O GÜN (Milli Qəhrəman İlqar Mirzəyevin xatirəsinə) Hər şey belə başladı, Gülə-gülə getmişdin… Döndün üzdə təbəssüm, Çöhrənə həkk etmişdin… * * * Tək getmişdin gedəndə, Yüz min olub qayıtdın… Özün getdin yuxuya, Milyonları oyatdın… * * * Hər şey belə başladı, Bütün xalq həmdəm oldu… Cümlə aləm toplandı, Azərbaycan cəm oldu… * * * Yuxudaykən əbədi, Yatmışlara qalx dedin… Vətənin qara dərdin Al boyayıb, ağ etdin… * * * Girib torpaq altına, Çıxartdın üzə nə var… Bir gedişə mat idi, Taxtada tüm fiqurlar… * * * Tarixində satrançın Bəlkə də bu oldu ilk… Qarşısında bir topun, Vəzir olmuşdu fillik… * * * Hər şey belə başladı, Qonaqların sığmadı O gün həyət-bacana, Məmləkəti çuğladı… * * * Başlanan yol qapından, Şuşayadək uzandı… Vətən oğlun itirdi, Torpağını qazandı… * * * Belə şanlı hekayət, Tarixdə bir, ya iki… Lap başqası varsa da, Möcüzədir bizimki … * * * Bu dastanı qanıyla Yazdı ərlər, ərənlər… Bu kitabın qədrini, Bilir yazmaq bilənlər… 14.07.2021. Bakı.
Hazırda ölkəmizdə də geniş start götürmüş STEAM təlim metoduna keçid təhsil müəssisələrini dərindən düşündürən məsələlərdəndir. Məlumdur ki, bütün yeniliklərin tətbiqi və nailiyyəti onun düzgün istifadəsindən, ixtisaslı kadr potensialından birbaşa asılıdır. Bunun üçün aktuallıq qazanmış yeni metodun səmərəli öyrədilməsi, müsbət nəticələrin alınması, nəhayət yeni məhsul yaradılmasına qədərki inkişaf yolunu düzgün müəyyənləşdirmək zəruridir. Ali və orta təhsil müəssisələri bunun üçün potensiallı kadrların yetişdirilməsi, tədris üçün uyğun kabinə və mərkəzlərin yaradılmasını qarşıya məqsəd kimi qoymuş və bu istiqamətdə işlər davam etdirilməkdədir. İndi əsas məqsəd STEAM metodundan istifadəni cəlbedici hala keçirmək üçün uyğun avadanlıqlarla kabinə və mərkəzləri zənginləşdirmək, öyrənənlərin marağını bu sahəyə çəkmək üçün maraqlı təcrübələrin təqdimatının keçirilməsidir.
STEAM müəllimi – müasir müəllim simasıdır. Məşhur bir kəlamda deyilir:“Gələcək çoxdan gəlib. Sadəcə o, düzgün paylaşılmayıb”. Bunu belə də açıqlamaq olar: gələcəyi vaxtında görənlər üçün gələcək bu gündən qurulur. Yeni texniki vasitələr, internet dövründə yaşayan, fəaliyyət göstərən mütəxəssis, təhsilalanlar bu gün aldıqları biliklərin inteqrasiyası ilə dizayn, mühəndislik bacarıqlarının inkişaf etdirilməsini maraqla qəbul edir. Həmyaşıdlarının etdikləri maraqlı işləri, “ENACTUS” “Start-UP”, “STEM Azərbaycanda” və s. layihələri rəğbətlə qarşılayan bu günkü gənclik – Niyə bu mənim ağlıma gəlmədi? – Mən ondan daha yaxşısını edə bilərəmmi? – ideyalarının ardınca getməklə yeni layihələrə doğru hədəf götürməlidirlər. Bu günün öyrənənindən başlıca tələblər: İdeya verə bilən şagird yetişdirməli, İstehsal düşüncəli şagirdlərə şərait yaradılmalı, İdeyanı şagird, tələbə sinfə gətirməlidir. Ən sadə məhsulun yaradılması STEAM təhsilinin əsas prinsiplərindəndir. Bütün bunlarla yanaşı, öyrədən və öyrənənlərdən gözlənilən tələblər və bacarıqlar da vardır:
STEAM şagird bacarıqlarına – qarşıya çıxan problemli istiqamətlərin müəyyən edilməsi, təyin edilmiş problemin həlli üçün yeni biliklərin öyrənilməsindən daha çox, araşdırma, tədqiqatçılıq, fərqli xəyalların məhsulu olan təkliflər irəli sürmək və s. daxildir.
STEAM müəllim bacarıqlarına – istiqamətverici olmaq, STEAM ilə əlaqədar seminar və layihələrdə iştirak etmək, dünyada gedən yenilikləri izləyib fəaliyyətinə daxil etmək, ən müasir texnologiya və təlim proqramlarından istifadə bacarıqlarına sahib olmaq, STEAM tədbir və layihələri təşkil etmək və s. ibarətdir. Bütün fənlərin tədrisində STEAM metodundan yararlanmaq tədrisdə, öyrənəndə yaradıcılıq, tədqiqatcılıq bacarığı, problem həlletmə bacarıqları formalaşdıracaqdır. Elmi bilikləri, anlayışlarla ilk dəfə tanış olduqda və yuxarı siniflərə qalxdıqca şagirdlər çətinlik çəkməsin deyə təlim prosesini həm intellektual, həm də əyləncəli hala gətirmək üçün STEAM metodunun imkanlarından istifadənin əhəmiyyəti dərsin daha maraqlı və cəlbedici edir.
STEM nədir? – sualına müxtəlif izahlar onun hərtərəfli mahiyyətini ortaya çıxarır. STEM (Elm, Texnologiya, Mühəndislik, İncəəsənət, Riyaziyyat) Təhsili – Dünyanın bir çox ölkəsinin kurikulumlarına daxil olan, nəzəri bilikləri praktikaya, məhsula və innovativ ixtiralara çevirməyi hədəfləyən, tələbələrin elm, texnologiya, mühəndislik və riyaziyyat kurslarında öyrəndikləri məlumatları görmələrini təmin edən təhsil yanaşmasıdır. STEM təhsili istehsal və ixtira, fərqlilik və yaradıcılıq, bilik və bacarıqları təmin etməyi hədəfləyir. STEM təhsili almış şəxslərin iş dünyasına daxil olduqları zaman bu bacarıqlar sayəsində iş həyatının tələb etdiyi keyfiyyətlərə asanlıqla uyğunlaşa və ölkənin iqtisadi inkişafına töhfə verə biləcəkləri gözlənilir.
STEM Təhsili dünyada məktəbəqədər təhsildən ali təhsilə qədər bütün təhsil prosesini əhatə edən fənlərarası yanaşma kimi qəbul edilir. STEM Təhsilə keçid üçün nümunəvi təkliflər irəli sürülür: STEM Təhsil Mərkəzlərinin yaradılması, tədqiqatların aparılması, müəllimlərin hazırlanması, STEM üzrə kurikulumların yenilənməsi, məktəblərdə lazımi mühitin yaradılması üçün kurs materiallarının təmin edilməsi kimi mövzular diqqətdə saxlanılmalıdır. STEAM təhsili şagirdlərin araşdırma, müzakirə və tənqidi düşüncələrini inkişaf etdirmək üçün elm, texnologiya, mühəndislik, incəsənət və riyaziyyatı birləşdirən bir tədris və öyrənmə yanaşması olub, şagirdlərə real dünya problemlərinə yaradıcı həll yolları axtaran maraq dolu öyrənənlər olmağa imkan yaradır. STEAM şagirdlərə universitet təhsilində, karyeralarında və həyatlarında uğur qazanmaq üçün lazım olan bacarıqları inkişaf etdirməyə kömək edir. Araşdırmalar göstərir ki, yaradıcı proqramlara qatılan şagirdlər qabaqcıl düşüncəyə, stresslə mübarizə bacarıqlarına, özünü dərkə sahib olur, komanda işində, ünsiyyətdə, liderlikdə, motivasiya və sosial münasibətlərdə, yaşadıqları cəmiyyətlə əlaqələr qurmaqda güclü bacarıqlar formalaşdırırlar. STEM təhsil metodu – düşünülənin əksinə şagirdlərdə sadəcə akademik bacarıqları möhkəmləndirmir, onların hərtərəfli inkişafına kömək edir. Məsələn:
Toxunaraq öyrənmə – STEM tədris metodunda məlumatlar vizual, audio üsulla yanaşı, kinestatik (toxunaraq öyrənmə) və sosial öyrənmə vasitələri ilə də ötürülür;
Yaradıcılıq – Yaradıcılıq insanı digər canlılardan fərqləndirən ən asas bacarıq hesab edilir və STEM təhsil modeli tədris zamanı şagirdlərdə yaradıcılıq bacarığını inkişaf etdirməyə şərait yaradır. «Biz övladlarımıza onlardan daha ağıllı olan maşınlarla (robot) rəqabət aparmağı öyrədə bilmərik, onları maşınlardan fərqləndirəcək nəsə öyrətməliyik. Yalnız bu üsulla onların 30 il sonra mövcud olma, sağ qalma şansları olacaq» – kimi düşünək.
Səhvlərdən öyrənmə – Tədris zamanı şagirdlərin kiçik miqyaslı təcrübələr zamanı əldə edilən nəticələri müşahidə edib, ortaya çıxan səhvləri araşdırma və təcrübələrin düzgün aparılmasına şərait yaranır.
Tənqidi təfəkkür – STEM tədrisi zamanı dərslər qruplar formasında müzakirə üzərinə qurulduğundan şagirdlər komanda işinə münasibət bildirir, öz arqumentlərini əsaslandırır, öyrəndikləri bilikləri müzakirə, analiz-sintez etmə imkanı qazanırlar.
Ünsiyyət bacarığı – Dərslər adətən eksperimentin və ya layihənin nəticəsi ilə bağlı hesabat və ya təqdimat ilə yekunlaşır.
Liderlik – STEM dərsləri daha çox layihə əsaslı və qrup işləri formatında təşkil edildiyindən qrup üzvləri liderlik funksiyasını da yerinə yetirir, qrupa/ layihəyə rəhbərlik edir, qərarlar alır, liderlik bacarıqları inkişaf edir.
İş mühitinə hazırlıq – STEM təhsil metodunun əsas məqsədi şagirdləri gələcək iş mühitinə hazırlamaqdır və bütün bu bacarıqlar şagirdləri səmərəli insan resursu olaraq tutacaqları mövqelərə hazırlayır.
Hər sahədə olduğu kimi, təhsil sahəsinə gətirilən yeniliklərin tətbiqi də müəyyən problemlərlə üzləşir. STEAM metodunun təhsil sahəsində tətbiqinin aşmalı olduğu baryerlər də vardır: Məsələn, maddi resursların baha olması və insan resursu çatışmazlığını qeyd etmək olar. STEM dərslərinin tədrisi yüksək araşdırma, müşahidə, sinif idarəsi bacarığına sahib peşəkarlar tələb edir.
İnformativ Məlumatlar – xeyriyyə tədbirləri
Uşaqlar üçün protez əllər minlərlə dollara başa gəlir və istifadə müddəti azdır. 3D çap sayəsində 40$-dan da aşağı büdcə ilə protez hazırlamaq mümkündür! www.enablingthefuture.org kimi təşkilatlar protezləri hazırlayır və pulsuz paylayırlar.
Müxtəlif əlillik növləri olan uşaqların digər uşaqlarla eyni səviyyədə oynaya bilmələri üçün Microsoft, X-Box üçün, xüsusi coystik yaratdı. “Makers Making Change” əlilliyi olan insanlar üçün xüsusi qurğular hazırlayan beynəlxalq könüllülər təşkilatıdır.
Star Wars və Avengers kimi filmlərdə istifadə olunan rekvizitlərin əksəriyyəti 3D çap olunmuşdur.
3D Systems Amerika Kulinariya İnstitutu ilə əməkdaşlıq edərək, şirniyyatları və yeməkləri 3D çap edən, ChefJet Pro 3D printerinin hazırlanmasında iştirak etmişdir.
Dizayn əsaslı öyrənmənin əsasında dizayn düşüncəsi dayanır. Dizayn düşüncəsi konsepsiyası lik dəfə XX əsrin ikinci yarısında Amerikalı iqtisadçı Herbert Simon tərəfindən hazırlanmışdır. Dizayn düşüncəsi hazırda müxtəlif problem və məsələlərin həllində istifadə olunan kifayət qədər təsirli bir metodologiya kimi geniş yayılmışdır. Dizayn düşüncəsi optimal axtarılan zaman analitik və texniki vasitələrlə yanaşı, yaradıcı vasitələrin istifadəsini zəruri edən metodologiyadır.
Bəs dizayn düşüncəsini necə formalaşdırmalı? Buraya aşağıdakı fəaliyyətlər daxildir:
STEAM kabinə və mərkəzlərinin qurulub istifadəyə verilməsi üçün praktik təlim mühitlərinin yaradılması da mühüm şərtlərdəndir:
Planlaşdırma mühiti – şagirdlərin STEAM öyrənmə layihəsini və iş planlaşdırmasını düzgün tərtib etmələri üçün otaq;
İnteqrasiya mühiti – şagirdlərin üzərində işlədikləri layihənin inkişafı üçün ehtiyac olan məlumat bazasının olduğu və texnologiyalardan rahat istifadə edə biləcəkləri otaq;
Təqdimat mühiti – şagirdlərin STEAM layihələrini kollektivə təqdim etmək üçün, layihə ətrafında müzakirə və yeni qərarlar qəbul etmələri üçün mübadilə otağı;
Tədqiqat mühiti – şagirdlərin kəşf edərək öyrəndiklərinin təşviq edildiyi, STEAM layihələri ilə əlaqədar gözləntilərin artırıldığının izləndiyi, laboratoriya işlərinin həyata keçirildiyi, müəllimlərin öyrənənləri düzgün istiqamətləndirə biləcəyi, avadanlıqlarla təmin olunmuş otaqlar;
Əməkdaşlıq mühiti – şagirdlərin STEAM layihələri, layihənin nəticələri ətrafında şagirdlərarası müzakirəyə imkan yaradan, hesablamaların aparıldığı, çatışmazlıqların müəyyənləşdirilib həlli yollarının dəqiqləşdirilə biləcəyi otaq;
Yaradıcılıq mühiti – şagirdlərin təhsil müəssisələrində həyata keçirdikləri STEAM layihələri çərçivəsində araşdıraraq əldə edə biləcəkləri, yeni məhsulların yaradılmasına imkan verən tasarım və ya kəşf otağı.
Artıq məktəbəqədər təhsil yaş qrupundan yuxarı siniflərə qədər STEAM-ə uygun təhsil verilməsi zərurətə çevrilmişdir. Artıq dünyanın inkişaf etmiş bir çox təhsil müəssisələrində NASA-da STEAM təlimçisi təhsili almış təcrübəli, kreativ yaradıcılıq potensialına malik təhsil çalışanları və bu istiqamətdə uzmanlaşmış və təcrübəli müəllim, alim, metodist, texnologiyalardan üstün istifadə imkanlarına malik mütəxəssislər çoxluq təşkil edir. Bundan başqa, bəzi ölkələrdə STEAM ilə əlaqədar olaraq elm, kodlama, robototexnika və avtomatlaşdırma təlimini özündə birləşdirən təhsil də verilməkdədir. Müasir dunya energetika sahəsində də müxtəlif kəşflər, yeniliklər, fərqli üsullardan, alternativ enerji resurslarından istifadənin müxtəlif sahələrini işlənməkdədir. Hazırda energetikanın qarşısında duran ən vacib problemlərdən biri enerji ehtiyatlarından səmərəli istifadə etməklə, iqtisadiyyatın bütün sahələrinin və əhalinin həm indi, həm də gələcəkdə enerjiyə olan tələbatını lazımi səviyyədə ödəməsini təmin etməkdən ibarətdir. Bunun üçün də yenilklərdən faydalanmaq, dünya təcrübəsindən müqayisəli istifadə, tənqidi-məntiqi təfəkkürün inkişafı, təhsilalanların sərbəstliyi nəzərdən qaçırılmamalıdır. STEM təhsili istehsal və ixtira, bilik və bacarıqları təmin etməyi hədəfləyir. STEM təhsili almış şəxslərin iş dünyasına daxil olduqları zaman bu bacarıqlar sayəsində iş həyatının tələb etdiyi keyfiyyətlərə asanlıqla uyğunlaşa və ölkənin iqtisadi inkişafına töhfə verə biləcəkləri gözlənilir. Komputer Dəstəkli Dizayn: komputer texnologiyalarını tətbiq etməklə obyektlərin dizaynıdır. Mühəndislyin dizayn mərhələləri: Mühəndislərin hər hansı məhsulun istehsalı mərhələsində istifadə etdiyi 6 addımlıq proses: Sual, Müzakirə, Dizayn, Qurmaq, Test və Təkmilləşdirmə. Ümumiyyətlə, STEAM metodu və perspektivləri haqda danışdıqda, xəyal, ideya, dizayn üçün də sərbəstliyə yer verilməlidir.
Naxçıvan Muxtar Respublikası ali məktəbləri arasında Naxçıvan Dövlət Universiteti hər zamankı kimi bir ilkə daha imza atdı. Universitet rəhbərliyinin xüsusi təşəbbüsü və qayğısı ilə bu ildən ilk olaraq Təbiətşünaslıq fakültəsinin III kurs “Biologiya müəllimliyi” ixtisasında STEAM fənninin tədrisinə başladıq. Yeni metodun tədrisi tələbələr tərəfindən xüsusi həvəslə qarşılanmış və müvəffəqiyyətlə davam etir. Tələbələrə xəyal qurmağı, ideya irəli sürüb onları məhsula çevirmək vərdişləri aşılamağa göstərdiyim cəylər ilk bəhrələrini göstərdi: Sərbəst iş kimi tələbələrə verdiyim praktik tapşırıqlar içərisində çox maraqlı işlər diqqətimizi çəkdi. Bu işlər STEAM metodu sayəsində həm biologiyanın tədrisində, eləcə də müxtəlif sahələrdə yaradıcılığa, kreativliyə şərait yaradılacağını, yeni kəşflərə yol açılacağını vəd edir.
Artıq əksər ixtisaslarda STEAM fənninin tədrisinə başlamaq zərurət təşkil edir. Digər ixtisas tələbələri hətta özləri yaxınlaşıb bu metodun tədris fənni kimi salınmasını xahiş etməyə başlamışlar. Lakin fənnin tədrisi üçün yetərincə kadr potensialı məsələsi də problemlər sırasındadır. Oturub uyğun təlimlərə dəvət gözləməkdənsə fənn müəllimləri özləri maraqlanıb müxtəlif Vebinar, konfrans və təlimlərə qoşulmaq, təcrübə mübadiləsi etməklə potensiallarını artıra bilərlər. 2 ildən artıq müddətdə şəxsi səylərimlə bir çox layihələrə, təlimlərə qoşularaq, internetdə müxtəlif ölkələrin təcrübəsini öyrənərək bu semestr tələbələrdə STEAM metoduna xüsusi həvəs, sevgi yarada bildim. Yeniliklərdən xəbərdar olaq ki, gənc nəslin dünya standartları səviyyəsində yetişdirməyə imkanlarımız yüksəlsin.
Güman edilir ki, gələcəyin peşələrini STEAM metodu və onun nailiyyətləri formalaşdıracaqdır. Çünki artıq hazırda yaşadığımız Dünya yenilik, fərqlilik, kreativ və sürətli təfəkkürlərin məhsulları ilə inkişafa qədəm qoymuşdur.
AĞRI Qatarı yola salmaq, Səkidə təkcə qalmaq, Ötən ömür, gün kimi Gedənlərin dalınca Gözlərin qaralınca Baxmaq, yaman ağırdır. Gözüm yaşarmasa da, Ürəyimi ağrıdır. * * * Kiçik dayanacaqlar Görəsən, nə vaxtacan Belə dayanacaqlar Şəhərlər arasında? Nə ordadır, nə burda Yolların yarısında. Qurbağa qurultusu, Çəyirtkə səsi altda, Bir də ki, ulduzların Səssiz nəğməsi altda. Sübhə kimi boğulur. * * * Gəlib keçən qatarlar Sinəsinə dağ olur. Kiçik dayanacaqlar Qatarına gecikmiş Sərnişinə bənzəyir. Bir az sənə bənzəyir, Bir az mənə bənzəyir. Qatarı yola salmaq. Səkidə təkcə qalmaq * * * Ağırdır, çox ağırdır, Ürəyimi ağrıdır. * * * Gedənlərin dalınca Baxıb göz qaralınca Şüşə kimi sınıram. Qatar pəncərəsindən Atılmış kağız kimi Arxada çırpınıram. * * * Qatarı yola salmaq, Səkidə təkcə qalmaq Ağırdır, çox ağırdır. Gözüm yaşarmasa da Ürəyimi ağrıdır. 1966. Müəllif:Fikrət QOCA
PROFESSOR BƏŞİR ƏHMƏDOV – 90 YOXLUĞUN DİDİR İÇİMİ… (Qardaşım Bəşir Əhmədovun ömür yoluna, yan-yörəsinə atüstü baxış) – Qardaşın necə adamdır? – Yoldaş olmamışam. Bəşirlə doğma qardaş olsam da, uzun müddət yoldaşlıq edə bilməmişik. 1947-ci ildə o, kəndimizdəki yeddiillik məktəbi bitirəndə mənim 4 yaşım varmış. Orta təhsilini tamamlamaq üçün Qoşabulaq kəndinə – qohumumuz Qənbər kişigilə gedərək 3 il orada oxuyub, 1950-ci ildə Azərbaycan Dövlət Darülfünunun (indiki Bakı Dövlət Universitetinin) filologiya fakültəsinə daxil olub. Ali təhsilini başa vurduqdan sonra 2 il Əli Bayramlı (indiki Şirvan) və Mərəzə (indiki Qobustan) rayonlarında müəllim və məktəb inspektoru işləyib, 1957-ci ildə əyani aspiranturaya qəbul edilərək Bakıya qayıdıb. 1961-ci ildə professor Ə.Dəmirçizadənin elmi rəhbərliyi ilə dissertasiya müdafiə edərək pedaqogika elmləri namizədi (fəlsəfə doktoru), 6 il sonra, 35 yaşında ikən, elmlər doktoru (elmi məsləhətçisi: professor A.Abdullayev) alimlik dərəcələri alıb. Sözümün canı budur ki, yoldaşlıq etməyə uzun müddət imkan yaranmayıb. Yalnız 1966-cı ildən, mən əsgərlikdən qayıdıb Universitetə qəbul olunandan sonra, onunla qaynayıb-qarışmışıq, qardaşlığımız yoldaşlığa, dostluğa keçib. Qardaşımın necə insan olduğunu yalnız bundan sonra bilmişəm. – Qardaşın necə insan idi? – Hə, bax indi – 41 illik (1966-2007) yoldaşlıqdan sonra onun kim olduğunu deyə bilərəm. Bəşir Əhmədov, hər şeydən öncə, Azərbaycanı ürəkdən, candan sevən, onun bütövlüyünü, müstəqilliyini, demokratik dünyaya uğurlu inteqrasiyasını arzulayan, bu yolda əlindən gələni əsirgəməyən vətənpərvər bir insan idi. O bu duyğusunu erkən şeirlərinin birində belə ifadə etmişdi: “Kimlərdənsən”, – soran qardaş, Azərbaycan övladıyam. Anam, atam vətənimdir, Ərən, insan övladiyam. Mən deyirəm, eşit, Araz, Nahaq qanlar yerdə qalmaz. Azərbaycan parçalanmaz – Vahid bir can övladıyam. Torpağımdir mənim canım, Ona qurban təndə qanım, Yaman olur intiqamım – Fətəlixan övladıyam. Od oglu odam, Bəşirəm, Turksoyluyam, özləşirəm, Birlik deyib əlləşirəm, Mən qana-qan övladıyam. II Bəşir müəllim həm insan, həm müəllim, həm alim, həm də vətəndaş kimi çox ciddi, şair Cavad Cavadlının yazdığı kimi, “poladdan möhkəm” idi. Bu ciddilik, bu möhkəmlik bəzilərinə hətta kobudluq kimi görünürdü. Cəmiyyətdə insan haqları, ədalət prinsipi pozulanda və bunların qarşısını almağa gücü çatmayanda Bəşir müəllim “kobudlaşırdı”. Bu xüsusiyyətini onun alim dostu, ölkəmizin tanınmış dilçilərindən biri, professor Qəzənfər Kazımov belə təsvir edib: “Mən Səni həmişə müxtəlif istiqamətdə çarpışan, döyüşən görmüşəm. Ehkamlara dözmürsən, ehkam kimi qəbul olunanlar səni daim cırnadır, əsəbiləşdirir, özünün də hiss etmədiyin daxili bir quvvə Səni ayağa qaldırır, mübahisəyə, mübarizəyə, döyüşə göndərir”. Savadsız müəllimlər savadsız şagirdlər, tələbələr yetişdirməklə millətin gələcəyini korlayanda Bəşir müəllim “kobudlaşırdı”. Haşiyə: Bəşir müəllim institutların birində Azərbaycan dili kafedrasının müdiri seçiləndən sonra tələbələr arasında həmin kafedradakı müəllimlərin səviyyəsi barədə anonim sorğu keçirir. Tələbələr müəllimlərin təxminən yarısına mənfi rəy verirlər. Bunun həqiqət olub-olmadığını dəqiqləşdirmək üçün Bəşir müəllim həmin Azərbaycan dili “müəllimlərini” bir auditoriyaya yığıb onlara imla yazdırır və əksəriyyəti elmlər namizədi olan müəllimlərin yarıdan çoxu “2” alır. Vəziyyətdən xəbərdar olan rektor deyir: “Əlbəttə, çox pis faktdır, amma mən heç nə edə bilmərəm. Bax bu, filankəsin qızıdır, bu, filankəsin gəlinidir, bu, filankəsin kürəkənidir”. Belə məqamlarda Bəşir müəllim, həqiqətən, “kobud” olurdu. Bəşir müəllim güvəndiyi alimlərlə bəzən hətta dava səviyyəsinə qalxan elmi mübahisələrə girişməyi xoşlayırdı, lakin bu vəziyyət onların şəxsi münasibətlərinə, dostluqlarına qətiyyən xələl gətirmirdi. Dosent Akif Məmmədov bununla əlaqədar yazır: “Mətbuat orqanlarının birində professor Əziz Əfəndizadə ilə professor Bəşir Əhmədovun bir-birinə əks mülahizələrə əsaslanan yazıları dərc olunmuşdu. Oxucular, o cümlədən mən də belə hesab edirdim ki, yəqin, bu alimlər bir-biri ilə qanlı-bıçaqdır, ən yaxşı halda küsülüdürlər. Ancaq iki gün sonra elmi yığıncaqların birində onların necə mehribanlıqla görüşüb-öpüşdüklərini, yanaşı oturub dərdləşdiklərini görəndə heyrətləndim və bu iki alimin həm də böyük insan olduqlarını başa düşdüm”. Haqsız olduğunu anlayanda o, çox tez yumşalır, hətta özündən kiçiklərdən də üzr istəməkdən çəkinmirdi. 90-cı illərdə müstəqil qəzetlərdən birində baş redaktor idim. Sözlərin etimologiyası ilə bağlı bir silsilə yazı vermişdi ki, dərc edim. Onlardan birində qalstuk sözünün xalis türk sözü olduğunu əsaslandırmağa çalışmışdı. Alman dilini bir az bildiyim üçün (3 il Şərqi Almaniyada əsgərlikdə olmuşdum) ona izah elədim ki, bu, alman sözüdür. Hals “boyun”, tux (almanca: tuch) “mahud” deməkdir. – Bəs onda niyə biz ona halstuk yox, qalstuk deyirik? Sonra öz sualına özü cavab verdi: – Rus dilinin təsiridir. Rus əlifbasında h hərfi olmadığına görə söz təhrif olunub, biz də onu kor-koranə qəbul etmişik. Bundan sonra mənimlə tez-tez məsləhətləşirdi. III Bəşir müəllimin elmi fəaliyyəti, pedaqoji görüşləri, müəllimliyi, dostcanlı olması barədə bu kitabda çox dəyərli, obyektiv yazılar toplanıb. Buradakı müəlliflərin hər birinə Bəşir müəllimin övladları, nəvələri, yeganə bacısı adından, bütün qohum-əqrəba adından, eləcə də hələlik yaşayan tək qardaş olaraq öz adımdan dərin minnətdarlığımı bildirir, dünyasını dəyişmişlərə Tanrıdan rəhmət, həyatda olanlara cansağlığı diləyirəm. Bəşir müəllimə xeyli şeir həsr olunub. Hamısı poetik cəhətdən mükəmməl olmasa da, səmimiliyi, ürəkdən gəlməsi ilə diqqəti çəkir. Belə itfaflardan ikisini təqdim edirəm. YAŞAYACAQDIR (Yaxin dostum, professor Bəşir Əhmədovun əziz xatirəsinə) Deyirəm, həyatda işə bax, işə, Hökmünü qəfildən, çox yaman verir. Gəlmək istəyirdim sənlə görüşə, Gözümü açmağa heç aman verir? Işləmir, əlimdə donubdur qələm, Mən səni nə təhər eləyim tərif. Təkcə mən demirəm, şahiddir aləm, Poladdan möhkəmdin, çiçəkdən zərif. A qardaş, sən belə kövrək deyildin, Ölümün doğru yox, şübhədir, şəkdir. Axı necə sındın, necə əyildin? Sınsan da, ürəyin döyünəcəkdir. Sən necə sevirdin ana Vətəni, Qəlbin bu torpağa, bu elə bağlı. Ölüm sevinməsin aparıb səni, Bunu qəbul etmir insanın ağlı. Adi olmayırdı sənin gəlişin, Elə bil bir pələng, bir şirdi gələn. Çox olsun, ya da ki, az olsun işin, Hamı deyirdi ki, Bəşirdi gələn. Bir kəsə bəsləməz ədavət, nə kin, Lap onu öldürüb böləsən şaqqa. Mənəvi aləmin o qədər zəngin, Heç zaman verməzdin haqqı nahaqqa. Hər vaxt yerin vardı məclis başında, Sənintək insanı unutmaq çətin. Bir od, alov idin gənclik yaşında, Yanan ürəyiydin bizim millətin. Fikrin elə geniş, bilməzdi məkan, Bəşir olan məclis rövnəqlənərdi. Elə dərindi ki, idrakın, zəkan, Səni müəllimlər Ata bilərdi. Yox, yox, alim ölsə, el ölə bilər, Bu söz el sözüdür, el sözü haqdır. Budur, Bəşir gəlir, yenə də gülər, O ölməz həmişə yaşayacaqdır. Cavad Cavadlı, şair, Əməkdar jurnalist BƏŞİR MÜƏLLİM Gözəl insan, gözəl yoldaş, gözəl alim Əhmədov Bəşirə ithaf edirəm. Sözünün mənası qılıncı kəsər, Gecələr yatmadın, açıldı səhər, Elmin özəyidir yazdığın əsər, Zəhmətlə ucaldın sən, alim Bəşir. Peyğəmbər övladı, özün tər-təmiz, Könüldən-könülə olmusan əziz, Əməllərin təmiz, ürəyin təmiz, Çox gözəl insansan sən, alim Bəşir. Adın həqiqətdir, gəzir el-oba, Açıqca fikrini yazdın kitaba. Birdinmi? Mindinmi? Sığmır hesaba, Dəryasan, ümmansan sən, alim Bəşir. Nə yalan deyirsən, nə and içirsən! Elm yolunda şirin candan keçirsən, Yaxşı-yaman sözü çox tez seçirsən, Mən yazar Bəşirəm, sən alim Bəşir. Bəşir Tağıyev, pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru. İndi isə Bəşir müəllimin (təbii ki, həm də özümün və ailəmizin) şəxsi yaşamından yadımda qalmış bəzi epizodları sevimli oxuculara çatdırmaq istəyirəm. Atamla anamın 9 övladı olub. Uşaqlardan 4-ü erkən (1-10 yaş arasında) o dövrün yayılmış xəstəliyi olan malyariyadan vəfat edib. Bundan sonra xeyli müddət dörd qardaş, bir bacı olaraq yaşamışıq. Atamız Abbas Əhməd oğlu Məmmədov (1893-1988) çox zəhmətkeş kişi olub. 1918-1920-ci illərdə toypulu yığmaq üçün Türkiyənin Qars vilayətində işləyib, evləndikdən sonra kənddə kolxoz quruculuğunda fəal iştirak edib, başçılıq etdiyi briqada üzvləri işə gəlməyəndə 50 hektar sahəni özü təkcə arat edib (Arat böyük zəhmət tələb edən qış suvarmasıdır). 1942-ci ildə cəbhəyə gedib, 1943-cü ilin sonunda 50 yaşı tamam olduğuna görə arxa cəbhəyə göndərilib. Bir müddət Rusiyada işlədikdən sonra doğma kəndə qayıdıb. Anamız Tutu Məhəmməd qızı Məmmədova (1904-1997) qabaqcıl (özünün ifadəsi ilə desəm, zərbəçi) kolxozçulardan olub. Atamız və böyük qardaşımız Məhəmməd (1924-1995) müharibədə olarkən anamız 5 uşaqla qazma bir damda tənha qalıb, gündüzləri kolxozda işləməklə, gecələri ac balalarını ovundurmaq üçün Allaha dua etməklə keçirib. Mənim doğum günüm dəqiq bəlli deyil. Bəşir deyirdi ki, sən doğulanda tut ağacının başında arpa çörəyi ilə tut yeyirdim. Cijim çağırdı ki, qaç, Qızxanım arvadı çağır. Qızxanım arvad mənim göbək nənəm, indiki dillə desək, mamaçam olub. Lakin o gəlib çatınca mən torpaq döşəməyə düşmüşəm, kəlləmin düz ortası yerə dəyib (Həmin hissədə hələ də tük bitmir. Hər kəsin nə vaxtsa, bircə dəfə də olsa, başı daşa dəyir. Şükür ki, mən bu sınaqdan ömrümün ilk saniyələrindəcə çıxmışam). 1944-cü ildə, Bəşirin 12, mənim 1 yaşım olanda xəbər gəlir ki, Məhəmməd yaralanıb, Bakıdakı hospitallardan birində yatır. Anam məni kürəyinə şəlləyir, Bəşiri də yanına alıb pay-piyada kəndimizin 6-7 kilometrliyində yerləşən dəmiryol stansiyasına gəlir. Xeyli dava-dalaşdan sonra əsgər anası olduğunu deyərək biletsiz-filansız ümumi vaqona minib 400 kilometrlik yolu perronda ayaqüstə duraraq Bakıya çatır. Bu hər üçümüzün Bakıya ilk gəlişimiz imiş. Ayağımız sayalı olur: yaralı qardaşımı tərxis edib hamımızı hökumət hesabına rahat vaqonda evə yola salırlar. Bəşir müəllimin bir şeirində deyildiyi kimi, həqiətən, anaların adına layiq söz tapmaq çox çətindir: Şairlər yazıblar səndən, ay ana, Yazıblar ürəkdə od, yana- yana. Söylə, deyilənlər layiqmi sana? Adına layiq söz tapmaq olurmu? Mən saz istəyəndə aşıq veribsən, Gözümə gözündən işıq veribsən, Nemətlər dadmağa qaşıq veribsən, Adına layiq söz tapmaq olurmu? “Ana heç vaxt ölmür, ana yaşayır”, – Deyən dost, bəs bədən nədən üşüyür? Qəlb niyə döyünür, niyə tövşüyür? Anaya layiq söz tapmaq olurmu? Röyada axtarır əlim səni, hey, Dayanmır, çağırır dilim səni, hey Rəhmətlə yad edir elim səni, hey, Anaya layiq söz tapmaq olurmu? Sağaldıqdan sonra Məhəmməd mühasiblik kursu oxuyub, kolxozda hesabdar (mühasib), briqadir, Təftiş Komissiyasının, sonra isə uzun müddət (24 il) Kənd Sovetinin sədri vəzifələrində çalışıb, el-obanın dərin hörmətini qazanıb. İkinci qardaşımız Ağamməd (1927-2004) mexanizator işləyib, taxılın əllə (oraqla) biçildiyi vaxtlarda molotilkada (taxıldöyən maşında), sonra kombaynda çalışıb, mexanizatorların briqadiri kimi qoçaqlığı, işə can yandırması ilə ad-san çıxarıb. Çox baməzə, deyib-gülən, zarafatcıl, amma yeri gələndə ciddi, hirsli adam olub. Yeganə bacımız Həcəri (1936) hamımız çox istəmişik, lakin Bəşirlə bir-birilərinə daha çox bağlı olublar. Həcər Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunu (indiki ADPU-nu) bitirib, Şəmkir rayonunun Zəyəm qəsəbəsində Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi, tədris işləri üzrə direktor müavini işləyib. İndi pensiyaçıdır. Həcərin xatirələrindən: Yaxşı yadımdadır, 1984-cü il idi. 5-ci sinifdə Azərbaycan dili dərsindəydim. Mövzumuz “Keçilmiş dərslərin təkrarı idi”. Təzəcə salamlaşıb dərsə başlayırdım ki, qapı döyüldü, tədris işləri üzrə direktor müavini onunla gəlmiş bir nəfəri təqdim etdi: – Bu, Qurban müəllimdir, Sizin dərsinizdə oturmaq istəyir. – Çox xoşdur, – dedim, buyurun, əyləşin. Mən həmin sinifdə 2-ci il idi ki, dərs deyirdim, şagirdlərin içərisində hazırcavab olanlar, yaxşı oxuyanlar çox idi. Qurban müəllim dəftərçəsinə qeydlər edə-edə hərdən sakitcə soruşurdu: – Bu uşağın adı, soyadı necədir? Jurnala baxmaq olarmı? Və s. O, jurnaldakı qiymətlərlə şagirdlərin verdiyi cavabları tutuşdururdu, özü də uşaqlara bəzi suallar verir, cavablardan razı qalırdı. Axıra yaxın mənə yaxınlaşıb ehmalca soruşdu: – Bağışlayın, Siz haranı qurtarmısınız? Elə bu anda ürəyimdən qulağıma gizli bir səs gəldi. Az qaldım deyəm: “Bəşir məktəbini”! Bəli! O, kar və cingiltili samitləri, mənə sazın havası ilə öyrədərdi, özü də Sarı simdə. Bir yerdə olanda biz həmişə sazı şərikli kökləyərdik, yəni mən baş barmağımla simləri sıxardım, o isə bir əli ilə mizrab vurar, o biri əli ilə melodiyanı nizamlayardı. Və “Ruhani” dilə gələrdi. Bu qısa fasilədən sonra dedim: – Bağışlayın, müəllim, – dedim, – bir az fikrim yayındı. V.İ.Lenin adına APİ-ni bitirmişəm. 45 dəqiqənin nece gəlib keçdiyini özümüz də bilmədik. Dərsdən sonra təhlil və müzakirə başlandı. Sözün düzü, özümün də gözləmədiyim xoş sözlər, təriflər mənə qol-qanad verdi. Müzakirənin axırında yoxlamaya gələn bu müəllim üzünü mənə tutub dedi: – Müəllimə bu dərslik sizi qane edirmi? Müəlliflərə öz rəy və təkliflərimizi bildirməliyik. Yəqin bilirsiniz, bu dərsliyin müəllifləri çox sanballı alimlərdir. Deməli, biz də dərsləri sanballı keçməliyik ki, həm uşaqlar savadlı böyüsünlər, həm də müəlliflərin əməyi yerdə qalmasın. Söhbət vaxtilə tələbə yoldaşı olmuş iki dostun, iki tanınmış alimin – Bəşir Əhmədovla Ağamusa Axundovun V sinif üçün yazmış olduqları, yaxşı mənada səs-küyə səbəb olmuş qırmızıcildli “Azərbaycan dili” dərsliyindən gedirdi. Bu yoxlamadan sonra məni rayon mərkəzinə – Şəmkirə çağırıb dərsimdən razı qaldıqlarını bildirdilər. Başqa məktəblərdən də müəllimlər gəlmişdilər. Maarif müdiri onlara məlumat verdi ki, Həcər müəllimənin dərsi başqa cür ola da bilməz, çünki o, dərslik müəlliflərindən birinin – professor Bəşir Əhmədovun doğmaca bacısıdır. Müəllimlər arasında pıçıltı başlandı: “35 yaşlı elmlər doktoru”, “Rəylər toqquşur”, “Aspirant, sən kimsən?”, “Fonem nədir?” Mənsə təvazökarcasına hər sözü eşitməzliyə vururdum. Sonra məlum oldu ki, mənim sinifimə müəllifin bacısı kimi yoxlamaya gəliblərmiş. IV Mən ailənin kiçik övladı olmuşam. Doğulduğum müharibə illərinin, sonrakı aclığın, lütlüyün, saxta sovet demokratiyasının, ədalətsizliyin bütün ağrı-acılarını çiyinlərimdə daşımışam. Orta məktəbi əla qiymətərlə bitirsəm də, arzuladığım ixtisasa (BDU-nun jurnalistika fakültəsinə) 7 ildən sonra qovuşmuşam: Mən isti yay günündə buludsuz səmalardan qurğuşun yağışları yağanda doğulmuşam. Körpələrin sevdiyi şirniyyat əvəzinə anamın axıtdığı yaşlarda boğulmuşam. Cırtdan kimi işığa – məktəbə yönəlmişəm altı yaşım olmamış, Sabahımdan qoparaq dünənımə süzülüb on il – on damcı yağış. Füzuli baratından necə küsmüşdüsə də, yeddi il attestatdan mən də elə küsmüşəm. İstəmişəm ucalam, haqzızlıq yolub məni, Molla Nəsrəddin demiş: quş həddinə düşmüşəm. Şükür ki, gec də olsa, zəhmətim sayəsində öz arzuma çatmışam. Ülvi diləklərimi Vətənimin, xalqımın diləyinə qatmışam… Bəşir məndən də çox əziyyət çəkib. 1947-ci ildə səhər alaqaranlıqlarının birində Məhəmmədin üç il əvvəl cəbhədən gətirdiyi nimdaş əsgər botinkasını geyinərək xəbərsiz-ətərsiz dar cığırlarla uzaq dağ kəndinə – Qənbər dayıgilə yola düşür (Evdə istəyirlərmiş ki, kəndin başqa uşaqları kimi o da qalıb kolxozda işləsin, ailəyə az da olsa, köməyi dəysin). O vaxt Qənbər kişi Qoşabulaqda kolxoz sədri imiş. Dolanışacağı babat olsa da, gecə-gündüz iş başında olurmuş. Evin bütün ağırlığı iki cocuğun – Qənbər kişinin oğlu Sabirlə onun yaşıdı olan Bəşirin çiyinlərinə düşür. Meşədən odun gətirmək, səhər tezdən mal-qaranı örüşə yola salıb axşamlar qarşılamaq, pəyəni kürüyüb təmizləmək, palçıqlı yollarla məktəbə gedib-gəlmək, neft qıtlığı şəraitində işıq gözünə dərsləri hazırlamaq… Üç il bu icbari zülmə dözməyin nə demək olduğunu indiki yeniyetmələr, yəqin ki, anlamazlar. Üstəlik də 10-cu sinifdə oxuyarkən Sabir rəhmətə gedir. Bu ağır dost-qardaş itkisi də dərdin üstünə yeni dərd gətirir. Bəşir qəti qərar qəbul edir: bu çətinlikdən çıxmaq üçün hökmən ali təhsil almalıyam! Alakol kəndinin ilk ali təhsil almış (1941-1946-cı illərdə indiki BDU-nun filologiya fakültəsində oxuyub) nümayəndəsi – Ələkbər dayımızın qızı Fatma Məmmədova (1924-1976) olub. Bəşir də məhz onun məsləhəti ilə həmin ixtisası seçib. Bəşirin tələbə olduğu 1950-1955-ci illər filologiya fakültəsinin çox qaynar dövrü olub. Şəxsən görmədiyim üçün o vaxtkı vəziyyəti qələmə almaqda çətinlik çəkirəm və əyanilik xatirinə bu işi Bəşir müəllimin üzünü görmədiyim, yalnız imzasını tanıdığım tələbə yoldaşı Xanoğlan Məmmədova həvalə edirəm: “1950-55-ci illər Azərbaycan Dövlət Universitetində tələbəlik illərim. O çağları, o şux və qaynar günləri unuda bilmirəm. Əsərləri ilə az tanış olduğumuz, hələ üzlərini görmədiyimiz professor-müəllim heyətinin dünyasına düşdüyümüz o miqyasasığmaz fərəhli günləri unuda bilmirəm. Mülayim təbiətli, son dərəcə mehriban və humanist olan, rus ədəbiyyatını bizə təmkinlə öyrədən Məmmədcəfər Cəfərov, konkretliyi, nitqdə yığcamlığı sevən, seminarlarda buna ciddi əməl edən və ədəbiyyat nəzəriyyəsini tutarlı nümunələrlə sevdirən Mir Cəlal Paşayev, obrazlı qalereyasının labirintindən bizi öz yorulmazlığı ilə çıxaran tükənməz enerji sahibi Pənah Xəlilov, uşaq sadəlövlüyü ilə tələbələrə tez isnişən, orta əsrlər Azərbaycan ədəbiyyatına dair sanballı tədqiqatlarını bizə bəxş edən Həmid Araslı, Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatının şirinliyini öz şirin təhkiyə tərzi ilə mənimsədən Məmmədhüseyn Təhmasib, dilçilik elminin korifeyləri Məmmədağa Şirəliyev və Muxtar Hüseynzadə – bu təmiz, dağ bülluru kimi saf və təmənnasız, umacaqsız, gözütox insanlar ADU-nun zinət və şərəfi idilər Yox, o zəka nurlarını, o ürfan səhərlərini unutmaq olmur. Bizi bəlağət tutisitək sehirləyən yanar xilqətli Cəfər Xəndan yaddanmı çıxar? Əzəli qisməti olan xoşbəxt səsi onun parlaq natiqliyini uğurla tamamlayırdı.Son dərəcə təmiz və səliqəli geyinən professorun sinəsi şeir xəzinəsi idi. O şairləri, xüsusən Səməd Vurğunu tədris edəndə az qala qoşasaat şeirə tutulurdu. C.Xəndan təlqin etdiyi ədəbi qəhrəmanların idealını, istək və məramlarını sözün sehiri, fikirin rabitəsi ilə sevdirirdi. Onda dinləyəni öz ardınca aparan və mənəvi məmnunluq doğuran ovsun var idi. Bütün bunlar ədəbi-bədii dilin qüdrəti ilə təqdim olunurdu. Onun nitqində təhrif olunmuş söz və şəkilçiliyə təsadüf etmək mümkün deyildi. Ona itaət edən sözlər cilalanmışdı. O, dilimizin poetik-elmi qatlarının tilsimini açan müqtədir natiq idi. O, nəzəri fikirlər söyləyəndə həmişə faktlara əsəslanır və məntiqi nəticələr çıxarmağa sövq edirdi. Tədris etdiyi bütün yazıçıların yaradıcılığındakı bədii xüsusiyyətləri hafizələrə nəqş etmək onun proqramında möhkəm yer tutmuşdu. O vaxt bizə nəql edirdilər ki, M.F.Axundovun “Şərq poeması”nı professor öz tərcüməsində misilsiz bir məlahətlə söyləmişdir. Bunu dinləmək bizə müyəssər olmasa da, saysız-hesabsız şeirləri aktyor məharəti ilə söyləməsinin şahidi olmuşuq; o, misralara güc vurmurdu, hay-haray salmırdı, sözlər onun sinəsindən rəvan və ilişiksiz axıb tökülürdü.. Cəfər Xəndan natiqlik sənətinin təməl daşlarını qoyanlardan biri idi. Jestləri, diksiyası, yanğılı səsi, təkrara yol vermədən, çaşmadan sözlərdən səf yaratmaq qabiliyyəti onun alın yazısı idi. O vaxt Cavidlər, Cavadlar, Müşfiqlər, Yusif Vəzirlər tiranlığın qurbanları idilər. Onların işığı əlçatmaz uzaqlıqlarda sayrışırdı.Yasaq edilmiş bu əvəzsiz sənətkarların tədrisini Cəfər Xəndan nitqində görə bilmədik… …Universitetdə natiqlik sənəti xüsusi kurs kimi öyrədilmirdi.Ancaq biz dərk edirdik ki, ən parlaq nitq öz inikasını ən ciddi hazırlıqda, dərin bilik və məlumatda tapır. Bax, buradaca “aləmə idrakla salam verənlər”dən (S.Vurğun) Mikayıl Rəfili yada düşür. Bəli, Hüqonun, Balzakın ağır əsərlərinin tərcüməçisi, poetik söhbətlərin aşiqi, rus dilinin kamil bilicisi yada düşür. O da atəşin nitqi ilə natiqlik sənətinin təməl daşlarını qoyanlardan idi. Bir dəfə o, bayırda yağan quşbaşı qarı göstərə-göstərə Xaqaninin də bax beləcə qar altında Şirvandan baş götürüb getməsini elə təbii, elə inandırıcı təsvir etdi ki, biz qeyri-iradi ayağa qalxıb bayıra boylandıq. Bir gün Məhsətinin rübailəri lazım oldu, lakin kitabın ruscası tapıldı. O, kitaba baxır və onları asanlıqla şeir kimi tərcümə edirdi… M.Rəfilinin vətəndaşlıq qüruru, zəngin bədii dili, bəlağətli nitqi, elmi mühakimələri tələbələri valeh etmişdi. Azərbaycan sovet yazıçılarının II qurultayının tribunasından onun ünvanına söylənən bəzi ittihamlar professorun çıxışına yağdırılan tələbə alqışları ilə, “Kirpi” jurnalındakı karikatura isə professora tələbə rəğbətilə sanki zərərsizləşdirildi. Hətta bir az sonra “Qorio ata”nın tərcüməsində bədxahlıqla eyib axtaranlar da tapıldı. Bu bizə barlı-bəhərli ağacın dibindən baltalanması kimi görünürdü. Belə ensiklopedik biliyə malik alim niyə sarsıdılır və səssiz-səmirsiz xəstəliklərə mübtəla edilirdi?.. Professor Əli Sultanlı! Öz alovları içərisində yanıb külə dönən və təzədən ehya olan Səməndər quşudurmu o? Yoxsa sözün qövsi-qüzehini ürəklərə köçürən şirin nağıl qəhrəmanıdır? Elmin və natiqlik məktəbinin sultanıdır Əli Sultanlı! Onun yaddaşı saysız-hesabsız surətlər qalereyası idi. Bitməz-tükənməz enerjiyə, həvəsə malik bu əvəzsiz alimin bütün mühazirələrini tələbə yataqxanasında yaxşı mənada təqlid edərdik; gah sözdən səhv düzəldib od yağdıran alimin antik dünyamızın işığı altında Homerə, Esxilə hördüyü çələngi sanki başımıza qoyub qalib kimi dayanar, “Demosfendən heç bir şey ixtira etmək, Siserona isə heç bir əlavə etmək olmaz” kəlamı bizi məşqə təşviq edər, gah intibah dövrünün qızıl haləsinə düşər, gah Şekspir atəşinin təlqini axınında dostun arxasından endirdiyi xəncər zərbəsinə qarşı Sezarın: “Brut, sən də?!” xitabındakı ağır dərdi atıb-tutar, gah da Hamletin: “Olum, ya ölüm?” tərəddüdünə qərq olardıq.. …Çox illər qanadlanıb ötəcək, çox sular axıb gedəcək, çox körpə qığıltıları eşidiləcək, çox nəğmələr oxunacaq, fəqət bu üç zəka nuru, bu üç ürfan səhəri – Cəfər Xəndan, Mikayıl Rəfili və Əli Sultanlı zaman-zaman əzizlənəcək, ürəklərə elə bircə natiqlik mədəniyyətinin yanğısını saldıqlarına əmin olduqları üçün onların ruhu haradasa həmişə Səməd Vurğunun: “Qoy rəhmət oxusun bizə nəsillər” – misrasını arxayınlıqla pıçıldayacaq” (X.Məmmədov. “Qoy rəhmət oxusun bizə nəsillər”. “Ədalət” qəzeti, 5 oktyabr 2011-ci il). Bəli, Bəşir müəllim belə korifeylərdən dərs almışdı. Təkcə Bəşir müəllimmi? Yox! O buraxılışdan 5-6 nəfəri tanıyırdım. Hamısı bir-birindən ötə idi: akademik Ağamusa Axundov, professor Abdulla Abasov, professor Əbdül Əlizadə, professor Nazim Əhmədov, Firuz Sadıqzadə, Malik Məmmədov, Əbdülhüseyn Hüseynov (Allah hamısına rəhmət eləsin)… Hamısı “can” deyib, “can” eşidərdilər. Elm aləmində “çəkişmələri” olsa da, həyatda bərkişmişdılər. Ən yaxın dostu rəhmətlik Nazim Əhmədov (1933-1999) idi. Öz dilləri ilə desəm, “ata ayrı, ana ayrı doğma qardaş” idilər. 49 il (1950-1999) “bir ürək, iki can” olublar, 8 il (1999-2007) Bəşir müəllim onu yuxularında görüb, xəyalları ilə yaşayıb. 15 ildir, Haqq dünyasında bir yerdədirlər. Nazim müəllimin vəfatından sonra Bəşir müəllimin ona həsr etmiş olduğu iki şeir əlimizdədir: Bundan sonra (Dostum, qardaşım Nazim Əhmədovun xatirəsinə) Eşsiz qalmış bir quyam mən, Yaşamıram bundan sonra! Arxadaşım getdi əldən. Yaşamıram bundan sonra! Köçdü dosta candan yanan, Pozulubdur halım yaman, Sözlərimdə yoxdu yalan, Yaşamıram bundan sonra! Bir o idi ruh verənim, Ağlayanda güldürənim, Qəm-kədəri öldürənim… Yaşamıram bundan sonra! Ağıllı dost arxa olar, Dostsuz qalan tezcə solar, Mən gedərəm, şerim qalar. Yaşamıram bundan sonra! Göynətdin (Dostum, qardaşım Nazim Əhmədovun xatirəsinə) Doğulanda yalnız özün ağladın, Öləndə obanı, eli göynətdin. Dirilikdə arxam, dayağım oldun, Gedişinlə qəlbi, dili göynətdin. Yasa batıb yaşıl dağlar, dərələr, Sənsiz qalıb o gözəl mənzərələr, Xəyalımdan gəlib keçir gör nələr, Sonaları uçmuş gölü göynətdin. Üşüyürəm, tir-tir əsir bədənim, Arxam kim olacaq, de, daha mənim? Tək sən idin hər gün gəlib-gedənim, Nakamda yaradan əli göynətdin. V Tələbə vaxtı hər yay tətilində (pedaqoji praktika, hərbi toplantı və s. olmayanda) iyunun axırlarından avqustun axırına qədər Bəşir kəndə gələr, ailəyə yardım etmək üçün kolxozda işləyər, araba ilə ot, yaxud taxıl dərzləri daşıyar, Mehrəli dayımızın yanında dəmirçiliyi öyrənərdi. O, kəndə çox bağlı idi. Son 15-20 ildə məzuniyyətimizi, bir qayda olaraq, Alakolda bir yerdə keçirərdik. Həyətindəki tut ağacının altı onun ən sevimli istirahət yeri idi. Nəvəsi İnci (İlham müəllimin qızı) babasının vəfatından bir il sonra yazmış olduğu şeirdə həmin tut ağacını yada salır: BABAMIN TUT AĞACI “Inci balam: Varlığınla ucalıqsan adıma, Həcərmi? Qoy gəlsin, çatacaq imdadıma. Arzu qərib yerdə, bilsə yetər dadıma… Məclislərdə saz səsi,… Qoca tutun kölgəsi, Bir də samovar çayı Yaman düşüb yadıma…” Nədir bu? Doğmalarla ayrılığın Fəryadı, ah-naləsi? Yoxsa vida nəğməsini Mərd-mərdanə sonlayan Şam kimi əriyənin Titrək ümid şöləsi? Həcər bibi, babamın harayına çatardın. Telini sığallayıb, kürəyini ovardın. Dadsız söz-söhbətə sən dad qatardın. Hər ağrı-acıya əlac tapardın, Nədən bu səfərin zəfər olmadı?! Sən “Bəşir” deyəndə qürur duyardın, Qardaş çırağını gur yandırardın, Kəm baxanın gözlərini oyardın, Bəzən Həcər, bəzən Tutu olardın. Nədən bənövşə tək boynun büküldü? Həcər bibi, qoy gözlərin dolmasın. Ata yurdun çiçəkləri solmasın Yenə haraylarsan: “Gəlir qonaqlar!” Samovar odlanıb, manqal qalanar, Qohum-qardaş Tut altına toplanar. Yaddaşların hisi-pası silinər, Kimlər yada düşər, kimlər anılar Kimlərsə kövrələr, kimlərsə gülər. Tut ağacı qərib-qərib boylanar, Meh vurduqca həzin-həzin səslənər: “Bəşir kölgəsidir! Sizi əzizlər!” Bəşir müəllim zahiri ciddiyyətinə, “kobudluğuna” baxmayaraq, adi günlərdə “çiçək kimi zərif”, mehriban, qayğıkeş insan, ailəcanlı, məsuliyyətli Kişi idi. 1955-ci ildə, Universiteti bitirən kimi, bir neçə il öncə gözaltı elədiyi İlisu gözəli Soltanımla (Soltanım xanım Universitetin kitabxanaçılıq fakültəsini bitirmişdi) ailə həyatı qurmuşdu. Heç kimə demədən. “Komsomol toyu” ilə. Bir neçə tələbə yoldaşları, bir də özləri. 1956-cı ildə ilk övladları olur, adını “İlham” qoyurlar: Oğlum Dünyaya gələndə sən çox sevindik, Qohumlu, qardaşlı olduq şad, oğlum! Incə gülüşündən, şirin sözündən Qalmadı qəlbimdə bir fəryad, oğlum! Sən mənim ürəyim, mənim İlhamım Evimin bəzəyi, ürəyim, canım, Sevimli, mehriban anan Sultanım Seçib tapdı sənə layiq ad, oğlum! Südün pak, halaldır, tərbiyən – inci, Atanın arxası, bürüncü, tuncu, Bilirəm, olmazsan sən baş qaxıncı, Südündə, kökündə yox bədzad, oğlum! Kökünlə, südünlə daim öyün sən, Tək mənim deyilsən: bütün elinsən, Eldə ad-san qazan, ellə sevin sən! Hər şeydən ucadır təmiz ad, oğlum! Baharda açılan xoş çiçəyimsən, Bütün uşaqların ən göyçəyisən. Bəşirəm, sən mənim gələcəyimsən, Düşmən qoy əlindən çəksin dad, oğlum! İndi İlham müəllim atasının şərəfli müəllimlik, alimlik yolunu yeni şəraitdə uğurla davam etdirir. ADPU-nun dosentidir. (Davamı var) Mənbə: Nəsir Əhmədli
Gülümsəyən şeirlər… (Gənc şair Elnur Uğurun şeirləri haqqında) Çölünə baxsan alovdu, İçinə girsən tüstüdü. Elnur Uğurun şairliyi bu misralardan başlayır. Burda onun yaşı da var, təcrübəsi də. Həyatı da var, istedadı da. Ümümiyyətlə, “şair” sözünün əvvəlinə qoşulan epitetlərdən xoşum gəlmir. Məsələn, istedadlı şair, vətəndaş şair, görkəmli şair, tanınmış şair və sair bədii sifətlər yazını bir az genəltmək, bir az da müəllifə yarınmaq üçün işlədilir… Şair sözündə hər şey ifadə olunur, vəssalam. Vətandaşlıq da, istedad da, vətən də… Elnur haqqında bu yazım nədənsə gec alındı. Bəlkə səbəb bu idi ki, bir də heç kəs haqqında yazmayacağıma qərar vermişdim. Olsun. Amma Elnurun şeirləri məndən əl çəkmirdi axı. Yəni onun şeirləri haqqında fikirlərim məni yaxşı mənada narahat edirdi. Hər dəfə kitabı vərəqlədikcə yeni nəsə tapırdım. Elə yuxarıda misal gətirdiyim misralar uzun müddət hara getdimsə, qarşıma çıxdı. Fikir verin, alovla tüstünün yerini dəyişməsi həyatın özüdür. Bax, burda həyat yanır. Əslində gözə görünənlərin hamısı tərsdi. Düzünü şair deyir. Tərslikləri düzəldir. Sən demə baş verənlərin üstündə alov içində tüstü varmış. Xalqda belə bir misal var: od olmasa, tüstü çıxmaz. Demək, tüstü odun xəbərçisidir. Bəs burda necə? Artıq adamlar indi siyasiləşib. Özlərini alov kimi göstərsələr də içlərində burum- burum tüstünü gizlədirlər. Əgər bu misralar yeni dövrün aforizminə çevrilirsə, demək, Elnur maraqlı şairdir. Elnurun şeirlərində çox gizlin mətləblər var. Bunlar elə də üzdə deyil. Bir az oxucudan bələdçilik tələb edir ki, gizlində olanları aşkar eləyə bilsin. Çünki Elnur həmin gizlinlərin nişanlarını aldadıcı rənglərlə işarələyib. Aşağıdakı bəndlərə fikir verək: Naşı yolur kal meyvəni, Bağı bağlığı yandırır. Qara utanmır ləkədən, Ağı ağlığı yandırır. Tanrım, bağışla səhvləri, Yoxsa oynar yer məhvəri. Ölünü hesab – dəftəri, Sağı sağlığı yandırır. Bağ, meyvə, qara, ağ, ölü, hesab-dəftər – bütün bu detalların hamısı yaşadığımız həyata, cəmiyyətə aiddir. Bu görüntülərin üzərində cəmiyyətin faciəsi, əzabı aşkarlanır. Şairin şeirlərinin əksəriyyəti ictimai məzmun daşıyır. Ancaq bu məzmun sadəcə didaktika deyil, poetik həqiqətlər fonunda göstərilir. Ayaqlarımız üzümüzə, Üzümüz özümüzə, Addamlayaq. Gəl çox yox, Vur-tut bir arzu tutaq, Geriyə qayıdaq. Bəli, harda olursa olsun ayaqlar düzünə çıxıb getməməlidir. O bir gün üzümüzə, üzümüz də özümüzə qayıtmırsa, demək həyat baş – ayaqdır. O zaman o, ayaqlar bizə qayadar ki, gərək ürəyimizdə bir arzu tutaq. Arzu insanın kompasıdır, yol göstərənidir. Artıq hər şey geridə qalıb. Geridə qalan isə əslində gələcəyin özüdür. Elnurda xoşuma gələn əsas cəhət odur ki, o nədən yazırsa- yazsın, misraları poetizimlə yükləyir. Yəni, onun şeirləri poeziyanın əbədi-əzəli düşməni olan publisistikadan min ağac uzaqdır. Aşağıdakı şeirə nəzər salaq. Bu arzu kimin ürəyindən keçməyib? Heç burada məqsəd təkcə suların altı deyil, insanların, cəmiyyətin içi və çölüdür. Heç olmasa bir dəfə Çox yox e, bircə dəfə Bir anlıq heç nəsiz Gözlərim açıq, Bata biləydim suların altına… Elnurun şeirlərindəki qafiyə sistemi çox maraqlıdır. Hamı elə bilir ki, qafiyə təkcə misraların sonunda olur. Elnur göstərir ki, qafiyə misranın əvvəlində və ortasında da ola bilər. O sahildən bu sahilə keçməmiş Bu körpüdə neçə körpə keçindi. Burada fonetik cəhətdən “körpə” və “körpü” sözlərinin səsləşməsi qafiyə yaradır. Həm də “körpə” və “körpü” sözlərinin poetik anlamı eynidir. Körpə də insanlar, xüsusən valideynlər arasında körpüdür və adını unutduğum bir şairin dediyi kimi valideynlər arasında “və” bağlayıcısıdır. Elnur bəzən şeirlərində sadəcə detalın adını çəkir. Detalın leksik mənası gözümüz önündə baş verə biləcək hər hansı bir hadisəni canlandırır. Baxaq: Şüşələrdən qan axır, Pəncərədən baxan var?! Şüşə əlimizi kəsə bilər və qan axar. Tam doğru. Bu yaddaşımızda var. Amma bu şeirdə kimsə pəncərədən baxırsa və gözlərdindəki yaşı günəş şüaları qırmızı rəngə boyayırsa, bu başqa bir anlayışdır. Bu cür düşüncə Elnur Uğurun uğuru olmaqla bərabər müasir şeirimizin uğurudur. Şüşələr və pəncərədən baxanın arasında yaranan assosiasiya çox maraqlıdır. Əslində qan “ağlayan” pəncərədən baxandır. Necə ki, M. Füzuli deyir: Gülü-rüxsarına qarşu gözümdən qanlı axar su, Həbibim, fəsli-güldür bu, axar sular bulanmazmı? Mətləb həmin mətləbdir. Yazıçılar Birliyinin Natəvan klubunda Elnurun “Təkcə sən bilirsən” kitabının təqdimatında dediyim kimi, onun şeirlərində mətnlərarası əlaqə güclüdür. Bu sözümdən o vaxt çoxları incimişdi ki, guya mən Elnuru təsir altında olan şair kimi təqdim edirəm. Amma yaxşı ki, Elnur özü həqiqəti bildi və məndən incimədi. Şairin şeirlərində mətnlərarası əlaqənin olması çox vacib məsələdir və bu, şairin ən böyük uğuru hesab olunmalıdır. Mən Elnuru çox oxuyuram. Elə bilirəm ki, onun şeirləri oxucunun üzünə gülümsəyir. Bu gülümsəmənin altında kədər də var, sevgi də. Həm də heç kəsə bənzəməyən bir şair ürəyi. Uğur olsun, şair dostum! Müəllif: Qəşəm NƏCƏFZADƏ “Azərbaycan” jurnalının poeziya şöbəsinin müdiri.
GÜLÜM Bir ümid həsrəti boylanır yenə, Qəlbimin ən dərin qatından, gülüm. Yaradan payıdır, ruhun çeşməsi, Qaynayır dilimin çatından, gülüm. * * * Şükür Yaradanın məsləhətinə, Heç vaxt mindirməyib nəfsin atına, Çox salıb toyuna, ya büsatına, Hər zaman qoruyub matından, gülüm. * * * Bu qədim yapının, gedişi bəlli, Gəlişli qapının, gedişi bəlli, Şahının, topunun gedişi bəlli, Ustacın qorxusu, atından gülüm… 06.04.2020. Bakı. Müəllif: Zaur Ustac
Bu gün gözəl insan, əsl ziyalı, uşaqların və böyüklərin sevimlisi, çox dəyərli qələm adamı Mina Rəşid Şıxovanın doğum günüdür! Mina xanım, bu gözəl gündə ən xoş arzularımız Sizə ünvanlanıb. Doğum gününüz mübarək olsun. Uğurlarınız bol olsun inşəAllah!
