sabah” bu gün ölməyə məhkumdur. “Sıfır sayı” romanının birinci hədəfi “name droppinq” deyilən anlayışdır.Əminəm, bununla hər gün qarşılaşırsız.Mühüm şəxslərin adını çəkərsənsə, onlarla olan fotonu paylaşarsanasa, deməli, Ekonun qınağına tuş gəlmisən. Həmin adamlar bu minvalla adının ulduz şəxslərlə hallanması mərəzinə tutulublar. Bu, medianın sıfır həddidir, elə insanlığın da. Yazar roman yazmağın ən əzablı, ən zövqlü hissəsini hələ əsərə başlamazdan əvvəlki vaxtı sayır.İt əzabı olsa da, insanın sonsuz bir zövq almağına bənzəyir roman yazmağa başlamaq. Səssizcə və kirimişcə girişirsən yazıya, lakin bu sükutu pozacaq bir nüansı unutdum:
Həyətdəki itin zingildəməsini.Bu, yazıçını diksindirir, özünə qaytarır, romana kökləyir. Maşınlar icad olduqdan sonra, velosipedlər ömrünü bitirmədi.Təyyarə ixtira olundu, ancaq qatarların səsini hər gün yenə eşidirik.Ənənəvi kitablar da o cürdür.Elektron kitablara, internetə uduzur deyirsizsə, yanılırsız.Bir gün “hard disk”- lər, “sd”- lər qeybə çəkilər, məhv olar, necə ki, plastinkalar tarixə qovuşur, amma kitab kiminsə evindən, monastırdan, kitabxanadan çıxar, mütləq bir gün hansısa nüsxəsi tapılar.Ənənəvi kitablar bilginin əsrlərlə saxlanılacaq zəmanətidir. Semiotikaya, ezoterikaya, fəlsəfəyə vaqif olan, hələ gənc yaşlarından kamala yetən Ekonun Xalq yazıçısı Kamal Abdulla ilə görüşündən ayrıca bir fəxarət duyulmalı, bu görüş ədəbiyyatımız adına bir səhifə açmalıdır.Posmodern ədəbiyyatın qərb-şərq qovuşacağının bir adı Umbertodursa, digər adı da Kamal Abdulladır.Ekonun tavana dirənmiş kitabxanasından götürüb ədibimizə verdiyi kiçik hədiyyəni əsla kiçik saymırıq:
”Kamal Abdullaya – ən ülvi dostluq duyğuları ilə Umberto Ekodan” yazılmış bu sözlər saat yarımlıq görüşün yox, bir ömrün adına yazılsa, daha doğru sayılar.Yeri gəlmişkən, 84 illik ömründə Umberto Eko həmişə, hamıya kitab hədiyyə etməyi bacaran yazar olub. “Fukonun rəqqası”-nı, “Bir gün əvvəlki ada”-nı, ”Praqa məzarlığı”-nı, özü Paraqa məzarlığında uyumasa belə. “Qızılgülün adı”- na qayıdıram.Dünyada sözdən, addan uca bir nəsnə yoxdur fikrinin təsdiqini görürəm.Belə çıxır ki, hər şey , hətta ətirli güllər də öz adına borcludur.Hər şeyin və hər kəsin ölümü labüddür, qaçılmazdır, fəqət qalıcı olan hər nə varsa, məhz adı üçün yaşayır. -İstəyirsiz yoxlayaq, necə bilirsiz? -Etirazım yoxdur. -Adınız? -Umberto -Soyadınız? -Eko -latınca “Tanrının bəxşişi” anlamlı ifadənin abreviaturasıdır. -Peşəniz? -Yazıçı. -Əsərləriniz? -“Qızılgülün adı”, “Sıfır sayı”, “Praqa məzarlığı”, “Fukonun rəqqası” və.s -Neçə kitabınız var? -Şəxsi kitabxanamda 30 min kitab var. -Deməli, o hesabla 30 min də sirriniz var? -Elədir!
Əbədiyyət! -Soyadınızın mənası necə oldu? -Tanrının bəxşişi -Aha, aha, burada dayanın, senyor! (Lap yerinə düşdü, Ekodan aldığım müsahibəyə elə yaraşan ad budur – Tanrının bəxşişi – Eko)
Milli Kitabxana tərəfindən hazırlanmış “Xaqani Şirvani: 900 illik ədəbi irs” və “Azərbaycan memarlığının görkəmli siması Əcəmi Naxçıvani” adlı daycestlər onlayn rejimdə istifadəçilərə təqdim olunub
Bildiyimiz kimi, 2026-cı ildə böyük Azərbaycan şairi Əfzələddin Xaqani Şirvaninin və dünya şöhrətli memar, Naxçıvan memarlıq məktəbinin banisi Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvaninin 900 illik yubileyləri qeyd edilir.
Azərbaycanda İntibah dövrü ədəbiyyatının ilk qüdrətli nümayəndəsi dahi şair Xaqani Şirvani və möhtəşəm sənət əsərlərinin müəllifi olan Əcəmi Naxçıvaninin yubileylərinin qeyd edilməsi məqsədilə Prezident İlham Əliyev tərəfindən sərəncamlar imzalanıb.
Milli Kitabxana tərəfindən “Xaqani Şirvani: 900 illik ədəbi irs” (https://anl.az/down/nesrler2026/04/Xaqani_Sirvani.pdf) və “Azərbaycan memarlığının görkəmli siması Əcəmi Naxçıvani (900 illiyinə həsr olunur)” (https://anl.az/down/nesrler2026/04/Ecemi_Naxcivani-900.pdf) adlı daycestlər hazırlanıb.
Daycestlərdə mövzu ilə bağlı 2024-2026-cı illərdə dövri mətbuat səhifələrində dərc edilmiş məqalələr araşdırılıb və seçmə yolu ilə istifadəçilərin diqqətinə çatdırılıb.
Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Günə (16.04.2026) çox sarsıdıcı və eyni zamanda ağılasığmaz bir xəbərlə başladıq. Cahangirin qəfil ölüm xəbəri dilindən, dinindən, yazdığı qrafikadan və cinsindən asılı olmayaraq əli klaviatura tutan dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan əhli-qələmi – qələmdarları sirkələdi…
Gün bu minvalla başa çatmaq üzrə idi ki, Sehran Allahverdi bu hadisəni – bitməkdə olan günü “intəhasızlıq” üzərinə proyeksiya etdi. Qarşımda üç intəhasız dünya var: Günəş, Dəniz və İnsan…
Bu rəsm əsəri azərbaycanlı rəssam Sehran Allahverdi tərəfindən çəkilmiş və özbək şair Cahangir Namazovun faciəvi taleyinə həsr olunmuş dərin məna qatlarına malik bir sənət nümunəsidir. Əsər yalnız portret deyil – bu, insan ruhunun ziddiyyətli qatlarını, daxili sarsıntılarını və həyatla ölüm arasındakı incə sərhədi ifadə edən psixoloji elementlərlə, dramatik ştrixlərlə(fırça vuruşları ilə) zəngin tablodur. Mən bu əsəri görən anda qeyri-ixtiyarı “İNTƏHASIZLIQ” adlandırdım. Sehran Allahverdi rəngkarlıqdan musiqi, rənglərdən not kimi istifadə edib. Rəsm əsərinin rəng palitrası o qədər zəngindir ki, tablo bütöv bir romans təəssüratı yaradır. Sehran Allahverdinin “danışan şəkillər” seriyasına bəxş etdiyi bu şedevr onun daxili aləminin zənginliyindən xəbər verir. Əsəri sözün əsl mənasında “Bir gəncin manifesti” adlandırmaq olar.
Rəsmin ilk baxışda diqqəti cəlb edən əsas elementi gün batımı fonudur. Günəş üfüqdə batmaq üzrədir – bu, klassik simvolika baxımından sonluğun, tükənmənin və eyni zamanda sakit bir vidanın işarəsidir. Su səthində əks olunan narıncı və qırmızı çalarlar sanki daxili yanğını, sönməyən ağrını və iztirabı təcəssüm etdirir. Bu fon təsadüfi deyil: o, şairin həyatının son anlarına metaforik bir pəncərə açır.
Portretdəki sima isə tam fərqli bir emosional qat təqdim edir. Cahangir Namazovun baxışları sakit, lakin dərin və yorğun görünür. Bu baxışlarda həm qəbul, həm də gizli bir fəryad hiss olunur. Rəssam üz cizgilərini akvarel texnikasının sərbəst və axıcı dili ilə işləyərək daxili gərginliyi daha da gücləndirib. Rənglərin bir-birinə qarışması insanın psixoloji parçalanmasını, kimlik böhranını və emosional qeyri-sabitliyi xatırladır.
Psixoloji baxımdan bu əsər depressiya və daxili tənhalıq mövzusuna toxunur. İntihar edən insanların çox zaman xaricdən sakit və adi görünməsi, lakin daxilən böyük bir fırtına yaşaması burada aydın hiss olunur. Rəssam bu ziddiyyəti ustalıqla təqdim edir: zahiri sakitlik və daxili çöküş eyni anda mövcuddur. Bu, insan psixikasının ən mürəkkəb və bəzən anlaşılmaz tərəflərindən biridir.
Publisistik baxımdan isə bu rəsm cəmiyyətə ünvanlanmış səssiz bir çağırışdır. O, bizi düşünməyə vadar edir: görəsən biz ətrafımızdakı insanların daxili dünyasına nə qədər diqqət yetiririk? Bir şairin, bir yaradıcı insanın belə ağır bir qərara gəlməsi yalnız fərdi deyil, həm də sosial bir məsuliyyət məsələsidir. Bu əsər insanları laqeydlikdən uzaqlaşmağa, empatiya qurmağa və ruhən sarsılmış insanlara daha həssas yanaşmağa çağırır.
Eyni zamanda, rəsm sənətin terapiya gücünü də nümayiş etdirir. Sehran Allahverdi bu əsərlə yalnız bir insanın portretini yaratmır, o, ağrını vizuallaşdırır, sükutu danışdırır və sözlə ifadə olunmayan hissləri rənglərlə dilə gətirir. Bu baxımdan əsər həm də sənətin insan ruhunu anlamaq və anlatmaq gücünün parlaq nümunəsidir.
Nəticə etibarilə, bu rəsm sadəcə bir portret deyil – o, həyatın kövrəkliyinə, insan ruhunun dərinliklərinə və cəmiyyətin məsuliyyətinə işarə edən güclü bir bədii bəyanatdır. Gün batımı ilə tamamlanan bu kompozisiya sanki bir həyatın son akkordudur – sakit, lakin unudulmaz.
Üzündə həmisə təbəssüm, sözündə ilıqlıq, insanlara sevgi, ətrafa məhəbbət duyulan Cahangir…. Sözun əsl mənasında “sözün bitdiyi yerdə”yik… Qoy, sözlərin aciz qaldığı bu məqamlarda rənglər danışsın…
Sağ olun, dəyərli oxucular, sağ ol, Sehran Allahverdi – dəyərli rəssam qardaşım – acı və sarsıdıcı xəbərlə başladığımız günün ideal məntiqi sonluğu kimi qiymətləndirirəm bu əsəri. Necə deyərlər, qövr edən yaramıza su səpdi bu tablo. Hələlik, dəyərli dostlar!
P.S. Sonuncu dəfə Cahangirlə çərşənbə axşamı – 14 aprel 2026-cı ildə yazışmışdıq 16:39-da bir göndəriyə “bəyənmə” işarəsi qoymuşdu…
Bazı ölümler vardır; insanın kalbine bir haber gibi değil, ansızın inen karanlık bir sessizlik gibi düşer. Bir an gelir, dünya yerinde duruyor görünür; ama insan bilir ki artık hiçbir şey eskisi gibi değildir.
Cihangir Mirza Namazov’un vefat haberi de işte böyle geçti içimizden. Gençliğin en diri çağında, kaleminin en verimli eşiğinde, hayata ve şiire böylesine içten bağlanmış bir yüreğin ansızın susması, yalnız yakınlarını değil, onu az çok tanıyan herkesi derinden yaraladı.
O, ömrünü büyük göstermeye çalışanlardan değil; varlığını emeğiyle, gayretiyle, kalemiyle duyuranlardandı. Henüz çok gençti; ama gençliğini boş bir heves gibi değil, şiire adanmış sahici bir ateş gibi taşıyordu. Sözün peşinden gidiyor, adını yalnız kendi çevresinde değil, dünyanın dört bir yanındaki edebiyat iklimlerinde de duyurmak için büyük bir istek ve çaba gösteriyordu. Dergilerde, mecralarda, edebî çevrelerde yer bulmak; şiirini uzak dillere, uzak ülkelere ulaştırmak onun için yalnızca bir görünür olma arzusu değil, şiire duyduğu hakiki inancın bir nişanesiydi. Çünkü o, şiiri yalnız yazmıyor; şiirin içinde yaşıyordu.
Bazı insanlar genç yaşta olsalar bile içlerinde erken olgunlaşmış bir ruh taşırlar. Cihangir de öyleydi. Heyecanı vardı; ama bu heyecan kuru bir acele değildi. Işığı vardı; ama bu ışık gelip geçici bir parıltı değildi. Onun içinde, geleceğe uzanacak gerçek bir şair damarının attığını görmek mümkündü. Bu yüzden ardından duyulan acı sadece bir ölüm acısı değil; yarım kalmış dizelerin, söylenememiş mısraların, henüz tam açmadan dalından kopan bir istidadın acısıdır.
İnsanın en çok da buna yüreği dayanmıyor. Çünkü bazı isimler için ölüm kelimesi fazlasıyla erken, fazlasıyla sert, fazlasıyla yakışıksız duruyor. Daha çok yazmalıydı. Daha çok görünmeliydi. Daha çok duyulmalıydı. Daha çok yaşamalıydı. Fakat kader, bazen en güzel cümleyi en beklenmedik yerden yarım bırakıyor.
Bugün onun ardından söylenecek her söz biraz eksik, biraz mahzun, biraz boynu bükük kalacaktır. Çünkü giden yalnız bir insan değil; aynı zamanda bir ümit, bir ses, bir edebî yürüyüş, bir gelecek ihtimalidir. Ardında bıraktığı şiir sevgisi, çalışma azmi, edebiyata olan bağlılığı ve genç yaşına rağmen taşıdığı o parlak istikbal duygusu, onu tanıyanların hafızasında uzun süre silinmeden yaşayacaktır.
Rabbim rahmetiyle muamele eylesin. Mekânı cennet, ruhu şad olsun. Ailesine, sevenlerine, dostlarına ve Özbekistanlı kardeşlerimize sabır ve başsağlığı diliyorum.
Cihangir Mirza Namazov artık bu dünyanın fanî sesleri arasında değil belki; ama güzel kalemler kolay unutulmaz. Bazı isimler toprağa verilse de kelimelerin içinde yaşamaya devam eder. Onun adı da, genç yaşta sussa bile, şiirin hüzünlü hafızasında yaşamayı sürdürecektir.
Allah rahmet eylesin. Nurlar içinde uyusun. Genç yaşta göçen bu güzel şairin hatırası da kalemi de daima saygıyla anılsın.
Milli Kitabxanada “Əməkdar incəsənət xadimi Qəmbər Hüseynli – 110” adlı kitab sərgisı istifadəçilərə təqdim olunub
16 aprel 2026-cı il tarixində Milli Kitabxanada Azərbaycan bəstəkarlıq məktəbinin görkəmli nümayəndələrindən biri, milli musiqi irsimizin inkişaf etdirilməsində müstəsna xidmətləri olan Qəmbər Hüseynlinin anadan olmasının 110 illiyi münasibətilə “Əməkdar incəsənət xadimi Qəmbər Hüseynli – 110” adlı kitab sərgisı istifadəçilərə təqdim olunub.
İNTİHAR GÖZƏLLƏMƏSİ 18+ (…həm də Cahangir Namazovun ruhuna sayğıyla…)
I Hər kəsin içində bir intihar istəyi var. Və bətnində bir intihar ağrısı var.
…Ölümə təslim olmaq istəməyənlərin qələbəsidi intihar; öz qanına susayanların son nidasıdı intihar; bütün etirazların haqq səsidi intihar; dipdiri duyğuların qəfil nəfəsinin kəsilməsidi intihar.
Hə, bir də canına qıyılan arzuların şərəfinə qaldırılan eşq badəsidi intihar: ancaq içilməsi zor… II
…Əcəlin intihar edənlərə ölüm borcu qalır. İnthar ölüm deyil, intihar ölmək deyil, sadəcə ayrılıqdı: ancaq geri dönülməz…
Orta məktəbdə oxuyanda riyaziyyatla maraqlansa da, günlərin birində Lev Tolstoyun “Sergi ata” əsərini oxuyur. Və bu əsər onu özünə valeh edir. Çox düşünüb daşınandan sonra qərara gəlir ki, yazmağa başlasın. Yazır, amma hiss edir ki, onda nəsə çatmır. Anlayır ki, mütaliəsi zəifdir, çox əsər oxumalıdır, dünya yazarlarını dərindən mütaliə etməlidir…
Haqqında söhbət açmaq istədiyim yazıçı İlham Əziz 1972-ci il aprelin 16-da Salyan rayonunun Aşağı Noxudlu kəndində anadan olub. 1979–1989-cu illərdə Salyan rayonu Noxudlu kənd məktəbində orta təhsilə yiyələnib. 1987–1989-cu illərdə Moskva Dövlət Universitetinin qiyabi Riyaziyyat məktəbində oxuyub. 1989–1994-cü illərdə Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetində təhsil alıb. 1994-cü ildə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının İqtisadiyyat İnstitutunun aspiranturasına daxil olub. Bir müddət Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Nazirliyində iqtisadçı vəzifəsində çalışıb. 1997-ci ildə isə Maliyyə Nazirliyinin Baş Büdcə İdarəsinin “Büdcədənkənar fondlar” şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təyin olunub. Bir il sonra öz ərizəsi ilə vəzifəsindən azad edilib. Həmin ildən şəxsi bizneslə məşğuldur. Hazırda “Karizma Tradiq” şirkətinin direktorudur. Eyni zamanda 2017-ci ildə ”İlham Əziz” imzası ilə ədəbi fəaliyyətə başlayıb. Dövri mətbuatda hekayə, resenziya, publisistik yazıları ilə çıxış edir. Bir neçə kitabın müəllifidir…
Deyir ki:- “Cavan yaşından Maliyyə Nazirliyində mühüm vəzifə tuturdum, istefa verib şəxsi biznesimi qurmağa başladım. Çünki dövr, zaman dəyişmişdi, kapitalizm münasibətləri formalaşırdı. Kapitalizmin isə məlumdur ki, sərt qayda-qanunları var, sovet dövrünə öyrəşmiş insanlar üçün yeni qaydalara uyğunlaşmaq çətindir. Bəziləri hələ də düşünür ki, şair və yazıçıları dövlət dolandırmalıdır. Sovet hökuməti yazı-pozu adamlarından, ümumiyyətlə yaradıcı insanlardan təbliğat aparatının ruporu kimi istifadə edirdi və təbii ki, onların dolanışığı üçün də ciddi addımlar atırdı, diqqət göstərirdi. Kapitalizmdə münasibətlər sözsüz ki, fərqlidir, rupora ehtiyac qalmır. Təbii ki, bugünkü mövqeyimdən razıyam, hekayələrim oxunur, ədəbi aləmdə müzakirə və tənqid edilir. Bu gün ədəbiyyat aləmində seçilmək, Saday Budaqlı, Mahir N.Qarayev, Etimad Başkeçid, Salam Sarvan, Fəxri Uğurlu, Şərif Ağayar, Varis, Mübariz Örən kimi ciddi imzaların çiynindən boylanmaq, onların ədəbiyyat süfrəsində yer tutmaq asan məsələ deyil, çünki orda çox sıxlıqdır. Ədəbi prosesi yaxından izləyənlər yəqin ki, dediklərimi təsdiqləyər. Bir məsələni də deyim ki, bizim ədəbi mühit çox ədalətlidir, 45 yaşında yazmağa başlayan İlham Əzizi qəbul edibsə, deməli, istənilən istedad qəbul oluna bilər. Yetər ki, ortada gözəl mətn olsun…”
Çox sadə adamdır. Heç vaxt yekaxanalıq edib özünü təkəbbürlü göstərmir. Mülayim rəftarı ilə seçilir. Hansı sözü harada işlətməyi yaxşı bilir. Dəqiqliyi xoşlayır, bəlkə də bu onun riyazi vərdişlərindən irəli gəlir…
“Hesab edirəm ki, dövlət quruculuğunun əsas elementlərindən biri sayılan milli burjuaziya formalaşmalıdır. Gəlin açıq danışaq, bu gün Azərbaycanda necədir? Biznes mühitində ayrı-ayrı siyasi adamlar ciddi şəkildə iştirak edirlər. Adətən belə hallar yeni qurulan dövlətlərdə olur, zaman keçdikcə inanıram ki, Azərbaycan da oturuşmuş ölkələr kimi siyasi adamlar biznes mühitindən çəkiləcək, həmin yeri milli burjuaziya nümayəndələri, orta təbəqəni təmsil edən iş adamları tutacaq. Düşüncə sahiblərinin pul qazanmaq vaxtı gəlib çatacaq. Adi bir misalla fikrimi izah etməyə çalışım, bütün Qafqazda ən böyük ticarət mərkəzi sayılan “Binə” ticarət mərkəzində elə bir dövr olub ki, adını düz-əməlli yazmağı bacarmayan, vurma cədvəlini bilməyən adamlar Çindən, İrandan mal gətirərək yaxşı pullar qazanıblar, çünki o vaxt nə gətirirdinsə satılırdı. Amma indi bazarı öyrənmədən, marketinq işlərini bilmədən, gömrük, vergi ilə bağlı qanunvericiliyindən xəbərdar olmadan pul qazana bilməzsən…”- söyləyir.
AYB-yə üzv olmaq onun uşaqlıq istəyi olub. Oradakı simaları Azərbaycan ədəbiyyatının lokomotivləri hesab etdiyindən, AYB-ni bir qurum kimi dəyərləndirir. Düşünür ki, bu gün dövlət ədəbiyyat siyasətini bu təşkilat üzərindən aparır. Və nəvaxsa bu sahədə də islahatlar olacağına inanır…
Deyir ki:- “Mənim haqqımda bəzən deyirlər, mətnləri poetikdir, şeirə də oxşayır. Mətn üzərində bütün tənqidləri qəbul edə bilirəm, təki münasibətlər şəxsi müstəviyə keçməsin. Dostoyevskini yazıçı kimi qəbul etməyən o qədər yazıçı adı çəkə bilərəm ki… Amma düşünürəm, yazıçını peşəkar tənqidçi təhlil etməlidir. Yazıçıya “bunu belə yox, elə yaz”, -demək əxlaqsızlıqdı. Yazıçı haqqında onun həmkarı yox, peşəkar ədəbi tənqidçi irad bildirsə daha yaxşı olar. Cavanşir Yusifli, Elnarə Akimova, Maral Yaqubova kimi peşəkarlar heç bir maddi gəlir güdmədən ədəbi prosesi yaxından izləyir, fikir bildirir, gənclərin yaradıcılığını təhlil edirlər. Mən öz mətnlərimə, Azərbaycan dilinə, hər bir cümləyə qarşı çox həssas və tələbkaram. Təsəvvür edək ki, ev tikirik və biz hökmən daşdan, qumdan, sementdən istifadə etməliyik. Sudan ev tikəsi deyilik ki? Bədii mətni də tikilən binaya bənzətsək söz, cümlə, ümumiyyətlə, dil ona lazım olan vacib materiallardır…”
Hekayələrinin bəzilərinin qəhrəmanları Rusiyada yaşayan soydaşlarımızdır. Bir müddət Rusiyada yaşadığı üçün, görünür oradakı soydaşlarımızın üzləşdikləri problemləri yaxından izləmək imkanı olub. Və orada yaşayan azərbaycanlıların taleyi onu həddindən çox narahat edir. “Rusiyada yaşayan, vətənə gəlib ev tikən, qardaşına toy edən, bacısını gəlin köçürənlər göz qabağındadır. Lakin orda səfil həyatı yaşayan, ömrü məhv olan, faciələr içində çırpınan soydaşlarımız da var. Dolanışıq üçün, çörək qazanmaq ardınca Rusiyaya üz tutan nə qədər insanın sevgisi yarımçıq qalıb. Biz onların taleyini hələ ədəbiyyata doğru-düzgün gətirə bilməmişik.”- söyləyir.
Həmişəki kimi hazırda da növbəti roman üzərində işləyir, başa çatdırası bir neçə hekayəsi də var. Düşünür ki, hər gün neçə saat yazmaqla, planlı şəkildə işləməklə deyil, əsas odur ki, ortaya roman qoyursansa həmin əsər hadisəyə çevrilsin. Hekayələrdən sonra roman yazmağı da yaradıcılığın növbəti mərhələsi hesab etmir. Onun fikrincə, hekayə çox ciddi janrdır. Azərbaycan ədəbiyyatının gələcəyinə ümidlidir. Deyir ki;- “Qələbə qazanmış xalqın yenə də Üzeyir Hacıbəyli, Qara Qarayev, Fikrət Əmirov kimi dahiləri yetirəcəyinə inanıram…”
Bəli, çağdaş Azərbaycan nəsrinin sıralarında bu gün çox sıxlıqdır. Yazıçı İlham Əziz bu sıxlıqda özü kimi görünən ən yaxşılardan biridir. Daha doğrusu, çağdaş Azərbaycan yazıçılarının “Qızıl onluğunda” onun da adı var. O ki qaldı “Nobel mükafatı”na inşəallah nəsibi olar…
Aprelin 16-sı İlham Əzizin növbəti ad günüdür, 54 yaşı tamam olur. Onu bu münasibətlə təbrik edir, möhkəm can sağlığı, yaradıcılıq uğurları arzulayıram. Çox yaşasın!
