9 aprel 2026-cı il – anım günündə görkəmli alim, ictimai xadim İmamverdi Əbilov Neftçala rayonunda, məzarı başında ehtiramla anılıb. Bu barədə onun övladlarından biri (xatırladaq ki, Azər Turan da İmamverdi müəllimin oğludur) Etibar Əbilov öz sosial şəbəkə hesabında paylaşım edib:
“Bu gün Atamın vəfat etdiyi gün idi. Bununla bağlı bu gün Neftçala rayon İcra Hakimiyyətin başçısı Mirhəsən Seyidov, Milli Məclisin deputatı Tənzilə xanım Rüstəmxanlı, Rayon İcra Hakimiyyətinin məsul işçiləri, hüquq mühafizə orqanlarının rəhbərləri, Yeni Azərbaycan partiyası Neftcala rayon təşkilatının sədri… Atamın məzarını ziyarət etdilər. Rayonumuzun axundu atamın ruhuna “Fatihə” surəsini oxudu. Daha sonra Rayon İcra Hakimiyyətin başçısı cənab Mirhəsən Seyidov çıxış edərək Atamın ğördüyü xeyirxah işləri xatırladaraq Atama rəhmətlər dilədi. Mən qısa cavab cıxışımda hörmətli Mirhəsən müəllimə və atamın məzarını ziyarətə gəlmiş hər kəsə öz minnətdarlığımı bildirdim. Fürsətdən istifadə edib bu gün atamı yad edən hər kəsə; Feysbuk səhifəmdə atamla bağlı statusuma xoş münasibət bildirənlərə, müxtəlif saytlarda atam haqqında öz ürək sözlərini yazanlara, öz Feysbuk səhifələrində atamı xüsusi olaraq xatırlayanlara, bu gün münasibəti ilə mənə telefonla zəng edənlərə… hər kəsə… hər kəsə … ailəmiz adından minnətdarlığımı bildirirəm. Allah hər birinizdən razı olsun.”
XX ƏSR VƏ XXI ƏSRİN İLK 8 İLİ HAQQINDA DÜŞÜNCƏLƏRİ
12 oktyabr 2008.. Hır şeyin öz tarixi zamanı var.Hərdən özüm-özümə fikirləşirəm ki,niyə indi mətbuatımız,fikir adamlarımız XX əsrin əvvəllərində olduğu kimi deyil. İndi də təəssübkeş elm,fikir,mətbuat adamlarımız var,amma səviyyə bir əsr bundan əvvəlkinin yarısi qədər deyil.Radionun,televizorun olmadığı bir vaxtda onlar (bir əsr öncəkilər) daha çox iş görə bildilər,nəinki indikilər.Əksinə indi daha effektli işlər görmək olar.Çünki telekommunikasiya,rabitə dünyanın isrənilən nöqtəsiylə əlaqə saxlamağa imkan verir.Bizdən bir əsr əvvəl ( əsrin əvvəlində) yaşayanların kitablarl indi hazır şəkildə əlimizdə var,üstəğəl 100 il ərzində dünyada yazılan kitablar ( və baş vermiş hadisələr) tərcümə edilərək dilimizə qazandırılmışdır.Amma yenə də onlardan geriyik.Səbəb bir əsr öncə bütün dünyada hadisələr eyni xətt üzrə,yəni mətbuatla cərəyan edirdi.O cümlədən,Azərbaycanda da…Radişşevin “Peterburqdan Moskvaya səyahət” kitabı Çar hakimiyyıtini yıxan səbəblərdən biri oldu. Valideyn öz körpəsinin ayaq açıb yeriməsiylə sevindiyi kimi mühərrir və elm fədailəri də mətbu orqanın xalq arasında yayılmasına və cahilliyi ortadan qaldırmasına sevinirdilər.Bu hər yerdə belə idi.Misirdə də,ABŞ da da,Fransa,Türkiyə,Rusiya… və Azərbaycanda da. Mətbuat inqilabları doğurdu.İnqilablar I Dünya müharibəsini,I Dünya müharibəsu ədalətsiz torpaq bölgüsünü və müsrəqil respublikaları.Ədalətsiz torpaq bölgüsü də II Dünya mqharibəsini başlatdı.II Dünya müharibəsi isə öz növbəsindı sənayeləşməyə ehtiyac yaratdı.Bekəliklə,əsrin əvvəlini mətbuatın inqilabı kimi xarakterizə etsək,ikinci dövr olaraq əsrin ortalarını sənayeləşmə olaraq səciyyələndirə bilərik.Sənayeləşmə də öz növbəsində rəqabəti gücləndirdi.Rəqabət də öz növbəsində eloktronikanın inkişafına sürərlu təkan verdi.Beləliklə,əsrin sonu da kompüterləşmə ilə yadda qaldı. Beləliklə,hər şey öz tarixi zərurətindən diğur.İndi “mətbuarın dövranı keçib” deyə düşünmək o demkj deyil ki,bu insanlar cahil qalacaq.Xeyr,inşallah bu da bütün müşküllər kimi öz yoluna düşəcək.Amin. 50-60-cı illər sənayeləşməsindən sonra 70-ci ildə dünya böhranı başladı.Bunu Sovet ölkəsi vətəndaşları hiss etməsə də,Sovet dövləri strukturi bunu hiss etdi.1980-lərin sonunda xalqın bilmədiyi böhranın səbəbindən sovet imperiyası dağıldı.Xalqı gecə- gündüz niğaranlıq keçirən dövlət isə 70-çi il böhranından çıxdı,Sovet İttifaql vətəndaşlarına dəyər vermədiyi və onları dünya həqiqətləri barəsindı aldatdlğı üçün məhv oldu. Xalq böyük qüvvədi və xalqına dəyır verməyən dövləri heç bir güc qoruya bilməz. Bu gün kompüterləşmənin nəticəsi olaraq dünyada iqtisadi böhran öz zirvəsinə çatıb.Bundan da xalqıyla bərabər olab dövlət sağlam çıxacaq.Xalqını aldadanlar isə məhvə məhkumdur.Onlar xalqla öz aralarında Sakit okeanı belə qoysalar xalq Berinq boğazını taparaq okeanı adlayacaq. Cahil kütlə maariflənmiş bir topluluqdan daha qorxuludu Onları bir cümləylə inqilaba qaldırıb,hər hansı bir quruluşu dəyişmək olar.Amma sonra sən istəsən belə,cildlərlə kitab yazsan ki,kütlə sakitləşsin -bunu bacarmazsan.Onlar sənin istədiyinlə hücuma keçir və yaxud ayaöa qalxır,öz istədiklərini almyınca da sakit olmurlar.Onlar,eyni zamanda,nə istıdiklərini də bilmirlər Çünki cahildirlər,başı pozuq hərəkət edirlər və vahid rəhbərlik tərəfindən idarə olunmirlar.Beləliklə,onların qısa bir zaman sonra oz aralarında konflikt başlayır.Bu da onların parçalanmasına,nəricədə məhvinə səbəb olur.Bütün inqilablar belə başlayıb, belə qurtarıb. Bolşeviklər kütləni ayağa qaldlrdl,sonra kütlə sakitləşməyincə bolşeviklər onu sakitləşdirməyə və məhv etməyə başladı. …Allah müharibəyə lənət etsin. Yaşasın Türkün savaş ruhu.Amin!
…”Böyük Dəmirçi” haqda 30 oktyabrda yazdığımdan nəyi isə unutduğumu bilirdim.Bu gün tapdım.Böyük Dəmirçi Dağda dəmir filizini əridir.Və bəllidir ki,yerdə olan hər bir təbii sərvət,yanma qabiliyyəti olan hər bir şey yer mənşəlidir.Təkcə dəmir filizindən başqa.Ergenokond daı dəmirçi məhz bu Göy mənşəli olan sərvəti yandırır,əridir.Burda türkçülüyün təsəvvüfü var. “Quran” da da zənnimcə filizin göy mənşəli olduğu və yerə toz şəklində endirildiyi təfsirçilər tərəfindən bəlli edilib. Göylərin əsrarəngiz sirlərinə də bələd olmaq lazımdır,dəmirçi olmaq üçün.Allahın göylərdən endirdiyi filizin sirrini türk dəmirçisi açır.Dəmiri əritməklə türk göylərin nəhansız sirlərinə də vaqif olmuş olur. İslamiyyətdən öncə fəzanın sonsuzluqlarına məxsus dəmirin sirrini yarandığı gündən bir tək yaradıcısını tanıyan və ona səcdə edən bir millət tapa bilərdi.Və bu İslamiyyətdən öncə,elə İbrahim (ə.s)dan öncə dı Gök Tenqrisinə səcdə qılan türklər idi.Bu səcdə sayəsində iylədiyi,ciyərinə hopan türk torpağının iyini ayaq basdığı hər yerə götürdü.
(Birinci yazı) …Yenə də Türkçülük barəsində… İlk ocağı türklər qalayır və Ergenokon dağını əridib dastana çevirirlər. Oçaq sözü dünya dillərinə ordan keçib, yayılır. Dünya mədəniyyəti ocaqdan başlayır. İlk ocaq mağarada qızınmaq üçün qalanmayıb. İlk ocaq mədəniyyətə xidmət edib. İlk ocaq dağı əridib yol açıb.Türkçülüyün dünyada yayılmasına işıq tutub, məşəl olub. Hz. Mevlana “Məsnəvi”də dönə-dönə şamın yanması üzərində durur. Şam yanır, ətrafı nura qərq edir, hər kəsə fayda verir. Onun bir amalı var və amalı uğrunda qətrə-qətrə yanır, əriyib, kiçilir. Hər kəsə xeyir verir, amma bir tək özünə xeyri toxunmir,məhv olur. Qətrə-qətrı sonsuzluğa doğru getsə də, bunu bir amal üçün edir. Şam mövzusuna Mevlanadan daha çox Məhəmməd Füzuli toxunur: “Məni əşk oduna pərvanə tək, ey şəm yandırma” və s. beytlər. Nazim Hikmətin belə şeiri var: Mən yanmasam, Sən yanmasan, Biz yanmasaq. Necə çıxar qaranlıqlar aydınlığa… …Həqiqətən ən gözəl tale şamın payına düşmüş bu dünyada. Nə gözəl, başqalarının səadəti üçün yanacaqsan. Kaş mən də millətimin aydınlıq sabahlarına çıxması üçün yana bilsıydim.Zatən sevgi,amal uğrunda yandıqdan sonra, sənin yanman Hz.İbrahimin bir zamanlar Nemrud tərəfindən oda atılıb da, güllər, cənnət içərisində hüzura qovuşmaq kimi bir şey olacaq. Dönək mətləbə. Artıq türkcülüyün bir qurtarıcısı var: Böyük Dımirçi. Ergenokondan çıxdıqdan sonra hədəf də var artıq: “Qızıl alma”. Yol göstərəni var: “Simurğ” və yaxid “Əbədi Səməndər quşu”. M.Ə.Rəsulzadə 1920- ci ildə Azərbaycan gəncliyinə xitabında “Böyük Dəmirçi”nin tərəfinə keçməyi bizə tapşırır. Rəsulzadə də inanırdı; Böyük Dəmirçinin bizi Qızıl Almaya tərəf aparacağına. Çünki Dəmirçi bir dəfə ən çətin anda bunu bacarmışdı. Dağı dəlib türklüyün yolunu dünyaya açmışdı. M.Ə.Rəsulzadə yanılmadl: Böyük Dəmirçi bizi Qızıl almaya tərıf apardı…
8 sentyabr 2006 – Yunis divanından bəzi şeirlər oxydum. Hafiz Şiraziyə göz atdım. Füzulinin qəzəllərindən bəzi qeydlər etdim. Və bir də bu günlərdə Mevlana haqda kitab yazmaq fikrimi bir qədər də qətiləşdirdim. Demək olar ki, bütün faktlar varımdı. İnsan nə qədər çox oxuyursa elə bilir ki, o qədər az bilir. Bu da bizi təkrar elmə sövq edir. Zatən Qurani- Kərimi oxuyub sona çatanda ilk enən surənin 5 ayəsi “Oxu” demirmi? Dön yenidən oxu. Yenidən oxu ki, qəbr evinə qədər elm yolunda olasan. Elə biz hamımız beşikdən qəbrə qədər yenidən “Oxu” əmrinin altındayıq. Bir əlifba sona qədər oxunur. Bu əlifbanın “A”sı uşaq ikən şəkillərinə baxıb bizim üçün uşaq təxəyyülündən başqa bir şey olman kitabda , “Z” isə sonuncu kəz gözümüzü ətrafa gəzdirib, əbədilik yumduğumuz həyat kitabıdı.
4 sentyabr 2006. Peyğəmbər əfəndimizin “İki günü bir-birinə bənzəyən bizdən deyil” hədisinə uymağa çalışaraq bu günümü də boş keçirməməyə çalışdım. Bu gün bir şey oxumasam da Anna Marie Şiemmelin “İslamın Mistik Boyitları”ndan bir neçə səhifə oxudum.İslam təsəvvüfü elə dəryadı ki,dənizdə inci axtarmaqdansa göz yaşını inci edir.Özü də dəniz incisindən gözəl inci. …Miladi VI əsrdən universitetlər (XI əsr) və renessans dövrünə qədər Avropada elm kilsənin əlində olub.Ona görə də dindən ayrı olan Şərq mədrəsələrinin yanında Avropa məktəbləri daim geridə qalıb.XV əsrdə kilsədən uzaqlaşan elm xadimlərini isə tonqalda yandırmaqla cəzalandırırdılar.Hər halda,elm qurban tələb edir.Avropa intibaha qucaq açarkən,intibahın nəzəriyyəsini hazırlayan İbn Rüşdlər yetişdirən Şərq isə inlişaf dinamıkasında tərəddüt keçirdi və bu da ona gətirib çıxardı ki,bir neçə əsr gerilədi.
11 dekabr 2006. … Mən azərbaycanlı olmağımla fəxr edirəm. Avropada inkişaf var, o inkişafın bir parçası olmağa nə var ki… Əsas olan o inkişafın özüdür. Hz. Mövlananın dediyi ki, madam ki,dəniz olmaq istəyirsən qətrəliyi yox et,getsin. Ancaq qəbul etmək lazımdır ki, dəniz olmaq üçün dənizin qətrəyə ehtiyacı var. Avropada mədəniyyət bir dənizdir, hər parça bir dətrə. Qətrə olsa da, olmasa da dənizin dəniz kimi adı var. Ancaq qəbul edək ki, dənizi qətrə meydana gətirir. O dənizdən qətrə-qətrə götürməyi bacarsan əgər,zamanla görərsən ki, o dəniz özü qətrəyə çevrilir. Belə bir əfsanə var: Qaranquşlar qurbağaların səsindən yata bilmir, nəhayət, həmin qurbağaların yaşadığı göldən hərəsi bir qətrə götürməklə həmin gölü qurutmuşlar. Avropa onsuz da bir dənizdi və hər bizim ölkələr kimi ölkələrdən gedən qətrələr özləri də bilmədən o mədəniyyətin inkişafında böyük xidmətləri olur. Ancaq yazıqlar bilmirlər ki, həmin möhtəşəm mədəniyyəti elə onların özləri kimi insanlar qurub. Baxaq ABŞ-a. II dünya müharibəsindən sonra ABŞ dünyanın ıkincı və üçüncü ölkələrindən işçi qüvvələri çəlb etməklə öz inkişafını qurdu. Madam ki, xarici ölkələrdə mədəniyyətə xidmət edirsən, elə qal öz ölkənə xidmət et. Dənizə qətrə olmaq yaxşıdı? yoxsa qətrədən dənizə çevrilmək. Əlbətdə, hər kəs, – təbii ki, səbirli olanlar, millət uğrunda yananlar, əqidəsi olanlar, həyatda yaşamaq üçün anlamlı amalları olanlar- qətrədən dənizə çevrilməyi istərlər. Həyatın bu zaman bir anlam qazanmış olar.
Əbilin gündəliyindən: 24 noyabr 2006. …Füzulinin “Mətlə əl Etiqat” əsərində belə bir fikir var: Allah Musaya Əymən vadisinin odunda (göyəm kolu)… təcəlli etdiyi kimi,müqəddəs varlıq da (ilahi keyfiyyətlərin qəbuluna) hazır kəsə əvvəlcə həmin şəxsin əldə etmək uğrunda səy göstərdiyi şeylərdə özünü göstərir.Və bu yol onun səyini bütünlüklə başqa (varlıqlardan ayıraraq seçdiyi məqsədə) yönəldir.Sonra isə bunu surətdən mənaya sevirir,özgə xəyali surətləri və ideal çizgiləri nəzərdən silərək onu həqiqi məqama çatdırır ki,buna da məcazi yol deyilir. Bütün bunlara əsaslanaraq demək olar ki,Füzuli bir Haqq aşiqidi və Məcnunu məqsədə çatmaq üçün bir vasitə kimi istifadə edib.
Əbilin gündəliyindən: 21 iyul 2007: İnsan başını qaldırıb göyə yenidən baxdı və “Çingiz xanın ağ buludu”n (Çingiz Aytmatovun əsəri) yazdı.Kahin xəbər vermişdi bu buludu XIII əsrdən. Göy Tanrı əvəzinə,boz qurd türkə yol göstərir. XIII əsrdə kahinlik dövrü çoxdan bitmişdi.Kahin isə son sözünü elə son nəfəsi kimi dedi.Günəşin qərbdən diğması son günəş doğuşu olacaq. Simurq quşunun Qaf dağındakı sirli yaşam tərzi çox maraqlıdı. Kramerə görə tarix hər nə qədər Şumerdə başlayırsa da,əslində,tarıx Allah inancının insanın başı üzərində olduğu gündən başlayır.
Əbilin gündəliyindən: 27 iyul 2007: İndi Az.tv-də Azər qağa (Əbilin əmisi Azər Turan) danışırdı.Qərbləşmək mövzusuna toxundu və dedi ki,alman Hegel Şərqdən yazır.Avropanın -Qərbin Şərqdən çox şey götürməli olduğunu qeyd edir.Biz özümüz şərqi cəhalət dünyası adlandıranda,qərbin ən böyük alimi Şərqdən yazırdı.Demək Şərq heç də tam mövhumata bürünməmişdi.Verməyə yaxşı dəyərləri həmişə olub,indi də var.Sadəcə biz üzümüzü Avropaya tutmuşuq və gözümüz qarşısında canlanan hədsiz gözəlliyi tək varlıq kimi qəbul edirik.Ancaq gəlin unutmayaq,İsgəndər uca Himalay dağın aşıb vadidəki Hindistana can atırdı. Bizim bu günki halımız, arxasında işıq yanan adamın üzünü çevirdiyi tərəfə bənzəyir.Adamın arxasında işıq yanır və önündəki uzaqlığı aydınladır.Bu uzaqdakı işıqlı dünya qərbdi.Bir az yaxına gəldikdə isə öz kölgəmizi görürük.Əslində biz üzümüzü- səmtimizi dəyişsək bu dəfə başqa cür olacaq.Bizim arxamızı çevirdiyimiz tərəf Şərqdi.Bizim xəbərimiz yoxdur ki,əsl nur qaynağı Şərqdədir.Məhəmməd İkbalın bir sözü var: Qərb zahirə baxıb mənaya baxmamış,Şərq isə mənaya baxıb zahirə baxmayıb. Hər halda günəş Şərqdən doğur.Ən azından indilik.Çünki böyük gündə- qiyamət günü günəş Şərqdən doğmayacaq,qərbdən doğacaq.Təsəvvüf inanışında da itirilmiş cənnət məhz Şərqdədir.Qaf dağının Simurğu hər səhər qərbdən göyə qalxır ki, bu cənnəti tapsın.Ona da inanılır ki,bu cənnəti yalnız Simurq tapacaq.Ona görə də lazımdır ki,bu cənnəti tapmaq üçün Simurqla sən də göylərə qalxasan.Buna görə də ilk öncə Simurğun yaşadığı Qaf dağının yerləşdiyi qərbə getməlisən.Qaf dağının yerini tapdıqdan sonra,yalnız bu zaman Herman Hesse’nin dediyi kimi “Şərq Səfəri”nə başlaya bilərsən. Rəvayıtə görə Simurğu tapmaq üçün 30 quş göndərirlər.Bütün dünyanı gəzən bu quşlar sonda öyrənirlər ki, 30 quş- si murğ olduğu üçün,yənu 30-si, murg -quş (farsca) Simirğ elə bu quşların özləridir. Simurğu axtaran Kamillik zirvəsinə qalxanda anlayacaqlar ki,Simurğ onların özləridir.İtirilmiş cənnəti axtardıqları üçün Simurğ özləri olduğu üçün demək itirilmiş cənnəti də özlərində axtarıblar.Və sonda Arif olan cənnəti öz içində tapır. Azər qağa bir də Mövlanədən sitat gətirdi.Mövlanə deyir: İnsanın sevdiyi hər şey gözəldir,lakin hər gözəli sevmək olmaz.Sevgidə də dərəcə olmalıdır.Hz.Əlinin bir sözü var,deyir,bir adamın gözünü sevdiyi şey örtər…Eyni zamanda Ərzurumlu İbrahim Hakkı da deyib ki,”Eşq insanın ona zərər olanı sevməsidir”. Həqiqətən,Pərvanənin mumun alovunu sevməsi gözəldir.O sevgisi uğrunda canından keçib özünü oda atır.Bu,sevgi də irəliyə (məhvə) gedən yoldur.Alova atıldığı zaman pərvanənin həyatı bitir,əvəzində əfsanəsi doğulur.
