26 Fevral – Xocalı soyqırımı mövzusu Azərbaycan və dünya ədəbiyyatında
XX əsrin sonlarında Azərbaycan xalqının üzləşdiyi ən böyük faciələrdən biri 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə baş vermiş Xocalı soyqırımıdır. Qarabağ müharibəsi dövründə Ermənistan silahlı birləşmələrinin Xocalı şəhərinə hücumu nəticəsində yüzlərlə dinc sakin – qadınlar, uşaqlar və qocalar qətlə yetirilmiş, minlərlə insan yaralanmış və əsir götürülmüşdür. Bu hadisə yalnız hərbi əməliyyat deyil, beynəlxalq hüquq baxımından soyqırımı və insanlığa qarşı cinayət kimi qiymətləndirilir. Tarixdə baş verən faciələrin xalqın yaddaşında yaşamasında ən mühüm vasitələrdən biri ədəbiyyatdır. Ədəbiyyat hadisələri yalnız fakt kimi deyil, həm də mənəvi-psixoloji təcrübə kimi qoruyur. Xocalı faciəsi Azərbaycan ədəbiyyatında çox qısa müddətdə əksini tapmış, poeziya, nəsr, publisistika və dram sahəsində onlarla əsərin yaranmasına səbəb olmuşdur. Bu mövzu milli ədəbiyyatda Qarabağ müharibəsi ədəbiyyatı adlanan yeni istiqamətin əsas nüvəsini təşkil etmişdir.
Xocalı mövzusunun Azərbaycan ədəbiyyatına daxil olması 1990-cı illərin əvvəllərində yazıçılar hadisənin canlı şahidi olduqları üçün əsərlər emosional və sənədli xarakter daşıyırdı. Yazıçılar üçün məqsəd yalnız bədii təsvir deyil, həm də: faciənin unudulmaması, dünya ictimaiyyətinə çatdırılması, milli yaddaşın qorunması idi. Bu səbəbdən Xocalı mövzusu Azərbaycan ədəbiyyatında ağı və mərsiyə xarakterli poeziya, müharibə nəsri və psixoloji hekayələr, sənədli publisistika, dram əsərləri şəklində işlənmişdir.
Poeziya Xocalı faciəsinə ilk reaksiya verən ədəbi sahə olmuşdur. Şairlər hadisəni fakt kimi deyil, mənəvi sarsıntı kimi təqdim etmişlər. Bəxtiyar Vahabzadə Xocalı mövzusuna həsr etdiyi şeirlərində bu hadisəni bütöv millətin faciəsi kimi təqdim edir. Onun “Şəhidlər”, “Ana fəryadı”, “Qarabağ harayı” tipli şeirlərində Xocalı insanlığın faciəsi səviyyəsinə qaldırılır. Şairin poeziyasında əsas motivlər: ana obrazı, körpə ölümü, susan dünya, haqq və ədalət. Vahabzadə Xocalını yalnız azərbaycanlıların deyil, bəşəriyyətin sınağı kimi təqdim edir. Məmməd Arazın Qarabağ mövzulu şeirlərində Xocalı torpağın ağrısı kimi verilir. Onun “Ayağa dur Azərbaycan”, “Qarabağ şikəstəsi”, “Vətən mənə oğul desə” ruhunda yazdığı şeirlərdə Xocalı milli oyanışın simvoludur. Şair üçün Xocalı: torpağın qanayan yarasıdır. Burada torpaq – ana, xalq isə onun övladı kimi təqdim edilir.
Zəlimxan Yaqub Xocalını türk dünyasının ortaq dərdi kimi təqdim edir. Onun “Xocalı harayı”, “Şəhid şəhər”, “Türkün qan yaddaşı” mövzulu şeirlərində faciə yalnız bir xalqın yox, bütün türklüyün faciəsi kimi verilir. Onun şeirlərində əsas ideya intiqam deyil, ədalətin bərpasıdır.
Sabir Rüstəmxanlının “Ölüm zirvəsi”, “Qarabağ”, “Şəhidlər yolu” kimi şeirlərində Xocalı milli müqavimətin başlanğıcı kimi göstərilir. Şair Xocalını xalqın yaddaşını oyadan hadisə kimi təqdim edir.
Ramiz Rövşənin müharibə mövzusunda yazdığı şeirlərdə Xocalı birbaşa təsvir edilməsə də, faciənin psixoloji tərəfi verilir. Onun poetikasında: sükut, qorxu, itirilmiş uşaqlıq motivləri Xocalı ilə əlaqələndirilir.
Nəsr əsərləri faciəni daha realist və sənədli şəkildə təqdim etmişdir. Burada şahid xatirələri, psixoloji travma və qaçqın həyatı əsas mövzudur.
Aqil Abbas Qarabağ müharibəsi nəsrinin əsas nümayəndələrindəndir. Onun: “Dolu” romanı – müharibənin reallığını, insan talelərini, Qarabağ ağrısını və Xocalıdan sonra dəyişən psixologiyanı göstərir. Əsərdə Xocalı birbaşa hadisə kimi deyil, müharibənin dönüş nöqtəsi kimi təqdim olunur.
Elçin Hüseynbəylinin hekayələrində müharibənin insan psixologiyasına təsiri verilir. Onun “Qaçqın”, “Qarabağ hekayələri” silsiləsində Xocalıdan sonra doğma yurdunu itirən insanların taleyi göstərilir. Burada əsas mövzu: yurd itkisi, kimlik böhranı, travmadır.
Dramaturq Əli Əmirlinin Qarabağ mövzusunda yazdığı səhnə əsərlərində Xocalı faciəsi müharibənin mənəvi nəticəsi kimi təqdim edilir. Bu əsərlərdə əsas diqqət insan psixologiyasına yönəlir.
Xocalı haqqında yazılmış publisistik əsərlər xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu əsərlər tarixlə ədəbiyyat arasında körpüdür. Ən mühüm nümunələr: “Xocalı şahidləri danışır” – şahid ifadələri toplusu, “Xocalı – XX əsrin faciəsi” sənədli yazıları, jurnal və qəzet publisistikası, müharibə gündəlikləri. Bu mətnlər bədii əsərlərin yaranmasına da material vermişdir. Azərbaycan ədəbiyyatında Xocalı artıq coğrafi məkan deyil, bədii simvoldur. Xocalı aşağıdakı mənaları ifadə edir: məsumiyyətin qətli, susan dünya, milli oyanış, şəhidlik zirvəsi, yaddaş. Xocalı soyqırımına aid olan əsərlərdə tez-tez istifadə olunan obrazlar vardır. Bunlara qarı, qanı, ananı, uşağı, gecəni misal göstərmək olar. Xüsusilə “qar üstündə qan” motivi Azərbaycan poeziyasında Xocalının əsas poetik simvoluna çevrilmişdir. Azərbaycan ədəbiyyatında Xocalı mövzusu bir neçə mühüm funksiyanı yerinə yetirir: tarixi yaddaşın qorunması, milli özünüdərk, beynəlxalq ictimaiyyətə müraciət, mənəvi təsəlli və şəhidlərin yaşadılması. Ədəbiyyat burada sadəcə sənət deyil, milli müqavimət formasıdır. Yazıçı və şairlər hadisəni unutmağa qoymamaq üçün bədii sözün gücündən istifadə etmişlər. Xocalı soyqırımı Azərbaycan ədəbiyyatında geniş və çoxşaxəli şəkildə əks olunmuşdur. Poeziya hadisənin emosional-mənəvi tərəfini, nəsr isə psixoloji və real tərəfini açmışdır. Publisistika faktları qorumuş, dram isə faciənin insan talelərində yaratdığı sarsıntını göstərmişdir. Xocalı mövzusu Azərbaycan ədəbiyyatında yalnız tarixi hadisə kimi deyil, milli yaddaşın əsas simvollarından biri kimi formalaşmışdır. Fiziki olaraq məhv edilən şəhər ədəbiyyatda yaşayır və bədii söz vasitəsilə gələcək nəsillərə ötürülür. Ədəbiyyat sübut edir ki, tarix təkcə arxivlərdə deyil, insanların yaddaşında və bədii mətnlərdə yaşayır.
26 Fevral – Xocalı soyqırımı mövzusu Azərbaycan ədəbiyyatı ilə yanaşı dünya ədəbiyyatında da geniş işlənmişdir. 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Azərbaycan Respublikasının Dağlıq Qarabağ bölgəsində yerləşən Xocalı şəhəri Ermənistan silahlı qüvvələrinin hücumuna məruz qalmışdır. Bu faciə nəticəsində 613 dinc sakin öldürülmüş, 487 nəfər yaralanmış, 1275 nəfər isə əsir götürülmüşdür. Hadisə yalnız milli tarix üçün deyil, beynəlxalq hüquq baxımından soyqırımı və insanlığa qarşı cinayət kimi qiymətləndirilmişdir (Human Rights Watch, 1992).
Xocalı faciəsi dünya ədəbiyyatında müxtəlif janr və janristik istiqamətlərdə əks olunmuşdur: sənədli nəsr, jurnalistika, bədii roman, hekayə, dram və poeziya. Bu mövzu beynəlxalq oxucu üçün həm tarixi hadisə, həm də ümumbəşəri insanlıq dramı kimi işlənmişdir. Xocalı hadisəsi dünya ictimaiyyətinə ilk növbədə sənədli yazılar və jurnalistika vasitəsilə çatdırılmışdır. Beynəlxalq media və hüquq təşkilatlarının hesabatları faciəni faktlar və şahid ifadələri ilə təqdim etmişdir.
Əsas nümunələr:
Thomas de Waal, “Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War” (2003)
De Waal faciəni Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsinin tarixi kontekstində təqdim edir və hadisənin beynəlxalq hüquq baxımından qiymətləndirilməsinə diqqət çəkir.
Human Rights Watch, “Bloodshed in the Caucasus” (1992–1993)
Xocalı hadisəsini etnik təmizləmə nümunəsi kimi təqdim edən sənədli hesabatlar.
Jennifer Bleyer, “Voices from Xocalı” (2005)
Qərb oxucusu üçün Xocalı faciəsini şəxsiyyətlər və qaçqınların xatirələri üzərindən təqdim edən əsər. Faciə yalnız fakt kimi deyil, insanlıq dramı olaraq göstərilir.
Bədii roman və hekayələr vasitəsilə Xocalı faciəsi psixoloji və humanitar kontekstdə işlənmişdir. Hadisə insan taleləri üzərindən dünya oxucusuna çatdırılır.
Sophie Pinkham, “The Ghost of Xocalı” (2010)
Hadisəni bir neçə ailənin hekayəsi üzərindən təsvir edir, oxucuya emosional və tarixi perspektiv təqdim edir.
Ara Papyan, “Blood of the Innocents” (2012)
Münaqişəni qlobal miqyasda təqdim edən hekayələr toplusunda Xocalı hadisəsi etnik təmizləmə və müharibənin insanlıq dramı kimi işlənir.
Xocalı mövzusu dünya poeziyasına da daxil olmuşdur, xüsusilə müharibə, soyqırım və insan hüquqları mövzusunda yazan şairlər tərəfindən.
Carolyn Forché – müasir insan hüquqları və soyqırım mövzularında şeirlərində Xocalıya toxunur.
John Berger – müharibə və faciə mövzusunda şeirlərində Xocalı və oxşar hadisələri nümunə kimi göstərir.
Poeziya vasitəsilə hadisə həm emosional təsir, həm də universal humanitar mesaj kimi oxucuya çatdırılır.
Dünya ədəbiyyatında Xocalı mövzusu bir neçə əsas funksiyanı yerinə yetirir:
Tarixi yaddaşın qorunması – hadisənin gələcək nəsillərə ötürülməsi
İnsan hüquqları və soyqırımın ifşası – beynəlxalq oxucuya etnik təmizləmə məsələsinin çatdırılması
Milli faciədən ümumbəşəri dərs çıxarmaq – Xocalı tək bir xalqın faciəsi deyil, bütün bəşəriyyətin dərsi kimi təqdim olunur
Humanitar empatiyanın formalaşdırılması – oxucu faciəni emosional səviyyədə yaşayır
Xocalı mövzusu dünya ədəbiyyatında digər soyqırımları ilə müqayisə edilərək işlənmişdir:
Holokost və Ruanda soyqırımı ilə oxşar yanaşmalar: insanlıq dramı, qadın və uşaq itkisi, psixoloji təsir
Müxtəlif müəlliflərin yanaşmaları: jurnalistika faktlar üzərində, bədii roman insan taleyi üzərində, poeziya emosional təsir üzərində fokuslanır
Bu yanaşma dünya oxucusuna Xocalını ümumbəşəri problem kimi təqdim etməyə imkan verir. Xocalı soyqırımı dünya ədəbiyyatında tədricən, lakin əhəmiyyətli şəkildə işlənmişdir. Sənədli nəsr hadisəni fakt və şahid ifadələri ilə təqdim edir, bədii roman və hekayələr hadisəni psixoloji və humanitar baxımdan işıqlandırır, poeziya isə faciənin emosional təsirini dünya oxucusuna çatdırır. Xocalı mövzusu dünya ədəbiyyatında üniversal faciə və soyqırım nümunəsi kimi formalaşmış, milli faciə universal insanlıq problemi olaraq təqdim edilmişdir. Dünya ədəbiyyatı vasitəsilə Xocalı həm unudulmaz hadisə kimi qorunur, həm də gələcək nəsillərə tarixi və humanitar dərs verir.
Ədəbiyyat siyahısı
de Waal, Thomas. Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War. New York: New York University Press, 2003.
Human Rights Watch. Bloodshed in the Caucasus. New York: HRW, 1992–1993.
Bleyer, Jennifer. Voices from Xocalı. New York: Global Press, 2005.
Pinkham, Sophie. The Ghost of Xocalı. London: Crescent Books, 2010.
Papyan, Ara. Blood of the Innocents. Boston: Eastern Press, 2012.
Forché, Carolyn. The Poetry of Witness: Writing About Human Rights. New York: W.W. Norton, 2014.
Berger, John. And Our Faces, My Heart, Brief as Photos. London: Bloomsbury, 1984.
Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyi. Xocalı Soyqırımı: Tarixi Faktlar və Sənədlər. Bakı: XİN, 2002.
Məmmədov Oqtay Şükür oğlu, Xocalı batalyonunu döyüşçüsü. Təvəllüdü: 19 iyun 1957-ci il. Oqtayın qardaşı Vaqif ailəsi ilə- həyat yoldaşı Afilə, oğlanları Azər, Ceyhun və Niyaməddinlə birlikdə o gecənin qurbanı olmuşlar.
-Oqtay bir hərbçi idi
Xankəndi şəhərində.
Gözəl təlimçi idi,
Pərgardı işlərində.
Xoşbəxt bir ailəydik,
Uzaq qəmdən, kədərdən.
Axı, hardan biləydik,
Dövran dönəcək birdən?!
Orda baş verir nələr?-
Xəbərsizdik xəbərdən…
Xəyanətlər, fitnələr
Başlananda Oqtayı
Çıxartdılar işindən.
“Bu sənətdən savayı
Sevmirəm bir peşə mən”-
Oqtay belə deyirdi.
O, heç düşünməyirdi,
Öyrətdiyi əsgərlər
Ona düşmən kəsilər,
Zamanın bir anında
Onun öz silahından
Atəş açarlar ona,
Susayarlar qanına…
…Xocalı batalyonu yaradıldı nəhayət-
Oqtay üçün açıldı yeni, özəl bir həyat.
İndi o, Xocalının durmuşdu keşiyində,
Heç nədən çəkinmirdi, möhkəm idi işində.
Düşmən həmlələrini məhv edirdi dəstəsi,
Yorulmurdu, qorxmurdu, tükənmirdi qüvvəsi…
…Həmin o qanlı gecə
Öz kiçik dəstəsiylə
Çəkildi meşələrə.
O, bütün qüvvəsiylə
Güc gəlib həmlələrə,
Üç gün meşədə qaldı.
Çiynindən yara aldı,
Güllə, sursat qurtardı,
Mühasirə daraldı.
Əsir alıb onları
Erməni dığaları
Pircamalda saldılar
Bir donuz pəyəsinə.
Ələ salıb güldülər,
Çörək, su əvəzinə
Işgəncələr verdilər,
Söz deyib dillənənə
Şallaq, təpik vurdular.
Oqtayı tanıdılar:
Yanıqlıydılar ondan,
Odlanıb yanırdılar
Zəhmli baxışından.
Coşur, xoşlanırdılar
Ona əzab verərkən.
Səhəri gün, lap erkən,
Oqtayın qollarını
Bağlayıb möhkəm-möhkəm
Həyətə çıxartdılar,
Qar üstə uzatdılar.
Sallaqdodaq bir dığa
Yeriyrək qabağa,
Hırıldayıb ürəkdən,
Soruşdu ötkəm-ötkəm:
-De, kimindi Qarabağ?
-Torpaq bizimdir, ancaq,
Ötən əsrin önündə,
Dünya sizdən dönəndə
Qonaq saxladıq sizi.
Yeyib çörəyimizi,
Zəbt edib evimizi,
Dönük çıxdınız bizə,
Susadız qanımıza.
Sizlər vətənsizlərsiz,
Kişiliyə düşmənsiz!..
-Kəsin bunun dilini!
Qırın bunun belini!-
Çığırdı həmən dığa,
Tutdu onu şallağa.
Qıvrılıb qalxdı Oqtay,
Dığaya baxdı Oqtay:
-İndi ixtiyarsınız,
Ancaq nə qayırsanız,
Mənim iradəmi siz
Heç vaxt qıra bilməzsiz!
Bizimkidir Qarabağ,
Bizim olub qalacaq!..
…Üçüncü gün ermənilər əsirləri həyətə çıxaranda,
Oqtay fürsət əldə edib, göz qırpımı bir anda
Yaxaladı bir dığanı, silahını aldı ondan.
Çəkilib dalda yerə
Od yağdırdı düşmənlərə-
Üç dığanı sərdi yerə.
Döyüşdü son nəfəsədək,
Şəhid oldu bir əsgərtək…
…İndi ömür Oqtaysız
Bir əzabdır-mənasız.
Böyüklər başa düşür,
Ancaq 5 yaşlı Şükür…
Görməyib ata üzünü,
Bəs necə deyim düzünü?!..
Söhbətin bu yerində Oqtayın can yoldaşı
Ağladı hönkür-hönkür, yaddaşı qan yoldaşı.
Onu sakit etməyə çatmadı cəsarətim,
Axırdı gözlərindən yanağına həsrəti.
Nə qədər çətin idi yaşamaq bu anları,
Zaman unudacaqmı haqsız axan qanları?..
Məmmədov Arif İbad oğlu, Xocalı batalyonun döyüşçüsü. Təvəllüdü: 26 fevral 1956-cı il. Arifin anası Səltənət və 5 nəfər ailə üzvləri: Şövkət, Lətifə, Samir, Səbuhi və Səlim itkin düşmüşlər.
…Şelliyə az qalırdı,
Geri dönmək olardı.
Vidalaşıb Məlahətlə
Öpdü bərk-bərk Fidanını, Fuadını.
O, yanıqlı bir həsrətlə
Süzdü ömür yoldaşını,
Sanki içdi son andını:
-Qayıdıram, təmin edim
Camaatın xilasını,
Qayıdıram, almaq üçün
Xocalının qisasını.
Uşaqlardan muğayat ol,
Gedin, Allah amanında!
Arif getdi əks tərəfə,
Itdi meşə dumanında.
O, bir daha görünmədi-
Qaldı ömrün o anında…
Həkk olundu yaddaşına
Fuadın da, Fidanın da.
Gözləyirlər, duman səkə,
Ataları dönüb gələ…
Məlahətin göz yaşları
Yanağından gilə-gilə
Axır hər gün, yaddaşından
O dumanı silmək üçün,
Ağlayır o, için-için,
Balaları gülmək üçün:
-Qayıdacaqdır atanız,
Düşmənlərlə döyüşdədir,
Siz ona layiq böyüyün,
O, ən şərəfli işdədir…
Arif tərk etdi dünyanı
Bu dünyaya gələn günü,
Həmin günü doğulmuşdu-
Yaddaşlara
Xəyal olub dönən günü…
Xocalı sakini, 1931-ci il təvəllüdlü Zeynalov Aslan Bəhrəm oğlunun qan ağlayan yaddaşından:
-Böyük bir ailə idik,
Nə dərd vardı, nə nisgillik.
Övladlarım, ev-eşiyim, qayğı bilməz balalarım,
Xocalıya birdən gəldi yüz illərin bəlaları…
Həmin o qanlı gecədə əsir düşdü Tofiq oğlum,
Yeddi yaşlı Aynur nəvəm, mənim şəkərim, noğulum
Öldü yağı gülləsindən anasının kürəyində,
Anası, Tovuz gəlinim, yaralandı biləyindən.
Eldar balam döyüşərək şəhid oldu Xocalıda,
Səkkiz yaşlı qızı Leyla güllələndi gecə yolda.
Nadir oğlum subay idi, yetməmişdi kama hələ,
Meşədə son nəfəsədək döyüşdü o, düşmən ilə,
Nadir xilas etdi bizi, meyiti meşədə qaldı…
Aslan kişi qəhərləndi, udqundu, xəyala daldı.
Maddım-maddım baxdım ona, heyrətləndim dözümünə,
Aslan kişi bir ah çəkdi, döndü yenə üzü mənə:
-Kürəkənim Ramiz isə, şəhid olub Goranboyda,
Həyat yoldaşı Validə, o, başı bəlalı qızım,
Naxçıvannik meşəsində qaçha-qaçda, qalma-qıyda,
Yaralandı, qucağında körpə nəvəm, dan ulduzum.
Validəni oğlum Elxanla axtarıb tapa bildik,
Qan içində, huşsuz halda Şelli kəndinə gətirdik.
Ancaq, itirdik nəvəmi, qundaq körpə qaldı orda.
Onu mərhum Çingiz* tapıb, xilas edib bizi dardan-
qurtarıbdır intizardan.
(*-mərhum tele-jurnalist, AR Milli Qəhrəmanı Çingiz Mustafayev.)
Ailəmizin aynası,
Uşaqlarımın anası
Cabbar qızı Sayalıdır,
Düz, o vaxtdan yaralıdır.
Ombasını dələn güllə
Şikəst edibdir yazığı…
Bu ağrıyla, bu nisgillə,
Qəlbdə neçə övlad dağı,
Qalxdı, getdi Aslan kişi.
Qan ağlayan yaddaşında
Qanlı-qadalı keçmişi,
Qalxdı, getdi Aslan kişi.
Ölüm-dirim savaşında
Onları xilas eləmiş,
Şəhid olmuş gənc yaşında
Əlifi də yad elədi,
Şellidən imdada gəlmiş
Xosrovu da yad elədi.
Qalxdı, getdi Aslan kişi,
Şəhidlərin ruhlarını duasıyla şad elədi.
Ağı dedi ölənlərə, yağılardan dad elədi,
Qarğıyaraq dönükləri, dövrandan fəryad elədi.
Qalxdı, getdi Aslan kişi,
Xatirələr qaldı mənlə,
Bir də yazıq dəftərimlə,
qələmimlə…
9…
…Yaşayıb bu mövzu ilə
Mən ayları verdim yelə.
Araşdırdım yaddaşımı-
Şahidlərin göz yaşını
Ürəyimə yığa-yığa,
Başlıq tapmadım yazmağa.
Qovluğumda qan qoxulu rəvayətlər,
O günlərdən yadda qalan hekayətlər,
Şahidlərin gördükləri iztirablar, işgəncələr-
Nə ad qoyum mən onlara?.. zaman bilər.
Cavabını zaman verər.
Inanıram, gün gələcək,
Zaman qoyacaq adını
Bu dəhşətli əməllərin.
Xocalının fəryadını
Zaman qandıracaq! Yəqin!
Xar dünyaya qandıracaq,
Dünya olacaq müttəhim-
Zaman onu yandıracaq.
Erməni adlı bəlanın
Öz oduyla odlanacaq
Onda astarı dünyanın.
Qulaqları açılacaq,
Gedəcək koru dünyanın.
Heyhat! Ancaq gec olacaq!
Solacaq barı dünyanın…
Fəqət, hələ əlindədir
Öz ixtiyarı dünyanın,
Hələ ki, imkan dəmidir,
Tam yoluxmayıb hələ ki,
Dünya vəhşi xəstəliyə-
Ad qoysun bu əmələ ki,
Dərs olsun hər millətçiyə.
Erməni millətçiləri
Vaxtında çəkilsin dara!
Görərsə bu tədbirləri,
Dünya canını qurtarar
Birdəfəlik məhv olmaqdan-
Hələ ki var buna məqam…
…Bu arzuyla, bu amalla
Boş saxlayıb sərlövhəni,
Başlayıram bu minvalla,
Olduğu tək hər lövhəni
Həkk etməyə dəftərimə,
Qayıdıram dərdlərimə…
Ağdam rayonunun Şelli kənd sakini Xosrov Bilal oğlu Məmmədov xocalıları mühasirədən qurtaraq qəhrəmancasın şəhid olmuşdur.
Qanlı gecə səhərisi,
Qaçqınların bir dəstəsi
Yol gedərək bütün gecə,
Təhlükələr keçə-keçə,
Yaxınlaşarkən Şelliyə
Məruz qaldılar həmləyə.
Şellinin mərd oğulları
Darda qoymadı onları.
Ağır itki verib düşmən
Bu yoldan çəikldi həmən.
Yenə neçə ölən oldu,
Neçə yaralanan oldu.
Şellidən gələn cavanı,
Xosrov adlı pəhləvanı
Belə xatırlayır hamı:
“O, mərdliklə qurban verib canını,
El yolunda axıtdı öz qanını…”
Xocalı sakini Səttar Ağayevin başına gətirilən müsibətlər.
Qarşımda bir kitab var. Kitabın adı “Ana həsrəti” adlanır. Kitabın müəllifi isə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, “Qızıl qələm” mükafatı laureatı, “Həsən Bəy Zərdabi” fəxri media və s. kimi mükafatlara layiq görülmüş Nicat Ərtürkdür.
Şeir kitabını oxuyub vərəqlədikcə görürəm ki, Nicat Ərtürk həm müasir dövrün ruhunu, həm də xalqımızın köklü ənənələrini özündə cəmləyir. Şeirlərindəki dil sadəliyi və dərindən gələn mənalar, məndə unudulmaz təəssüratlar yaradır. Şairin şeirlərindəki məna dərinliyi və həm də humanizm prinsipləri poeziya aləminə yeni bir nəfəs gətirir.
Şeir kitabında şairin “Nəsihətnamə” poemasını oxudum. Bu poema əxlaqi təlimatlarla zəngin olması ilə diqqət çəkdi. “Nəsihətnamə” poeması həyatın və insanın dəyərlərini dərindən analiz edən bir əsərdir. Şair burada insanın həyatına, əxlaqına, və davranışlarına dair mühüm tövsiyələr verir. O, əsər vasitəsilə insanlara dürüstlük, ədalət, mərhəmət və təvazökar olmağı tövsiyə edir. Bu nəsihətlərin bəşəri dəyərlərə əsaslanması, əsəri zaman və məkan baxımından universallaşdırır.
Bu dünyanın min məkirli oyunu,
Min-bir cürə fırıldağı,fəndi var,
Vaxtsız edər, büsatını, toyunu,
Yaşatmağa, həyat adlı kəndi var.
Gəl aldanma xoş görünən oyuna,
Kəfən biçib çoxlarının boyuna,
Baxmaz ömrün baharına,yayına,
Ömrü yarım,qoyan yönü,səmti var
“Nəsihətnamə”nin özəlliklərindən biri də, Nicat rtürkün müraciətlərinin son dərəcə sadə və aydın olmasıdır. O, mürəkkəb şeir üslublarından çəkinərək, oxucusuna birbaşa və anlaşılan bir dil ilə müraciət edir. Bu sadəlik, onun düşüncələrinin gücünü artırır və oxucuya daha dərindən təsir göstərir.
Şair burada yalnız cəmiyyətdəki mühüm məsələləri deyil, həm də insanın daxili dünyasını araşdırır. O, insan təbiətini, xarakterini və ruh halını dərin bir şəkildə təhlil edir. Bu, ona şeirini təkcə əxlaqi deyil, həm də psixoloji və fəlsəfi bir əsər halına gətirir.
Selə bənzər axar gedər su kimi.,
Görünüşdə suda üzən qu kimi,
Öz-özünün həm cəlladı, hakimi,
Qapatmağa məhbəs adlı bəndi var.
Zaman keçər günlər günü qovalar,
Xəyalımda xatirələr canlanar,
Gülüstana dönər bağlar-bağçalar,
Təbiətin min naxışı,rəngi var.
“Nəsihətnamə”nin əsas mesajlarından biri də ədalət və doğruluğun cəmiyyətdəki vacibliyidir. Nicat Ərtürkün sözləri, hər bir insanın ədalətli və dürüst olmasının yalnız öz həyatına deyil, həm də cəmiyyətin rifahına böyük təsir göstərdiyini vurğulayır. O, insanlara hər zaman doğru yolda olmalırını, həmişə vicdanla hərəkət etmələrini tövsiyə edir.
Şairin “Nəsihətnamə”si bir növ həyatın özünə dair bir dərsdir. Şair, yaşanan hər təcrübənin, qarşılaşılan çətinliklərin və səhvlərin insanın daxili müdrikliyini artırdığına inanır. Onun əsərində hər bir səhv və hər bir uğursuzluq, gələcəkdə daha yaxşı və daha müdrik bir insan olmağa aparan bir addım kimi təqdim olunur.
Dəyərləndir zamanını,vaxtını,
Öz əlinlə gözəlləşdir baxtını,
Halal mülklə qur tacını-taxtını,
Unutma ki, hesab adlı cəngi var.
Elə yaşa peşmanlığın olmasın,
Bağ-bağçanda gül-çiçəklər solmasın,
Dilin zəhər bardağı tək dolmasın ,
Dadlı, şirin şəkəri var, qəndi var.
“Nəsihətnamə”nin şeir dili, yalnız məzmunu ilə deyil, eyni zamanda ritmi və harmoniyası ilə də diqqət çəkir. Nicatın hər bir misrası oxucunu özü ilə aparır, sanki məsləhətləri şeir halında təqdim etdiyi bir yol xəritəsidir. Bu, onun poeziyasının təkcə mənalı deyil, həm də musiqisel bir təcrübə olmasına imkan verir.
Qırmayasan heç kimsənin qəlbini,
Qərib olan,boynu bükük dərdlini.
Tuta bilsən,tut məzlumun əlini,
Yaradanın bəndəsinə şərti var.
Girməyəsən bir kimsənin haqqına,
Zərər vermə yoldaşına,dostuna.
Heç güvənmə, girən quzu postuna,
İnsanların xaini var, mərdi var.
Nicat Ərtürkün şeirləri xalqın hisslərini, təbiətini və mənəvi xüsusiyyətlərini əks etdirir. “Nəsihətnamə”dəki nəsihətlər, onun xalqın həyatına dərindən bələd olduğunu göstərir. Şairin səsləndirdiyi tövsiyələr, nəinki fərdi, həm də kollektiv səviyyədə insanlara faydalıdır, çünki Nicat insanların üzləşdiyi ümumi problemləri çox gözəl təhlil edir.
“Nəsihətnamə” poemasının bir digər önəmli mesajı da insanın öz təvazökarlığını qoruyaraq həyatda müvəffəqiyyət əldə etməsidir. Şair, hər bir insana yüksək mənəvi dəyərlərlə, başqalarına qarşı hörmətlə yanaşmağı və böyüklükdən dərs almağı tövsiyə edir. Bu, müdrikliyə və humanizmə doğru atılmış bir addımdır. Şair Nicat Ərtürkün yazdığı nəsihətlər yalnız Azərbaycan xalqına deyil, bütün insanlığa bir ərmağandır. “Nəsihətnamə”nin verdiyi tövsiyələr, insan təbiətinin ümumi qanunlarına uyğun olub, mədəniyyətlərarası sərhədləri aşan bir anlam daşır. Bu da onun ədəbiyyatımızda və dünyada əhəmiyyətli bir yer tutmasına səbəb olur.
Gənc şairimiz Nicat Ərtürk! Əminəm ki, şeirlərindəki dərin mənalar və əxlaqi zənginlik hər bir oxucunu düşündürəcək, oxucunun ruhuna işıq yayacaq. Uğurların davamlı olsun, yazdığın hər misra insanların qəlbinə toxunmağa davam etsin!
Öz müdrik sözlərinlə oxucunu yeni düşüncələrə, dəyərlərə və həyatın həqiqətlərinə doğru aparasan. Yaradıcı yolunda uğurların bol olsun, ilhamın heç bir zaman tükənməsin!
Sözlərinin gücü ilə, insan ruhunun dərinliklərinə nüfuz edən bir şair olaraq, uğurlarının davamını arzulayıram. Hər yeni şeirində Nəsihətnamə kimi müdrik və faydalı dərslər verməyin mükafatını əminəm ki, alacaqsan!
Təvazökar olmağı, doğru və dürüst yaşamağı təbliğ edən şeirlərindən aldığım ilhamla, sənə gələcəkdə daha çox uğur, yeni yaradıcılıq zirvələri arzulayıram. Hər addımında nəsihətlərinə sadiq qalaraq insanlara yeni həyat dərsləri verməyə davam et!
Uğurların daim artsın, hər misranla cəmiyyəti daha yaxşıya doğru irəlilətməsinə işıq sal!
Sumqayıt Dövlət Universitetində (SDU) Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin (DGTYB) Azərbaycan Gənclər Fondunun maliyyə dəstəyi ilə icra etdiyi “Vətən müharibəsinin qəhrəmanları ilə gənclərin görüşləri” layihəsi çərçivəsində nəşr edilən “Qəlb cəbhəsi” kitabının təqdimatı olub.
ATAM SƏMƏD VURĞUN HAQQINDA Səməd Vurğun kimdir? Mənim atam. Dünya və Azərbaycan qarşısında daha nə nailiyyətləri var? Şair, akademik, SSRİ Ali Sovetinin demək olar ki, daimi deputatı, parlament qrupunun üzvü, Moskva Dövlət Universitetinin fəxri doktoru, Azərbaycan Akademiyasının vitse-prezidenti, ovçu, Sovet Sülh Komitəsinin üzvü, 2 dəfə Stalin mükafatı laureatı, 2 dəfə Lenin ordeni kavaleri, İosif Stalin qarşısında şeir oxumuş və Uinston Çerçillin qabağında tost demiş bir azəri türkü, şair, dramaturq. Bakıda vağzal meydanında onun heykəli ucalır. Bir heykəli də Axundov adına kitabxananın portalındadır. Bir büstü Bakıdakı ev-muzeyinin qarşısında, bir heykəli Salahlı kəndindəki xatirə muzeyinin qabağında, böyük bir abidəsi Qazax şəhərində, biri də Biləsuvar rayon mərkəzində. Ancaq Biləsuvardakı heykəli tək deyil, Puşkin ilə yanaşı durub, çünki Azərbaycanın cənubunda yerləşən bu qədim türk məskəninə nə zamansa dahi rus şairi Puşkinin adını vermişdilər. Niyə? Bəlkə ona görə ki, başqa bir ölkəni, özgə xalqı yalnız odlu silahla yox, odsuz silahla, dahi adlan ilə də zəbt eləmək olar. Keçmiş sovet respublikalarında minlərlə rus, sovet dövlət xadimlərinin adlarını daşıyan şəhərlər, qəsəbələr, kəndlər var idi. Çarizm vaxtında isə təbii ki, rus imperatorları və onların ailə üzvlərinin adlarını daşıyan şəhərlərdə yaşayıblar babalarımız. Ancaq Biləsuvarda Səməd Vurğun ilə Puşkinin yanaşı dayanmalarında ədəbi məntiq var. Səməd Vurğun Puşkinin “Yevgeni Onegin” poemasını bizim dilə böyük məhəbbət və professional məharətlə tərcümə edib. Odur ki, onların dünyanın hansısa bir yerində qoşa dayanma haqları var. Səməd Vurğunla bağlı rəsmi məlumatları verdim. Adlar, titullar, abidələr, vəzifələr. Yox, bır vəzifəsı yadımdan çıxmışdı az qala: Səməd Vurğun uzun illər Azərbaycan Yazıçılar İttifaqına rəhbərlik edib. Ancaq bütün bu sadaladığım rəsmi tanınma atributları Azərbaycanda hamıya məlumdur. Və Azərbaycan nüfuzuna görə, deyəsən, 7-ci sovet respublikası statusundan qurtulub, dünyanın, kim bilir, neçənci müstəqil dövlətinə çevriləndən sonra aydın göründü ki, Səməd Vurğunun daşıdığı adlardan yalnız ikisi Azərbaycanda əbədi yaşamaq haqqına malikdir: Şair və İnsan. Qalanları ötəri şey imiş. Atam şair kimi neçin həmişə yaşayacaq? Mən bunu bəlkə övlad istəyimə arxalanıb deyirəm? Xeyr, bunu mən professional kimi etiraf edirəm. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinin bir səhifəsi Səməd Vurğundur. Böyük poetik istedadı, oxucu, dinləyici ürəyinə-beyninə birbaşa yol tapan səlis, gözəl dil, pafosun poetikliyi, cəmiyyət və nəhayət, təbii hadisəyə bənzər, tamamilə aktyorluqdan uzaqda duran, bir özünü təqdim edə bilmək, sevilmək, yadda qalmaq, alqış doğurmaq bacarığı, Səməd Vurğun fenomeni. Miflər yaranan münbit zəmin… Sayı-hesabı yoxdur atam haqqında hələ özü sağ ikən yaranmağa başlayan miflərin, xatirələr formasında yazılmış yalanlı-doğrulu dastanların. Yaxşı, bəs belə bir istedadla, böyük şair neçin 1937-ci illərin Stalin repressiyasına məruz qalmadı?
Səməd fılankəsi satıb, özü aradan çıxıb. Bu bir versiya.
Səməd doproslarda özünü mərd aparıb, elə kişilik göstərib ki, ona ölüm hökmü çıxarmağa heç kəsin əli qalxmayıb. Bu da başqa bir versiya. Anam Xavər xanımın versiyası:
Mircəfər Bağırov “Krasnıe Partizanı” təşkilatında sənin dayın, mənim böyük qardaşım Ağabəyin müavini olub. Bir başqası tamamilə səmimi deyir:
Səmədi tutub güllələsəydilər, bütün Azərbaycan xalqı ayağa qalxıb üsyan edərdi! O zaman bu xalqın qorxusundan səsi də çıxmırdı…
Ən istedadlıları, qaymaqları öldürdülər, qaldı belələri. Yalandır. Böyük bir bəşər, insan faciəsinin adi məişət cinayəti səviyyəsinə endirən yalan. Bəlkə də səmimi, fəqət, tarixdən, ədəbiyyat və incəsənətdən çox da hali olmayan insanların təəssüf doğuran məyus məntiqidir bu fikir. Rusiyada böyük şair Osip Mandelştam həbsdə çürüdüldü, dahi Boris Pasternak qaldı. Stalindən şeir yazdığına görə? Dünyada Stalinin adını poeziyaya ilk dəfə gətirən məhz faciəli şəkildə həlak olmuş Mandelştam olmuşdu. Anna Axmatova, Andrey Platonov, Marina Svetayeva, Mixail Bulqakov, nəhayət, tamamilə haqlı olaraq Nobel mükafatları almış Mixail Şoloxov və yenə də həmin Boris Pasternak. Bunlar fiziki olaraq repressiya maşınından qurtaranlardan bir neçəsidir. Və ən dəhşətlisi də ondadır ki, bu repressiyaların nə dəqiq çəki norması olub, nə ölçü etalonu. Azərbaycanda da, həmçinin Hüseyn Cavid, Mikayıl Müşfıq kimi sənətkarlar tələf edildilər və onlarla başqaları: Səməd Vurğun, Rəsul Rza, Süleyman Rüstəm və yenə də onlarla başqaları sağ qaldılar. İndi hansı tərəzi ilə istedadların çəkisini ölçək? Elə bir tərəzi tapılsaydı, hər iki gözü göz yaşları ilə dolub düz gələrdi. Bəlkə də birə-bir… Atamın o zaman həbs olunmaması haqda ən ağlabatan fərziyyəni 1971-ci ildə Moskvada mənə məşhur Sovet şairi-yazıçısı Konstantin Simonov dedi:
Bütün diktatorlar kimi Stalin də öz misilsiz yaddaşını hamıya nümayiş etdirirdi. Mən əminəm ki, hər dəfə Mircəfər Bağırov onun qəbulunda olanda o, Səməddən də sözarası hal-əhval tuturmuş. Səmədi fəlakətdən, yəqin elə bu qurtardı. Səməd Vurğun 1935-ci ildə Kremldə Stalinin qəbulunda olmuşdu. Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin 15 illiyi münasibəti ilə keçirilən bayram təntənələri günlərində. Və orada Stalinin hüzurunda onun şərəfınə yazdığı məşhur “Rəhbərə salam!” şeirini oxumuşdu. Elə burdaca, atamı tribunada saxlayaraq, Stalin ona bir neçə sual verib, cavab almışdı. Elə-belə, rəhbər “marağı”, “məzələnməyi”ni nümayiş etdirən sözlər…
Samed gto tvoe imə, a Vurqun familiə?
Net, tovarih Stalin, gto moy psevdonim.
A çto oznaçaet slovo Vurqun?
Vlöblennıy!
V koqo, v devuşku?
Net, tovarih Stalin, v Rodinu! Bax, belə bir söhbət Kremldə. Bunun stenoqramması atamın ev muzeyində saxlanılır. Vurğun ləqəbini isə məhz ilk uğursuz məhəbbətindən sonra götürübmüş atam. Stalini aldadıb … Ertəsi gün Stalinə orden və medallar almaq üçün təqdim edilmiş azərilərin siyahısını gətirirlər. Səməd Vurğun o siyahıda Qırmızı Əmək Bayrağı ordeninə layiq bilinibmiş. Ancaq Stalin öz əli ilə “Lenin” ordeni yazıb, o birini pozub… Atamı ölkənin ən yüksək ordeni ilə təltif edib. Belə ki, Simonovun dediyində böyük məntiq var. Həmçinin mənim yaddaşımdan respublikamızın o zamankı yerli diktatoru Mircəfər Bağırovun öz məhkəməsində dediyi sözlər də çıxmır. Hakim Almaniya faşizmi üzərində qurulmuş Nürnberq məhkəməsində SSRİ adından ittihamçı kimi çıxış edən Rudenko müttəhim Bağırovdan soruşdu:
Siz xalqın sevimli şairi Səməd Vurğunu neçin həbs etdirmək istəyirdiniz?
Mən bunu istəsəydim, çoxdan edərdim. Bağırovun sözləri də, zənnimcə, həqiqət idi. Görünür, həyatda hər bir tarixi hadisənin bir neçə yozumu olduğu kimi, dəhşətli Stalin repressiyaları da bir nöqtədən çəkilmiş cəhənnəm mənzərəsi deyil. Yəqin ki, bu haqda tarixçilər, xüsusilə, sovetoloqlar öz mötəbər fıkirlərini deməlidirlər, mənim amacım yalnız atamla bağlı bu haqda oğul sözünü demək idi… Səməd Vurğun, əsasən, 1926-cı ildən müntəzəm şeirlər yazmağa başlayıb və 1932-də kitabı – “Fanar” işıq üzü görüb. Kitabdakı şeirlər Mayakovski poetikası ruhuna və formasına yaxın yazılardan ibarətdir. Ümumiyyətlə, otuzuncu illərin əvvəlində çoxmillətli böyük bir ölkənin çoxdilli poeziyası forma etibarilə bir-birinin eyni idi. Mayakovski pafosu, sərbəst cümlələr pillələri, ritm və bu ənənə dahi rus şairi özünü tapança ilə öldürənə qədər davam etdi. “Fanar” kitabı ilə şair Səməd Vurğun başlandı. Bəs haralarda təhsil almışdı? Anadan olduğu Salahlı kəndinin məktəbındə S sinif oxumuşdu. Bibisi Ayşə xanım onu Qazaxa, orada yenicə, 1918-ci ildə açılmış seminariyaya gətirəndə, həmin təhsil ocağının rəhbəri, böyük maarifçi Firudin bəy Köçərli zəif, raxit bədənli, 12 yaşlı uşağı süzüb, deyibmiş:
Ayşə xanım, bu uşaq oxuya bilməz, zəifdir, xəstədir, beynində bilik qala bilməz, yazığın. Bunu eşidən Səməd ağzını açıb, Qurani-Kərimdən birnəfəsə surələr deməyə başlayıb, parlaq yaddaşını nümayiş etdirib və sonrakı illərdə seminariyanın 1 nömrəli tələbəsi kimi bütün mahalda ad çıxarıb. Humanitar fənlərdən savayı, riyaziyyat, coğrafıyadan başqa Qazax seminariyasında saz, tar, hətta skripka çalmaq da öyrənib, dram dərnəyinin fəal iştirakçısı olub. Sonralar Səməd Vurğun Bakı Pedaqoji İnstitutunda və Moskva Dövlət Universitetində təhsil alıb. Ancaq inanmıram ki, oxuduğu məktəblər, institut, hətta Moskva Universiteti ona nə isə verib, simasını şəxsiyyət kimi formalaşdırıb. Çünki təbiət etibarilə atam auditoriya və kitabxana adamı deyildi. Mən onu mütəmadi dərs oxuyan, leksiyalarda səliqə ilə konspektlər tutan tələbə kimi təsəvvürümə belə gətirə bilmirəm. O, özünü özü savadlı insan etmişdi. Fitri istedadı və kitab oxumağı ilə, bəli, çox geniş mütaliəsinin hesabına Səməd Vurğun dünya fəlsəfəsindən, ədəbiyyat və mədəniyyətindən, tarixindən xəbərdar idi. Onun haqqında yaranmış yanlış miflərdən birinə görə, Səməd Vurğun yalnız istedadı hesabına böyük ədəbi sima ola bilib, guya savadı olmayıb. Yalandır. Atam Kant, Hegel, Şopenhauer fəlsəfələrindən də xəbərdar idi, marksizm-leninizmi də bilirdi. Rus dilində çap edilmiş dünya ədəbiyyatının nümunələrinin əksəriyyətini də oxumuşdu. Rus dilində tamamilə sərbəst danışır, bir vergül səhvi belə buraxmadan yazırdı. İlya Erenbruq kimi intellektualı bu bacarığı ilə, hətta bir dəfə heyrətə gətirmişdi. Fəqət, yazımın əvvəlində demişdim: atam haqqında miflər çoxdur, indinin özündə də yaranmaqdadır. Qoy, olsun. Bu miflərdən, şəxsən mənə görə Səməd Vurğun poeziyasına nə xeyir dəyir, nə zərər. Bu poeziya isə poeziya məfhumunun özü qədər sehrkar və sirlidir. Niyə? 1989-90-91-ci illərdə Bakıda keçirilən çoxminli Milli Azadlıq hərəkatının mitinqləri azəri türklərinin oyanışı, sovet imperiyasının süqutu, millətin öz doğma torpağı Qarabağa qarşı qonşu Ermənistanın təcavüzünə sinə gərməkçün qalxması amilləri ilə yanaşı, həm də neçə dəfə atamla bağlı da narahat hisslər keçirmişdim. O zaman Bakıda və başqa şəhərlərimizdə, qəsəbələrimizdə Leninin, Kirovun, Şaumyanın və başqa bolşevik rəhbərlərinin heykəlləri uçurulurdu. Və bu anlarda, nə gizlədim, mənim övlad qəlbimdə xəfıf, fəqət, dəhşətli bir xof, qorxu var idi ki, birdən beynləri qızmış gənclər “sovet şairi”, “sovet bəstəkarı”, “sosializm ideoloqları” fitvası altında Səməd Vurğunun, Üzeyir Hacıbəyovun da abidələrinə əl qaldırarlar, onları da dağıdarlar. Bununla da, Çində baş vermiş “mədəni inqilab”ın başqa variantını təkrar edərlər. Bu mənim şəxsi faciəm və əlbəttə ki, bütün Azərbaycana vurulmuş, ölkənin nüfuzunu bütün dünyada ən aşağı pilləyə endirən bir aksiya olardı. Xoşbəxtlikdən xalqımız mənim xofumdan qat-qat müdrik çıxdı, doğrudan da, poeziya məmləkətinin övladları olduğunu sübut etdi. Mitinqlərdə ən çox şeirləri səslənən şairlərdən biri məhz Səməd Vurğun oldu. Qəribədir, ana torpaq uğrunda şəhid olmağa hazır olanlar da Səməd Vurğunun şeirlərindən misralar deyirdilər, meydanda yüz minlərlə insanı dağıtmaq məqsədi ilə oraya gələn kommunist partiyasının rəhbərləri də, vətənpərvərlər və təxribatçılar, türkçülər və islamçılar, demokratlar və ifrat radikallar da. Belə də olmalı idi. Əsl poeziya, hətta hansısa konkret bir ideologiyanın tərənnümçüsü kimi çıxış edəndə belə, öz bədii muxtariyyətini qoruyub saxlamaq qüdrətinə malikdir. Buna misallar çoxdur. Uolt Uitmen Amerikada, Redyard Kiplinq İngiltərədə… Unutmayaq ki, məşhur “Qırmızı papaq” nağılını Şarl Pyero bir royalist ideoloqu kimi yazmış və bu nağıl Fransada bir müddət yasaq elan edilmişdir. Amma bu gözəl, müdrik nağılın bədiiliyi bütün ideologiyalardan qüvvətli, yaşarlı çıxıb və bu günə də ayaq basdı, gələcəyə də yönəlib. Görünür, Allah ədəbiyyatı, mədəniyyəti xüsusi nəzarəti altında saxlayır. Ona təşəkkür edək. Mən Allaha bir işinə görə də minnətdaram. 1933-cü ildə Səməd Vurğunu bir gənc qızla – Xavər Mirzəbəyovayla görüşdürdüyünə görə. Mənim atamla anamı… 1935-ci ildə qardaşım Yusif Səmədoğlu dünyaya gəldi, yazıçı idi. Azərbaycan parlamentinin üzvü olmuşdur. 1937-ci ildə bacım Aybəniz dünyaya göz açmışdı. Atam ən çox sevdiyi övladı. Onun bacıma olan böyük, kövrək məhəbbəti məndə nədənsə heç bir vaxt qısqanclıq doğurmayıb və bunun səbəbini sonralar anlamışam. Axı atam ata da görmüşdür, qardaşı da var idi. Anasını lap uşaqkən itirmiş, bacısı isə olmamışdır. Və Səməd Vurğun bu həsrətini məhz Aybənizlə söndürmüşdü. Bacım anam Xavər xanımla birgə Səməd Vurğunun Bakıdakı ev muzeyini saxlamış, onun ruhunu yaşatmışlar. Qardaşımla bacımın dünyaya gəlməklərini dedim, özümü isə az qala, unutmuşdum. Mən bu dünyaya 1939-cu ildə gəlmişəm. Mən doğulandan cəmi bir neçə saat sonra atam doğum evinə – anama qısaca bir məktub, şeir çatdırıb. İlk misraları belədir: Demək, oğlumuzun Vaqifdir adı, O da olacaqdır şeirin ustadı. Göründüyü kimi, məni ilk dəfə bu dünyada şair kimi elan edib, adımı qoyan və tanıyan adam Azərbaycanın Xalq şairi Səməd Vurğun olub. Əlbəttə ki, bu sözlərim zarafatdır. Mənim də həyatım təsadüflərdən yoğrulmuş bir insan taleyidir. Genetik amilləri mən kənara qoymuram. Bu da var… Mənim yazım Səməd Vurğun yaradıcılığının təhlili, onun tam bioqrafiyası deyil. Sadəcə olaraq, əli qələm tutan bir oğulun ata haqqında və dar çərçivə daxilində yazdığı bir essesayağı məlumatdır. Bununla belə deməliyəm ki, Səməd Vurğun ən tanınmış Azərbaycan dramaturqlarından biridir. İndinin özündə də onlarla, bəlkə də yüzlərlə adam var ki, onun mənzum “Vaqif” dramının ilk misrasından sonuncusuna qədər əzbərdən deyirlər! 1938-ci ildə yazılmış bu əsər hələ də unudulmayıb, çoxdan bəri səhnədə qoyulmasa da. “Fərhad və Şirin”, “Xanlar”, “İnsan” dramları da var Səməd Vurğunun. Səməd Vurğunun Azərbaycan qarşısında ən böyük xidmətlərindən biri, onun indiki ədəbi azəri türkcəsinin formalaşmasında apardığı mübarizədir. Dilimizin ifrat ərəb və farsçılıqdan qurtarmasında; qələbə ilə nəticələnmiş bir mübarizə. Və nə qədər ki, bu dil var, Səməd Vurğun adlı şair oxunacaq. Seviləcək və sevilməyəcək. Yəni yaşayacaq.
