“Bu şəkildən nəsə çox xoşum gəlir. Ona görə ki, necə, kim tərəfindən çəkildiyindən nə mənim,nə də Azərin xəbəri olmayıb. Səhv etmirəmsə 2017- ci ilin may ayıdır. İsmayıllıda,”Qız qalası” istirahət mərkəzində, cənnətmisallı təbiətin qoynunda Musa Yadubun 80 illik yubileyidir. Məclisi Sabir Rüstəmxanlı aparırdı. “Ədəbiyyat qəzeti”nin baş redaktoru olan Azərə söz verməmişdən əvvəl, Sabir müəllim mənim haqqımda da bir neçə xoş söz dedi. Azər danışmamışdan əvvəl rəhmətlik Musa Yaqub atamı da xatırladı. Şəkildə Azər “Ədəbiyyat qəzeti”nin Musa müəllimə ünvanladığı təbriki oxuyur. Musa müəllimin sol tərəfində Sabir Rüstəmxanlı əyləşib. Sağ-görünməyən tərəfində isə Anar müəllim idi. Azər danışanda Anar müəllim məndən nəsə soruşdu… Bu şəkil də məhz həmin vaxt çəkilib… Yubileydən bir müddət sonra Neftçaladan Musa Yaquba zəng etmişdim,söhbət əsnasında Musa müəllimdən yubiley kasetini istədin. Musa müəllim mənə: -Yaxşı yadıma saldın – dedi- Həmin kaseti televiziyada göstərmək üçün (çox məşhur bir jurnalistin adını çəkdi) məndən aldı. Hələ də göstərməyiblər… Üstəlik həmin kaseti geri də ala bilmirəm. Sən Azərə de, gör o kaseti həmin jurnalistdən ala bilər… Az sonra Musa müəllim xəstələndi… Kasetin taleyindən də xəbərim olmadı…”
9 aprel 2026-cı il – anım günündə görkəmli alim, ictimai xadim İmamverdi Əbilov Neftçala rayonunda, məzarı başında ehtiramla anılıb. Bu barədə onun övladlarından biri (xatırladaq ki, Azər Turan da İmamverdi müəllimin oğludur) Etibar Əbilov öz sosial şəbəkə hesabında paylaşım edib:
“Bu gün Atamın vəfat etdiyi gün idi. Bununla bağlı bu gün Neftçala rayon İcra Hakimiyyətin başçısı Mirhəsən Seyidov, Milli Məclisin deputatı Tənzilə xanım Rüstəmxanlı, Rayon İcra Hakimiyyətinin məsul işçiləri, hüquq mühafizə orqanlarının rəhbərləri, Yeni Azərbaycan partiyası Neftcala rayon təşkilatının sədri… Atamın məzarını ziyarət etdilər. Rayonumuzun axundu atamın ruhuna “Fatihə” surəsini oxudu. Daha sonra Rayon İcra Hakimiyyətin başçısı cənab Mirhəsən Seyidov çıxış edərək Atamın ğördüyü xeyirxah işləri xatırladaraq Atama rəhmətlər dilədi. Mən qısa cavab cıxışımda hörmətli Mirhəsən müəllimə və atamın məzarını ziyarətə gəlmiş hər kəsə öz minnətdarlığımı bildirdim. Fürsətdən istifadə edib bu gün atamı yad edən hər kəsə; Feysbuk səhifəmdə atamla bağlı statusuma xoş münasibət bildirənlərə, müxtəlif saytlarda atam haqqında öz ürək sözlərini yazanlara, öz Feysbuk səhifələrində atamı xüsusi olaraq xatırlayanlara, bu gün münasibəti ilə mənə telefonla zəng edənlərə… hər kəsə… hər kəsə … ailəmiz adından minnətdarlığımı bildirirəm. Allah hər birinizdən razı olsun.”
Xalq yazıçısı Çingiz Abdullayevin ad günüdür …Mən çox təsadüfü hallarda kiminləsə mərc edərəm.Həm də mərci udacağıma tam əmin olandan sonra.1989-cu ildə,Neftçalada,qonşuluğumuzda yaşayan və məndən bir neçə yaş böyük olan iki nəfərlə,Çingiz Abdullayevə görə mərç etmişəm.İndi adını unutduğum hansısa rusdilli jurnalın bir neçə sayında,Çingiz Abdullayevin “Mavi mələklər” romanı çap olunmuşdu və dediyim o iki nəfər həmin romanı oxumuşdular.Axşamüstü atamgildən öz evimə gedərkən o iki nəfərlə görüşdüm.O zaman Çingiz Abdullayev təzə-təzə tanınırdı.Çox adam hətta Çingiz Abdullayevin şəklini belə görməmişdi…Əllərində “Mavi mələklər”in nəşr olunduğu o jurnallar olan İki qonşumla görüşdüm,söhbət əvvəl “Mavi mələklər” romanından,sonra isə Çingiz Abdullayevdən düşdü.Qonşuularımdan nisbətən yaşlı olanı dedi ki,Çingiz Abdullayev ilk romanını yazsa da,bu yazıçının yaşı artıq 50- ni keçib.Mən bilirdim ki, Çingiz Abdullayev mənimlə yaşıddır,yəni 30 yaşı var.Onlar təbii ki,mənimlə razılaşmadılar.Belə olanda mərc elədik: Mən 10 günə qədər dediyimi sübut edə bilməsəm onlara bir qonaqlıq verəcəkdim.Əgər dediyimi sübut etsəydim onlar mənə,yenə də səhv etmirəmsə 10 rubl pul verəcəkdilər.3, yaxud 4 gündən sonra bir vacib iş üçün Bakıya getməli oldum.O zaman Çingiz Abdullayev artıq Yazıçılar birliyinin katibi idi…Yazıçılar birliyindəki kabinetində görüşüb,vəziyyəti ona danışdım.Çingiz Abdullayev yarı zarafat,yarı gerçək,: -İndi necə olsun,axı mən pasportumu sizə verə bilmərəm- dedi. Ani nəsə fikirləşib: -Amma sənin haqsız yerə mərci uduzmağına da razı ola bilmərəm -deyərək otaqdakı kitab dolabından rus dilində olan bir kitab götürdü.Kitab Çingiz müəllimin kitabı idi və həmin kitabda Çingiz müəllimin qısa tərcümeyi halı da yazılmışdı.Tərcümeyi halın elə ilk cümləsində Çingiz Abdullayevin 7 aprel 1959- cü ildə anadan olduğu qeyd olunmuşdu.Çingiz müəllim həmin kitaba avtoqraf yazıb mənə verdi…Həmin günün səhərisi kitabdakı Çingiz müəllimin qısa tərcümeyi halını o iki nəfər üçün oxuyub mərci uddum.Amma onu da qeyd edim ki,mərcdə udduğum pul haqda söhbət açmadım,o iki nəfər də uduzduqları 10 rublun üstünü vurmadılar. Çingiz Abdullayev çox qısa vaxt ərzində nəinki Azərbaycanda,bütün dünyada tanınan,oxunan və sevilən bir yazıcı oldu. …Bir neçə il əvvəl Çingiz Abdullayev Neftcalaya,qardaşım Azərin 60 illik yubileyinə gəlmişdi.Atamın evində də oldu.Heydər Əliyev mərkəzindəki yubiley tədbirinə,o vaxt mərc elədiyim o iki qonşudan biri də (o biri qonşum artıq necə ildir ki,rəhmətə gedib) gəlmişdi.Mən həmin qonşumu çağırıb,onu Çingiz müəllimlə şəxsən tanış etdim və öz istəyimlə və eyni zamanda öz telefonumla həmin qonşumun Çingiz müəllimlə birlikdə şəklini də çəkdim. Azərin 60 illik yubileyindəki çıxışında Çingiz müəllim atamı da xatırladı.Atam 1994-cü ildə Çingiz müəllimlə birlikdə İraqa,Füzulinin 500 illik yubileyinə getmişdi.Çingiz müəllim dedi ki,nümayəndə heyətinə rəhbərlik ( yazıçılara) mənə ( Çingiz müəllimə) havalı olunmuşdu.İran sərhədində,İmamverdi müəllimin sənədindəki bir xəta ilə bağlı sərhəddə xeyli yubandıq.Buna səbəb həmin siyahıda atamın adındakı bir hərf səhvi olmuşdu:Atamın adı şəxsiyyət vəsiqəsində İmamverdi yazıldığı halda,Bakıda tərtib olunmuş siyahıda İmanverdi yazılınməş.Yəni “m” hərfinin yerinə “n” hərfi…İran sərhədçilərini qəzəbləndirən o bir hərflə sözün kökündə yaranmış dəyişiklik olmuşdu. İran sərhədçiləri üçün “İmam” sözünün “İman” sözü ilə dəyişdirilməsi çətin bağışlanan səhv kimi qəbul edilib. Çingiz müəllimin kitablarını həmişə böyük maraqla oxuyuram.Çingiz müəllimin məndə olan kitabları əksəriyyətini mənə elə Çingiz müəllim özü göndərib.
Çingiz müəllimi yeni yaşı münasibəti ilə təbrik edir,ona uzun,sağlam ömür arzulayıram. Və həmişə maraqlı olan yeni kitablarını gözləyirəm.
Mən Səməd Vurğun haqqında bu silsilə yazıları yazmağa başlayarkən,bilirdim ki,onun Hüseyn Cavidə həsr etdiyi “Səadət düşmənlərinə” şeirindən də yazacağam.Əlbəttə çox istərdim ki,bu şeir haqda yazmayım.Eyni zamanda daha çox istərdim ki,Səməd Vurğun kaş bu şeiri hec yazmamış olaydı..Amma mən bu silsilədə ” Səadət düşmənlərinə”şeirindən yazmasam elə bilirəm ki,bu yazımda tam səmimi olmaram.Haqlı olaraq. buna görə mənə irad da tutarlar… “Səadət düşmənlərinə” şeiri Səməd Vurğunu istəməyənlərin,onu qəbul etməyənlərin böyük şairə qarşı əllərində dəstəviz tutduqları şeirdir.Səməd Vurğunu təhqir edənlər,bu şeirə görə təhqirlərinə haqq qazandırırlar….Təəssüf ki,bu belədir…Səməd Vurğun heç şübhəsiz ki,bu şeiri sifarişlə yazıb (Bəlkə də heç özü yazmayıb- bu haqda bir qədər sonra).Və yenə də mənim qənaətimə görə bu şeri Səməd Vurğuna dönə- dönə,təkrar- təkrar yazdırıblar … O vaxta qədər ki, şeir,sifarişçiləri təmin edənə qədər…Çünki Səməd Vurğun öz şeirlərində heç kəs haqqında elə bədnam,kəskin,təhqiredici ifadələr işlətməyib.Hətta II Cahan savaşında da yazdığı şeirlərdə belə,faşistlər haqqında elə kəskin,təhqiramiz ifadələr işlətməyib.Mən yuxarıda dedim ki,bu şeiri Səməd Vurğuna təkrar-təkrar yazdırıblar.Bunu şeirdən də bilmək olur.Bu şeir Səməd Vurğunun həm üslub,həm forma,həm süjet baxımından ən zəif şeiridir.Sünilik hər sətirdə hiss olunur.Şeirdə boş pafos,şüarçılıq adamı yorur.Əsasən süjet dağınıqlığı,pərakəndəlik aydın nəzərə çarpır ( Mənə görə burda Səməd Vurğun üslubundan əsər-əlamət yoxdur)…Şeir “bizim yerlərin” tərənnümü ilə başlayır.Şeirin böyük hissəsi də bu tərənnümə həsr olunub…Sonra,qəfil ( qəfil sözündən uyğun söz tapa bilmirəm) Cavid yada düşür.Özü də necə:
“Sən ey böyük günlərin adına böhtan atan”.
Cavid hansı əsərində,hansı böyük günə böhtan atıb? Sonra o Cavidə “şarlatan” deyə xitab edir.Bu Səməd Vurğunun üslubudurmu?.Əlbəttə yox.
“Gözəllik aşiqiyəm” deyən deyilmidin sən? Ömründə bir yaxşılıq gəlməyibdir əlindən?”.
Bir-birini tamamıamayan iki cümlə.Bəli,Cavid özünə “gözəllik aşiqi” deyib. Amma onun hansı yaxşılığından,daha doğrusu pisliyindən söhbət gedir? ( Söhbət,qondarma vətənə xəyanətdən gedirsə ,bu ittiham da da öz təsdiqini hələ tapmayıb)….Sonra:
"Adına millətçilər dedi "Böyük sənətkar" .
Məsələ burasındadır ki,Cavidə böyük sənətkar deyənlərdən biri yox,birincilərdən biri,elə Səməd Vurğun olub.Özü də bütün ömrü boyu.Sonra davam edir :
Gəlin düz araşdıraq,sənin sənətinmi var?"
Bunu Səməd Vurğun Cavid haqqında deyir.İnandınızmı buna?.Kim bilməsə də Cavidin böyüklüyünü ən çox elə Səməd Vurğun bilirdi.
"Sən gecələr "Hamidi"vurub cilməyə getdin.
Bu şeirdə uzun müddət anlamadığım cümlə,bu misra olub.Hamidin bura nə dəxli var? Hamid Türk şairi idi,Cavidin də çox sevdiyi şairi idi, amma millətçi deyildi,türklər onu avropapərəst bir şair kimi qəbul edir.Amma məni dolaşığa salan “Hamidi”nin dırnaq içərisinə yazılışı olub.Özü də Hamid yox,”Hamidi”.Sonradan bildim ki,”Hamidi” 1937 – ci ildə Bakıda məşhur olan spirtli içki olub.Bu da Cavidə böhtandır.Səməd Vurğun da diğər qələm yoldaşları kimi Cavidin içgi aludəçisi olmadığını bilirdi.
Hərədən bir tük çəkib kosaya saqqal etdin.
Cümlənin qeyri-müəyyənliyini görürsünüzmü?
"Azərbaycan şairi" olsa da murdar adın"...
Az qala and içəsən ki,Səməd Vurğun heç kimə, “murdar” deməz.Onda ki,qala Cavid ola.
"Sultanların, şahların sinisini yaladın".
Cavidi tanıyanlar çox gözəl bilirdilər ki,Cavid qədər məğrur insan təkcə Azərbaycanda yox,dünyada az olub. Bunu Səməd Vurğun da bilirdi.
"Utanmadın Vaqifin,Füzilinin üzündən
Utanmadın Sabirin "Ay satıram" sözündən
Yenə də,fikir anlaşılmazlığı.
"O murdar arzuların torpaqlara kömüldü
Sənin yaratdıqların özündən əvvəl oldu".
Hüseyn Cavid 1937-ci ilin 4 iyununda həbs olunub,bu şeir isə həmin müdhiş ilin16 iyununda “Ədəbiyyat qəzeti”ndə çap olunub ( şeir özü tədqiqatçıların dediyinə görə 11 iyunda yazılıb).Cavidin həbsindən cəmi 6 gün sonra yazılıb.Cavidin arzuları nə tez (həbsindən cəmi 6 gün sonra) torpağa kömüldü? Səməd Vurğun hardan bilə bilərdi ki,Cavidin yaratdıqları özündən əvvəl ölüb.Axı Cavid hələ ölməyib,cəmi 6 gündür həbs olunub…Məni qınamayın,bəzən mənə elə gəlir ki,bu şeiri Səməd Vurğun yazmayıb ( O illərdə nə desən olardı).Sadıcə olaraq Səməd Vurğunun adından yazıblar.Səməd Vurğun yazıbsa da,ustalıqla hər cümlədə,bu şeiri ona zorla(1937-ci il) yazdırdıqları barədə elə bu şeirlərin cümlələri içərisində açıq- aydın dəlillər qoyub… Bu şeiri oxuduqda, mənfur sovet diktaturasının, Stalinin Bağırovun,onların məslək daşlarının,əlaltılarınınn xalqımızın tarixinə,mənəviyyatımıza nə qədər ağır,sağalmaz yaralar vurduqlarının bir daha şahidi oluruq. Bu olaylarda Səməd Vurğunu günahlandırmayın. . Bir xalq olaraq, bizə bu acıları yaşadan Stalinə Bağırova…dönə- dönə lənətlər oxuyun.
Yəqin çoxlarının yadındadır.Neçə illər bundan əvvəl tanınmış bir Azərbaycan siyasətçisi mətbuatda belə bir iddia ilə çıxış etmişdi ki, güya 37-ci ildə,KQB də, Səməd Vurğun Mikayıl Müşfiqə qarşı ifadə verib.Həmin siyasətçinin o məsuliyyətsiz iddiası Azərbaycanda böyük səs küyə səbəb oldu.Bir çox insan bu iddianı həqiqət kimi qəbul elədi.Siyasi çevrələrdə az-çox söz sahibi olan, xalq arasında da yetərincə tanınan bir şəxs niyə yalan danışsın ki? Bu məsələ ilə bağlı söz- söhbətlər, mübahisələr isə kəsilmək bilmirdi.Nəhayət,həmin məsələ ilə əlaqədar olaraq,vaxtı ilə Azərbaycanın Baş prokuroru olmuş mərhum İlyas İsmayılov bəyanat verdi və həmin bəyanatda o,dediyim siyasətçinin nəinki yalan danışdığını, həm də o ciyasətçisinin yumşaq desəm, məsuliyyətsiz biri olduğunu isbat elədi. Budur,İlyas İsmayılovun həmin bəyanatından bir hissə: “-…Hələ Azərbaycanım Baş prokuroru işlədiyim zaman Səməd Vurğunun guya Mikayıl Müşfiqə qarşı ifadə verdiyi haqqında şayiələr yayılmışdı.Mən arxivdən Mikayıl Müşfiqin cinayət işini tələb etdim.Cinayət işi ilə tanış olduqda, deyilənlərin tam əksinə, Səməd Vurğunun onu bacardığı qədər müdafiə etdiyini gördüm.Yazıçılar İttifaqının sədri Anarı çağırıb işlə onu da tanış elədim”. Hər dəfə Səməd Vurğun haqqında yalan,qərəzli məlumatları oxuyanda məni həmişə bir məsələ narahat edib:Səməd Vurğuna qarşı bu pis niyyətli insanların,bu böyük şairi ciddi cəhdlə gözdən salmaqda niyyətləri nədir? Səməd Vurğuna olan böyük el məhəbbəti onları niyə bu qədər narahat edir? Bəzilərinin təkcə Səməd Vurğuna deyil,digər işıqlı şəxsiyyətlərimizə qarşı qərəzli,böhtan dolu pislikləri nədən,haradan,kimlər tərəfindən qaynaqlanır? O qədər cavabı məlum,eyni zamanda cavabı qaranlıq qalan suallar var ki…
ERNEST HEMENQUEY"Все,что писатель имеет сказать людям, он должен не говорить, а писать".
Hemenrueyin Nobel nitqindən
Ernest Hemenquey 61 il ömür yaşayıb.Hər biri şedevr olan əsərlər yazıb: “Əlvida silah”, “Əcəl zəngi”‘, “Qoca və dəniz”…Məcara dolu bir həyat yaşayıb.18 yaşında Amerika Qırmızı xaç cəmiyyənin tərkibində İtaliyaya; İtaliya-Avstriya cəbhəsinə gedib.Orada ayağından ağır yaralanıb.3 ay Milan rospitalında müalicə olunub.İspaniya müharibəsində iştirak edib.Cəbhənin qaynar xəttindən,elə səngırdəcə qəzetlər üçün məqalələr yazıb…Korrido döyüşlərinin vurğunu olub,bu təhlükəli döyüşlərdə hətta motodor kimi də iştirak edib.Balıq ovu həvəskarı olub.Yaşadığı dəniz sahilində,balıq ovu üçün yaxta da alıb.Bəzən balıq ovuna görə günlərlə dənizdə qalıb.Öz adına olan balıq ovu yarışında,Kuba lideri Fidel Kastro ilə birlikdə iştirak edib.Bir neçə dəfə avtomobil,hətta təyyarə qəzasına da düşüb.Boksla maraqlanıb,boks yarışlarında iştirak edib.Afrikaya səfərlər edib- qara qitədə aylarla davam edən şir ovu ilə məşgul olub.İçgini sevib,hətta aludəçisi də olub.Hələ sağlığında bütün dünyada sevilən və oxunan yazıçı kimi böyük nüfuz qazanıb.1954- cü ildə Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatına layiq görülüb.. Amma mükafatın təqdim olunması mərasiminə- Stakholma getməyib.Dəfələrlə xəstələnsı də ( hətta ağır xəstəliklər) heç vaxt ümidini üzməyib.Əsərlərinin qəhrəmanları kimi,heç vaxt,heç bir cətinliyə təslim olmayıb.Amma axırıncı xəstəliyi dəhşətli oldu…1960- və ildə psixoloji sarsıntıdan depresiyaya düşür.Xəstəliyi o qədər şiddətli olur ki,dünyanın ən ilhamlı,ən qorxmaz,ən inadkar yazıçısı sevdiyi peşə ilə-yazıçılıqla məşğul ola bilmir.Əslindı yazırdı,amma ürəyindəki fikirləri əvvəllərdə olduğu kimi istədiyi şəkildə ifadə edə bilmirdi.Ürəyi ilə ruhu arasındakı əlaqə artıq məhv olmuşdu.Hemenquey öləzıməkdə olan düşüncəsi ilə başa düşürdü ki,o,əsl ömtünü- özünün istədiyi çılğın,təlatümlü,yaradıcılıq şövqü ilə açıb- daşan ömrünü artıq tam olaraq yaşayıb,sona çatdırıb.Müalicə ilə bəlkə də daha bir neçə il yaşaya bilərdi amma…Hemenquey hissiyyatsız,həyəcansız,sevgisiz,əgər belə demək təbiri caizsə,zədələnmiş ruhla yaşanacaq ömrü qəbul etmədi.Hemenquey 61 illik ömürlə kifayətləndi.Və 1899 cü ilin 21 iyulunda anadan olan Hemenquey,1961-ci ilin 2 iyununda yaşadığı evində,ona atasından qalmış ov tüfəngi ilə (atası da həmin tüfənglə intihar etmişdi) özünü vurub intihar etdi. Hemenrueyin təlatümlər içərisində keçən ömrü,elə təlatümlər içərisində də sona çatdı. Ürəyi necə istədisə,elə də yaşadı və öldü. Yüz ildən artıqdır ki, onun kitabları maraqla oxunur,yüz illər sonra da ( mənasız müharibələr dünyanı məhv etməsə) maraqla oxunacaq. Çünki nəyi düşübsə düşündüklərini yazıb, həmişə ürəyinin səsinə qulaq asıb.
… Müstəqilliyimizin ilk illərindən başlayaraq Səməd Vurğun yaradıcılığı şəxsiyyəti,həyatı barədə qərəzli təftişlər mətbuatda yer almağa başladı və bu zərərli təftiş bu günə qədər də davam etməkdədir.Həmin o illərdə Səməd Vurğun poeziyasına irad bildirirdilər ki,o,partiyaya,komsomola,Leninə,Stalinə şeirlər həsr edib.Düzdür,bu yazıların cavabları verilirdi.Cavab isə çox sadə idi:Partiyaya,komsomola,Leninə Stalinə SSRİ də elə şair,yazıçı yox idi ki, şeir,poema,pyes,hekayə,povest,roman həsr etməmiş olsun.Hətta sonralar repressiya olunaraq güllələnən şairlər də Stalinə əsərlər həsr etmişdilər (Mikayıl Müşfiq).Avropada demokratik fikrin az qala ikona kimi səcdə etdiyi Anna Axmatovadan tutmuş,Pasternaka,Marina Svetayevaya qədər,yaxud Türk Nazim Hikmətdən tutmuş,Çilli Poble Nerudaya qədər… Stalinə,leninə əsərlər həsr etmişdilər.Hətta sonralar “rus ədəbiyyatının vicdanı” (Soljenitsinin əsırlərini redaktoru olduğu “Новый мир” dərgisində çap etdiyi görə vermişdilər bu adı ona) adlandırılacaq Aleksandr Tvardovski 1949- cü ilin dekabrında,Stalinin 70 illik təntənələrində, Stalinə həsr etdiyi tərif dolu poemasından hissələr oxumuşdu.Sontalar Xruşov tərəfindən şəxsiyyətə pərəstiş tənqid hədəfinə çevriləndə,həmin o “rus ədəbiyyatının vicdanı” sayılan Tvardovski,heç bir təzyiqə- filana məruz qalmadan həmin əsərdən imtina etmişdi.Və bu günkü rus içtimai fikri Tvardovskinin bu qeyri- ciddi əməlinə müsbət mənada yüz cür don geyindirirlər.Yəni Stalinə münasibətdə şəraitə uyğun gah nala,gah da mıxa vuran Tvardovski,bu gün Rusiyada,Stalinə bu oynaq münasibətinə görə,Səməd Vurğunun Azərbaycanda məruz qaldığı sərt təpkilər qədər təpkilərə məruz qalmayıb…Bu yazımda elə təsəvvür yaranmasın ki,mən Səməd Vurğunun Stalinə Leninə yazdığı əsərləri hansı yolla olursa olsun idealizə etməyə çalışıram.Əsla.Mənim üçün Lenin də,Stalin də qan hərisi,demokratik fikrin ən amansız düşməni,Türk millətlərinə qənim kəsilən despotlardır… Və ən əsası,Səməd Vurğun kimi dahi şairlərin mənim hər hansı müdafimə ehtiyacı olmadığını da bilirəm….Sadəcə,öz həqiqətlərimi yazıram…Müstəqilliyin ilk illərindən sonra Səməd Vurğuna münasibətdə daha sərt mövqelər sərgiləndi.Səməd Vurğunun bütün müsbət keyfiyyətlərini,saysız- hesabsız insanlara etdiyi yaxşılıqlarını ğörməzdən gəlib,bir- birindən gözəl şeirlərinin üstündən sükutla keçənlər,1937-ci il repressiyasında həbs edilən məşhurlarımızın məhvində Səməd Vurğunun da əli olduğunu deyən insanlar da oldu.,”Səməd Vurğun kimisə satıb,Səməd Vurğunun yazdığı “ünvanlı şeirlər” guya,kiminsə ölüm fərmanı olub – deyənlər də və s…Bəs əslində vəziyyət necə idi? Mən bəzən 37-ci ildən söhbət düşəndə,çoxlarına qəribə gəlsə də,deyirəm ki,1937- ci ildə ( ondan bir qədər əvvəl və bir qədər sonra da) Allah ümumiyyətlə mövcud olmayıb. Dünyanı şeytan idarə edib 1937- ci ildə sovet dustaqxanalarındakı günahı olmayan ” müttəhimlər”i,adı bəşər olan insanlar yox,ruhlarını şeytana satmış şəxslər mühakimə edib. Günahsız “müttəhimlərə” cəsa verənlər yenə də adi insanlar yox,zombiləşmiş manyak psixozlar olub…Mənim kitabxanamda bir necə kitab var.Kitablar, Moskvada,sovet dövləti çəkəndən sonra çap olunub.Oxunması son dərəcə ağır olan həmin kitabların bəzi səhifələrində 1937- ci ildə Sovet dustaqxanalarlnda mövcud olan cəza üsullarından da yazıblar: (Məsələn: Евгений Гинзбург:”Крутой маршрут”, Варлам Шаламов “Колымские рассказы”. Олег Волков ,” Я погружение во тьму” və s) .Heç bir günahı olmayan “Xalq düşmənlərinin” gözlərini çıxarırmışlar,dırnaqlarının altına iynə yeridirmişlər,yaxıd dırnaqlarını çıxarırmışlar,kəlbətinlə dişlərini çəkirmişlər, sümüklərini sındırırmışlar,butulka üstündə oturdurmuşlar,boğazlarına qədər olan nəcis ambarlarında saatlarla qalmağa məcbur edirmişlər…Daha dəhşətli bir cəza üsulundan da oxumuşam həmin kitablarda:Müttəhimlərin bəzisini dəmir seyfə salırmışlar.Bu cəza növünü təsəvvür edəndə belə adamın nəfəsi kəsilir:İnsanı güc bəla ilə həmin seyfə salırmışlar.Ağzı kilidlənmiş seyfin içərisində azca qımıldanmağa belə imkanı olmayan bədbəxt dustaq saatlarla o seyfdə qalırmış..Belə zülmü Allah götürərmi? Ona görə deyirəm ki,1937- ci ildə Allah mövcud olmayıb.Ruhlarını şeytana satmış zombiləçmiş manyak pzixozlar edib bunları.O bədbəxt,günahsız “müttəhimlərdən” istədikləri izahatları almaq o manyaklar üçüm su içmək qədər asan olub.O dəhşətləri ğörəndən sonra hansı müttəhim dirəniş göstırə bilərdi ki? Təkcə gerçək dünya ilə ilə deyil,gördüyü dəhşətlərdən ağılları ilə belə əlaqələrini itirən “müttəhimlər” yalan-gerçək kimin üzünə desən dururdular.Ona görə yox ki onları azad etsinlət.Əsla.Çünki,xalq düşməni kimi həbs olunanların böyük qismini sonda hökmən güllələməli idilər.Tapşırıq belə olub.Ona görə o yazıq ” müttəhimlər”, yalan,olmayan “hadisələri” boynima alırdılar,yalnız yaxşılaqlarını görmüş dostıarının üzlərinə ona görə dururdular ki,bu dəhşətlər tez bitsin,onları tez güllələsinlər…1937- ci ildə Bayıl həbsxanasında cəza cəkən dustaqlardan birinin 1995- ci ildə bir yazısını oxumuşdum.Yazırdı ki,bəzən güllələnən adamlara qibtə edirdik.Çünki bəzən aylarla uzanan dindirmələr də olirdu.Demək verilən işgəncələr də aylarla çəkirmiş…Bütün bunları niyə yazıram,? Yəni Səməd Vurgunun “danosu”, “böhtanı” hedabına kiminsə güllələmməsi fikri tamamilə absurddur. O vaxtlar Moskvadan Azərbaycan rəhbərliyinə (həmçinin bütün respublikalara) qəribə məktublar gəlirmiş:Məzmunu da belə olurmuş: Bu il Sizin respublikadan filan qədər( rəqəm də göstərirmişlər) xalq düşməni ifşa olunib həbs edilməlidir.Yəni plan verirmişlər.Və həmin ölüm qoxuyan tapşırıq nəyin bahasına olsun yerinə yetirilməli imiş.Və yetirirdilər də.Şərəfsiz bir hakimiyyətin,sistemin vəhşiliklərə görə Səməd Vurğunu da günahlandırmaq, düzgün deyil axı…
2003-cü ildə,Rəsul Həmzətov vəfat edəndə Rus qəzetlərinin biri “Böyük Sovet şairi Rəsul Həmzətov vəfat etdi” yazmışdı.Həmin nekroloqdakı bu cümlə mənə təəccüblü gəlmişdi.2003- cü ildə,Rəsul Həmzətov vəfat edəndə,Sovet dövləti artıq 12- ci il idi ki,tarıxın səhnəsindən silinmişdi.Amma Sovet dövlətinin varisi olan Rusiyanın mətbu orqanı Həmzətovu yenə də Sovet şairi kimi təqdim edirdi.Rəsul Həmzətov şübhəsiz ki,çox istedadlı şair idi,istedad onda anadangəlmə idi,yəni Allah vergisi idi,bu həqiqəti,birmənalı olaraq belə qəbul etmək gərəkdir…Amma şovinist rus hökuməti belə düşünmürdü,onlar hesab edirdi ki,Həmzətov qazandığı bütün uğurlara görə Sovet dövlətinə minnətdar olmalıdır.Cünki,ən ali mükafatları,orden- medalları,fəxri adları Həmzatova sovet dövləti vermişdi,onu deputat etmişdi,kitablarını həm SSRİ məkanında,həm də xarici ölkələrdə kütləvi tirajla çap etdirmişdi,,şeirlərini dərsliklərə saldırmışdı,televiziyada,radioda Həmzətov haqqında çoxlu sayda verilişlər səsləndirmişdi və Rusiyaya görə Həmzətov,yenə də deyirəm,bütün uğurlarına görə SSRİ yə minnətdar olmalı idi… Səməd Vurğun haqqında yazımin III hissəsini Həmzətovla başlamağım təsadüfü deyil.Səməd Vurğun da Həmzətovun yaşadığı taleyi yaşamışdı.Sovet təbliğat maşını elə təəssürat yaradırdı ki,bütün uğurlarına görə Səməd Vurğun Partiyaya,Sovet dövlətinə ,yoldaş Stalinə minnətdar olmalıdır.Hətta bunu Səməd Vurğun özü də deyirdi.Yaxud dedizdirirdilər,yaxud da Səməd Vurğunun adından belə yazırdılar…Sovet dövlətinin himayəsi altında yaşayan qələm adamları ya doğrudan xöşbəxt idilər,ya da xöşbəxt görünməyə məcbur idilər.Düzdür,onlar dövlət tərəfindən hər cür qayğı ilə əhatə olunurdular,elə Səməd Vurğunu götürək,Bakının mərkəzində bütün təminatı olan ev,xidməti maşın,yüksək vəzifə,yüksək maaş,fəxri adlar,titullar,xarici ölkələrə səfərlər, həm özləri,həm də ailə üzvləri xəstələnəndə xüsusi xəstəxanalar,xüsusi mağazalar…Düzdü,bunlar hamısı olub…Böyük nüfuzları…Rahat həyat…Bax dolaşıqlıq əslində burdadı. Nüfuzları hər yerdə kecərli idimi,Həyatları doğrudan da rahat idimi? .Səməd Vurğunun axırıncı fotoşəkillərinə baxıram…48,49 yaşlarında çəkilmiş şəkillərdir..O şəkillərdə Səməd Vurğuna 48,yaxud 49 yaş vermək olarmı? Əsla.O şəkillərdə Səməd Vurğun ən aşağısı 80 yaşlı,həyatdan yorulmuş,bezmiş usanmış qocalara bənzəyir…Sovet mətbuatı,Səməd Vurğun haqqında yazan müəlliflər o vaxtlar partiyanın,dövlətin Səməd Vurğuna göstərdiyi qayğıdan hörmətdən yazırlar…Amma əsl həqiqətdən- Səməd Vurğunun məruz qaldığı məhrumiyyətlərdən,ona edilən təzyiqlərdən,30, 40, hətta 50- ci illərdə yaşadığı qorxu,həyacan hissindən bir kəlmə də olsun nə yazıblar,nə də deyiblər.Səməd Vurğun özü də bu haqda danışmayıb,danışsa da ən mərhəm, ən yaxın adamlarına danışıb…Çünki yerin də qulağı var idi və Səməd Vurğunun nəinki narazı, hətta ən adi sözləri belə həmin gün, insan qəssabı Bağırova çatdırılırdı.Səməd Vurğun əgər o illərin mətbuatının yazdığı kimi xöşbəxt taleli Sovet şairi idisə,bəs 48 yaşında,niyə 80 yaşında yorğun,üzgün,qocaya bəzəməli idi ki? Sıməd Vurğun hər cür qayğı,diqqət ilə əhatə olunmuşdusa, 50 yaşında niyə o amansız xəstəlikdən ( o amansız xəstəlyin hansı səbəblərdən: qorxu,stres- yarandığını hər halda hamımız bilirik) dünyasını niyə dəyişirdi ki?… Səməd Vurğunun əsl,həqiqi ömrünü (həyatını) bilmək üçün Müstəqilliyi gözləmək lazım gəldi…Əlbəttə,Müstəqillik illərində çox həqiqətlər üzə çıxdı….Amma təəssüflər olsun ki,bütün xalqımızın sevimlisi olan Səməd Vurğuna ən ağır zərbələr də ( mənə görə haqsızlıqlar) elə müstəqillik illərində,(qərəzli,yaxud qərəzsiz,bilərəkdən,yaxud bilməyərəkdən) elə öz həmvətənlərimiz tərəfindən müstəqillik illərində dəydi.
Şəkildə:Səməd Vurğunun atama avtoqrafla bağışladığı kitabı
