SƏDULLA ŞİRİNOVUN HEKAYƏLƏRİNDƏ İNSAN VƏ CƏMİYYƏT PROBLEMLƏRİ
Salam olsun çox dəyərli oxucum! Bu dəfə söhbətimizin mövzusu Sədulla Şirinovun yaradıcılığından seçdiyim bir neçə hekayə əsasında mənəvi dəyərlər, ailə münasibətləri və vicdan qarşısında məsuliyyət, vətəndaşlıq mövqeyi haqqında olacaq. Ümumiyyətlə, “tərəfsiz ədabiyyat tarixdir” şüarımıza sadiq qalaraq deyə bilərik ki, ədəbiyyatın əsas missiyalarından biri insanı özünə tanıtmaq, onu həyatın mürəkkəb həqiqətləri ilə üz-üzə qoymaq, düşündürmək və mənəvi kamilliyə doğru istiqamətləndirməkdir. Əsl ədəbi əsər yalnız müəyyən hadisəni nəql etmir, həm də həmin hadisənin arxasında dayanan səbəbləri, insan xarakterinin görünən və görünməyən tərəflərini, cəmiyyətin mənəvi mənzərəsini açmağa çalışır. Bu baxımdan Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, tanınmış yazıçı Sədulla Şirinovun təqdim olunan çap olunmamış hekayələri diqqətəlayiq mövzu rəngarəngliyi, həyat hadisələrinə münasibəti və insan davranışlarına yönələn tənqidi baxışı ilə seçilir.
Müəllifin hekayələrində gündəlik həyatın içində rast gəlinən hadisələr bədii düşüncənin predmetinə çevrilir. Ailə münasibətləri, valideyn və övlad məsuliyyəti, qocalıq, sevgi və ailə qurmaq, insanın xarakteri, təhsil və tərbiyə, cəmiyyət daxilində davranış mədəniyyəti, mərhəmət və qəddarlıq, vicdan və xəyanət kimi məsələlər əsərlərin əsas məzmun istiqamətlərini təşkil edir. Yazıçı insanı yalnız söylədiklərinə görə deyil, davranışlarına, verdiyi qərarlara, başqalarına münasibətinə və həmin qərarların nəticələrinə görə qiymətləndirməyə çalışır.
Sədulla Şirinovun təqdim olunan hekayələrini birləşdirən başlıca cəhət budur ki, müəllif hadisələrin zahiri görünüşü ilə kifayətlənmir. O, oxucunu insanın daxili aləminə, ailə daxilindəki münasibətlərin incəliklərinə, bəzən illərlə gizli qalan həqiqətlərə və həyat təcrübəsinin yaratdığı qənaətlərə yönəldir. Onun qələmə aldığı obrazların bir qismi öz səhvlərindən nəticə çıxarmağa çalışır, digərləri isə yanlış davranışlarının mahiyyətini dərk etməkdə belə çətinlik çəkirlər. Bu qarşılaşdırma oxucunu insan xarakteri və mənəvi məsuliyyət haqqında düşünməyə sövq edir.
Sədulla Şirinovun hekayələrinin diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri mövzuların həyatın özündən götürülməsidir. Müəllif ailədə baş verən adi bir söhbətdən, yaşlı insanın xatirələrindən, bir gəncin davranışından, insanların bir-birinə münasibətindən çıxış edərək daha geniş ictimai nəticələrə gəlir. Beləliklə, ayrı-ayrı şəxslərin yaşantıları ümumi mənəvi problemlərin ifadəsinə çevrilir.
Həyatda bəzən böyük faciələrə səbəb olan hadisələr əhəmiyyətsiz görünən bir qərardan başlayır. Bir vaxtında deyilmiş söz, göstərilmiş laqeydlik, düşünülmədən atılmış addım və ya insanın öz nəfsinə hakim ola bilməməsi sonradan bütöv bir ailənin taleyinə təsir göstərir. Yazıçının hekayələrində bu cür səbəb-nəticə əlaqələrinə xüsusi diqqət yetirilir. Obrazların bugünkü davranışları keçmiş təcrübələri ilə, yaşadıqları peşmanlıqlar isə vaxtilə qəbul etdikləri qərarlarla əlaqələndirilir.
Bu yanaşma müəllifin əsərlərinə müəyyən mühakimə və təhlil xarakteri verir. Hadisələr yalnız baş verib bitmir; onların mənəvi nəticələri də nəzərdən keçirilir. Oxucuya təqdim olunan həyat mənzərəsi onu belə bir qənaətə gətirir ki, insanın xarakteri ən çox gündəlik münasibətlərdə, çətin seçimlər qarşısında və başqalarının taleyinə təsir göstərən məqamlarda üzə çıxır.
Yazıçı insanın mənəvi keyfiyyətlərini zahiri görünüş, sosial mövqe və maddi imkanlarla eyniləşdirmir. Onun üçün əsas meyar insanın necə yaşaması, başqalarına nə verməsi, ailəsinə və cəmiyyətə hansı münasibəti göstərməsidir. Bu səbəbdən hekayələrdə bəzən adi, sadə həyat sürən insanlar mənəvi üstünlükləri ilə seçildikləri halda, zahirən hörmətli görünən şəxslərin davranışları ciddi tənqidə məruz qalır.
“Kaş ki, gözəl olaydı”: zahiri gözəllik və mənəvi dəyər
Təqdim olunan materialda yer alan “Kaş ki, gözəl olaydı” hekayəsi müəllifin insan xarakteri, ailə münasibətləri və həyat seçimləri haqqında düşüncələrini əks etdirən əsərlərdən biridir. Hekayənin mərkəzində Səlim kişinin taleyi, gənclik xatirələri, ailə həyatı və keçmişdə verdiyi qərarların sonrakı illərdə doğurduğu mənəvi nəticələr dayanır.
Əsər Səlim kişinin səhhətində yaranan problemlə başlayır. Onun ətrafına övladları və nəvələri toplaşır, narahatlıq keçirir, özünə gəlməsini sevinclə qarşılayırlar. İlk baxışdan sadə ailə səhnəsi təsiri bağışlayan bu epizod əslində hekayənin əsas ideya xəttinə giriş yaradır. Yaşlı insan artıq övladlarının maddi təminatına deyil, mənəvi dayağına, qayğısına və hörmətinə ehtiyac duyur. Vaxtilə övladlarını böyüdən ata indi onların münasibətlərində öz həyatının mənasını görür.
Nəvələrin babalarını qorumaq üçün söylədikləri zarafatlar, özlərini qəhrəman kimi təqdim etmələri və bir-birləri ilə söz yarışına girmələri səhnəyə yumor gətirir. Lakin bu yumorun arxasında ailə birliyinə dair ciddi fikir dayanır. Səlim kişi uşaqlara başa salır ki, ailə üzvləri bir-birinə nə qədər mehriban yanaşsalar, bir-birlərinin ağrılarına və sevincinə həssas yanaşsalar, ailənin mənəvi dayaqları da bir o qədər möhkəm olar.
Bu epizodda yazıçı nəsillər arasında mənəvi bağın əhəmiyyətini önə çəkir. Ailə yalnız eyni evdə yaşayan insanların birliyi deyil; ailə üzvlərinin bir-birinin taleyinə görə məsuliyyət daşıdığı mənəvi mühitdir. Böyüklərin vəzifəsi uşaqlara təkcə yaşayış qaydalarını öyrətmək yox, həm də mərhəmət, hörmət və qarşılıqlı anlayış nümunəsi göstərməkdir.
Hekayənin əsas məna qatlarından biri isə Səlim kişinin gənclik xatirələri ilə bağlıdır. Keçmişə qayıdış vasitəsilə oxucu insanın bəzən həyatının ən mühüm qərarlarını hansı meyarlarla verdiyini görür. Gəncliyində Səlimin qarşısına müxtəlif xarakterli insanlar çıxır. O, xarici gözəlliyin təsiri ilə mənəvi gözəllik arasındakı fərqi zaman keçdikcə daha dərindən anlayır.
Mehriban obrazı bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müəllif onu xarici görünüşünə görə deyil, xasiyyətinin saflığına, abır-həyasına, davranışına və mənəvi keyfiyyətlərinə görə dəyərləndirir. Səlimin həyatında qarşılaşdığı digər qadın obrazları ilə müqayisə fonunda Mehribanın daxili zənginliyi daha aydın görünür. Hekayə insan seçimlərində zahiri cazibəyə həddindən artıq üstünlük verməyin hansı peşmanlıqlara səbəb ola biləcəyini göstərir.
Səlimin taleyində əsas faciə yalnız keçmişdə verdiyi qərarın nəticələri deyil, həm də itirilmiş imkanların insan yaddaşında uzun müddət yaşamasıdır. İllər keçir, insan ailə qurur, övlad sahibi olur, həyatın müxtəlif mərhələlərindən keçir, lakin vaxtında düzgün qiymətləndirilməmiş münasibətlər onun yaddaşında qalır. Bu mənada əsər keçmişə qayıtmaq istəyindən daha çox, keçmişdən nəticə çıxarmağın zərurətini vurğulayır.
Hekayənin adı da məhz bu məqamda simvolik məna qazanır. “Kaş ki, gözəl olaydı” ifadəsi zahiri gözəlliyə bağlanan düşüncənin sonradan mənəvi peşmanlığa çevrilməsini xatırladır. İnsan bəzən bir xüsusiyyəti ön plana çəkərək qarşısındakı şəxsin digər keyfiyyətlərini görməzliyə vurur. Halbuki uzunömürlü münasibətlərin təməli zahiri görünüşdən daha çox xarakter, qarşılıqlı hörmət, sədaqət və anlayış üzərində qurulur.
Beləliklə, “Kaş ki, gözəl olaydı” yalnız bir insanın ailə tarixçəsi deyil. Əsər seçim və məsuliyyət, gənclik və qocalıq, xatirə və peşmanlıq, zahiri və daxili gözəllik haqqında düşünməyə çağıran mənəvi-psixoloji hekayə kimi diqqəti cəlb edir.
Sədulla Şirinovun təqdim olunan hekayələrində ailə mövzusu mühüm yer tutur. Lakin müəllif ailəni yalnız sevgi, qayğı və xoşbəxtlik məkanı kimi təsvir etmir. O, ailə daxilində yarana bilən ziddiyyətləri, valideynlərin övlad tərbiyəsində buraxdıqları səhvləri, övladların böyüdükdən sonra valideynlərinə münasibətini və ailə nüfuzunun məsuliyyətlə qorunması məsələsini də araşdırır.
Yazıçı üçün valideyn olmaq sadəcə övlad dünyaya gətirmək və onun maddi ehtiyaclarını ödəmək demək deyil. Övladın mənəvi tərbiyəsi, şəxsiyyət kimi formalaşması, başqalarının hüquqlarına hörmət etməsi və öz hərəkətlərinə görə cavabdehlik daşıması da valideyn məsuliyyətinin ayrılmaz hissəsidir.
Hekayələrdə valideynin övladına bəslədiyi məhəbbətlə onun səhvlərinə münasibəti arasında mürəkkəb əlaqə görünür. Övladın hər istəyini yerinə yetirmək, onun yanlış hərəkətlərinə göz yummaq və məsuliyyətdən yayınmasına şərait yaratmaq əsl qayğı ilə eyniləşdirilə bilməz. Əksinə, düzgün tərbiyə insana sərhədləri tanımağı, özünü idarə etməyi və başqasının haqqını qorumağı öyrətməlidir.
Bu düşüncənin əks qütbündə ailənin etimadını doğrultmayan, doğmalarına mənəvi zərbə vuran və öz davranışları ilə yaxınlarının nüfuzuna xələl gətirən obrazlar dayanır. Belə personajların təqdimatında müəllifin tənqidi münasibəti aydın hiss olunur. O, doğmalıq münasibətinin insanı məsuliyyətdən azad etmədiyini, əksinə, ailə üzvlərinin bir-birinə qarşı daha diqqətli olmasını tələb etdiyini göstərir.
Hekayələrdən çıxan mühüm nəticə budur ki, ailənin möhkəmliyi yalnız qohumluq əlaqələri ilə təmin olunmur. Qarşılıqlı etimad, sədaqət, məsuliyyət və mənəvi dürüstlük olmadıqda ən yaxın insanlar arasında belə uçurum yarana bilər.
“Lağlağıçılar”: insan ləyaqəti və davranış mədəniyyəti
Şəxsən tanımayanlar belə Sədulla Şirinovun yarıdıcılığına əsasən onun istənilən hadisə və prosesə vətəndaş mövqeiyinə yaxşı bələddir. Ümumiyyətlə, təkəbbür və lağ-lağa birinci növbədə hər bir insanın özü üçün ziyandır. Bu kimi hallar hər bir şəxs üçün fərdi inkişafına maneə ola biləcək başlıca əngəllərdən hesab olunur. Üstgəl dinimizdə məqbul buyrulmamış, əksinə pislənmişdir. İslam dinində və Məhəmməd peyğəmbərin (s.ə.s.) hədislərində lağ-lağa etmək, insanları ələ salmaq, məsxərəyə qoymaq və rişxənd etmək qəti şəkildə qadağan olunur və böyük günahlardan biri hesab edilir. Qurani-Kərimdə və peyğəmbərin sünnəsində bu mövzu ilə bağlı çox ciddi xəbərdarlıqlar var. İslamda insanların bir-birini ələ salması birbaşa ayə ilə qadağan olunub. “Hucurat” surəsinin 11-ci ayəsində buyurulur:
“Ey iman gətirənlər! Bir qövm digərini məsxərəyə qoymasın. Ola bilsin ki, onlar (əla salınanlar) özlərindən daha yaxşı olsunlar…”. Məhəmməd peyğəmbər (s.ə.s.) insanları güldürmək üçün belə yalan danışmağı və ya kimisə alçaltmağı pisləmişdir. İnsanları güldürmək üçün yalan danışanlar barədə: “İnsanları güldürmək üçün yalan danışan kəsin vay halına! Vay halına, vay halına!” (Əbu Davud, Tirmizi). İslam alimləri peyğəmbərin tövsiyələrinə əsaslanaraq lağ-lağanın bu zərərlərini qeyd edirlər:
-Qəlbləri korlayır. İnsanlar arasında kin, nifrət və düşmənçilik yaradır.
-Hörməti azaldır. Çox lağ-lağa edən və hər şeylə məsxərəyə qoyan insanın cəmiyyətdəki sanbalı və hörməti itir.
-Qəlbi öldürür. Peyğəmbərimiz buyurmuşdur ki, “Çox gülmək qəlbi öldürür.” Buradakı “çox gülmək” xüsusilə başqalarının qüsuruna, fiziki görünüşünə və ya uğursuzluğuna lağ edərək gülməyi əhatə edir. İslam əxlaqına görə, bir insanın fiziki qüsuru, yoxsulluğu və ya hər hansı bir xətası ilə lağ etmək, dolayısı ilə onu yaradan Allaha qarşı hörmətsizlik sayılır.
Bütün bu yuxarıda sadaladıqlarımdan sonra Sədulla Şirinovun problemə münasibəti xüsusilə böyük əhəmiyyət kəsb edir. Müəllifin “Lağlağıçılar” hekayəsi cəmiyyətdə lağ etmək, başqalarını alçaltmaq və insanın fərqli xüsusiyyətlərini təhqir predmetinə çevirmək kimi davranışları diqqət mərkəzinə gətirir. Əsərdə əqli qüsurlu Əhmədin bir qrup gəncin təhqir və istehzasına məruz qalması təsvir olunur. O, özünü müdafiə etmək üçün nüfuzlu, dünya görmüş Həsən kişiyə müraciət edir və haqlı olaraq soruşur: əslində, burada ağılsız davranan kimdir?
Bu sual hekayənin mənəvi mərkəzidir. Əhmədin cəmiyyətdəki vəziyyəti onu təhqir edənlərin özlərini üstün hesab etməsinə əsas vermir. Əksinə, onun başqalarına mane olmamaq, mübahisədən yayınmaq və sakitcə yoluna davam etmək cəhdi gənclərin davranışları ilə müqayisədə daha sağlam mənəvi mövqe kimi görünür.
Həsən kişinin gəncləri danlamaq əvəzinə Əhmədin könlünü almağa çalışması da təsadüfi deyil. O, insan ləyaqətinə hörmətin yalnız sərt cəza və ya yüksək səslə deyilən nəsihətlə təmin olunmadığını anlayır. Bəzən insanın qəlbini qıranlara verilən ən güclü cavab, təhqirə məruz qalan şəxsin ləyaqətini qorumaq və ona mənəvi dayaq olmaqdır.
Hekayənin əsas mesajı aydındır: insanın əqli və fiziki imkanları onun ləyaqətini müəyyən etmir. Cəmiyyətdə insanı qiymətləndirən əsas meyar davranış, mərhəmət, ədalət və başqasının ağrısını anlamaq qabiliyyətidir.
Lağ etmək çox vaxt zarafat adı altında təqdim olunur. Ancaq hər zarafat məsum deyil. Qarşı tərəfin şəxsiyyətini alçaldan, onun həssaslığından sui-istifadə edən və insanları başqalarının bədbəxtliyi hesabına əylənməyə alışdıran davranışlar mənəvi qüsurun əlamətidir. Bu mənada “Lağlağıçılar” təkcə bir qrup gəncin hərəkətlərini deyil, ümumilikdə cəmiyyətdə davranış mədəniyyətinin səviyyəsini müzakirəyə çıxarır.
Müəllif oxucunu özünə sual verməyə sövq edir: biz başqalarını güldürmək naminə kiminsə qəlbini qırmağa nə dərəcədə haqqımız olduğunu düşünürükmü? İnsanın fərqliliyinə hörmət etməyi bacarırıqmı? Qarşımızdakı şəxsin zəifliyindən istifadə etmək əvəzinə onun yanında dayanmağa hazırıqmı?
Bu sualların əhəmiyyəti yalnız hekayənin qəhrəmanları ilə məhdudlaşmır. Onlar məktəbdə, iş yerində, ailədə və ictimai münasibətlərdə hər gün qarşılaşdığımız mənəvi seçimlərə aiddir.
Sədulla Şirinovun hekayələrində təhsil məsələsinə yalnız bilik əldə etmək vasitəsi kimi baxılmır. Müəllifin təqdim etdiyi düşüncələrdə təhsil və tərbiyə bir-birini tamamlayan, lakin eyni məna daşımayan anlayışlardır. İnsan yüksək bilik səviyyəsinə malik ola bilər, amma davranışında məsuliyyət və mərhəmət çatışmazlığı varsa, bu bilik onun şəxsiyyətini bütövləşdirməyə kifayət etməz.
Usta Rəhimlə bağlı epizodlar bu fikri aydınlaşdırır. O, məktəbdə əlaçılar sırasında yer tutmasa da, öyrənmək üçün səy göstərir və zaman keçdikcə öz sahəsində tanınan bir mütəxəssisə çevrilir. Müəllimi Gülnarə xanım onun çətinliyini lağa qoymur, əksinə, çalışmağa davam etməyin əhəmiyyətini izah edir. Bu münasibət şagirdin özünəinamını qoruyur və zəhmətə hörmət hissini gücləndirir.
Burada müəllimin rolu xüsusilə əhəmiyyətlidir. Əsl müəllim yalnız dərs materialını öyrədən deyil, həm də şagirdin imkanlarını düzgün qiymətləndirən, onun zəif tərəflərini təhqir predmetinə çevirməyən, inkişafına kömək edən insandır. Şagirdlərin hamısı eyni sürətlə öyrənmir, eyni qabiliyyətlərə malik olmur. Təhsilin məqsədi yalnız ən yüksək nəticə göstərənləri seçmək deyil, hər bir uşağın potensialını üzə çıxarmağa kömək etməkdir.
Usta Rəhimin sonrakı uğuru göstərir ki, insanın məktəbdəki göstəriciləri onun bütün gələcəyini əvvəlcədən müəyyən etmir. Səy, təcrübə, peşəyə maraq və öyrənməyə davam etmək bacarığı insanın həyat yolunda mühüm rol oynayır. Bu, müəllifin təhsil və zəhmət barədə irəli sürdüyü müsbət qənaətlərdən biridir.
Eyni zamanda, müəllif təhsil sistemində davranış və mənəvi tərbiyə məsələlərinin diqqətdən kənarda qalmasını təhlükəli hesab edir. Onun yanaşmasına görə, təhsil müəssisəsi yalnız bilik verən yer deyil, həm də insan yetişdirən mühit olmalıdır. Bu baxımdan hekayələr oxucunu müəllimin məsuliyyəti, pedaqoji etika və şəxsiyyətin formalaşmasında ailə ilə məktəbin qarşılıqlı rolu haqqında düşünməyə çağırır.
“Sirr”: insan idrakının sərhədləri və həyatın müəmmaları
“Sirr” hekayəsi mövzu baxımından digər əsərlərdən fərqli bir istiqamət açır. Əsərin başlanğıcında dünyanın sirlərlə dolu olması, insanın əsrlər boyu cavabını axtardığı suallar və bəşəriyyətin hələ də tam dərk edə bilmədiyi hadisələr barədə düşüncələr irəli sürülür.
Burada diqqət yalnız gündəlik münasibətlərə deyil, insanın idrak imkanlarına və həyatın naməlum tərəflərinə yönəlir. İnsan dünyanı anlamağa çalışır, xəstəliklərin səbəblərini araşdırır, ömrün uzanması və sağlam həyatın mümkün yolları barədə düşünür. Lakin hər yeni cavabın qarşısında yeni suallar da yaranır.
Bu yanaşma insanın bilmədiklərini etiraf etməsinin əhəmiyyətini xatırladır. Həyatın bütün sirlərinə sahib olduğunu düşünən insanla daim öyrənməyə çalışan insan arasında ciddi fərq var. Birincisi öz qənaətlərini son həqiqət kimi qəbul etməyə meyilli ola bilər, ikincisi isə yeni məlumatlara və fərqli fikirlərə açıq qalır.
“Sirr” hekayəsinin bu başlanğıc xətti müəllifin yalnız sosial münasibətlərlə kifayətlənmədiyini, insan və dünya haqqında ümumiləşdirici düşüncələrə də yer verdiyini göstərir. Əsərin bütöv məzmunu nəzərə alınmadan onun bütün ideya nəticələrini qəti şəkildə müəyyənləşdirmək doğru olmazdı. Bununla belə, təqdim olunan hissə həyatın naməlumluqları qarşısında insan marağını və düşünmək ehtiyacını ön plana çıxarır.
Yazıçının hekayələrində tez-tez rast gəlinən mövzulardan biri insanın zahiri görünüşü ilə daxili mahiyyəti arasındakı fərqdir. “Kaş ki, gözəl olaydı” əsərində bu məsələ sevgi və ailə seçimi fonunda işlənirsə, başqa hekayələrdə insanın nüfuzu, sosial mövqeyi və başqaları qarşısında yaratdığı təəssüratla bağlı şəkildə üzə çıxır.
Cəmiyyət insanları çox vaxt ilk baxışda qiymətləndirir. Gözəl görünüş, yaxşı geyim, maddi imkan, nüfuzlu vəzifə və ya təsirli nitq müəyyən üstünlük yarada bilər. Lakin bu xüsusiyyətlər insanın vicdanlı, sədaqətli və mərhəmətli olduğunu sübut etmir. Həqiqi xarakter insanın başqaları ilə münasibətində, xüsusilə də ondan asılı vəziyyətdə olanlara davranışında üzə çıxır.
Müəllifin obrazları bu baxımdan müxtəlif mənəvi sınaqlardan keçir. Kimisi çətin vəziyyətdə sədaqətini qoruyur, kimisi öz marağını başqalarının rifahından üstün tutur. Kimisi səhvini dərk edib peşmanlıq çəkir, kimisi isə törətdiyi əməlin məsuliyyətini qəbul etmək istəmir.
Belə qarşılaşdırmaların məqsədi yalnız mənfi obrazları qınamaq deyil. Onlar vasitəsilə oxucu öz davranışlarını da nəzərdən keçirməyə dəvət olunur. Çünki ədəbiyyatın mənəvi təsiri yalnız başqasının səhvini tanımaqdan ibarət deyil; insanın həmin səhvlərin öz həyatında təkrarlanmaması üçün nəticə çıxarması da vacibdir.
Təqdim olunan hekayələrdə ailə etimadını sarsıdan davranışlar, doğmalarına qarşı məsuliyyətsizlik və insanın öz səhvləri ilə üzləşməkdən yayınması da diqqət mərkəzindədir. Müəllif bu cür halları sadəcə şəxsi münaqişə kimi deyil, mənəvi dəyərlərin pozulması kimi təqdim edir.
İnsan səhv edə bilər. Həyat təcrübəsi göstərir ki, yanlış qərarlar, düşünülməmiş addımlar və zəiflik anları hər kəsin başına gələ bilər. Ancaq səhvin etirafı, onun nəticələrinin aradan qaldırılması üçün səy göstərilməsi və zərərçəkən şəxsin haqqının tanınması insanın mənəvi səviyyəsini müəyyən edən əsas göstəricilərdəndir.
Müəllifin tənqidi münasibəti xüsusilə öz hərəkətlərinə görə peşmanlıq hiss etməyən, başqalarına vurduğu zərəri adi hal kimi qəbul edən obrazlarda aydın görünür. Belə davranışlar yalnız ayrı-ayrı şəxslərə zərər vurmur, həm də ailədə və cəmiyyətdə etimad mühitini dağıdır.
Bağışlanma məsələsi də bu kontekstdə mürəkkəb məna qazanır. Bağışlamaq insanın mərhəmətini və mənəvi böyüklüyünü göstərə bilər. Lakin bağışlanma anlayışı məsuliyyətsizliyin təşviqi və ya törədilmiş haqsızlığın əhəmiyyətsizləşdirilməsi demək deyil. İnsan həm mərhəmətli olmağı, həm də ədaləti qorumağı bacarmalıdır.
Bu baxımdan hekayələrdəki mənəvi mühakimələr oxucunu sadə hökm verməkdən daha çətin bir sual qarşısında qoyur: insanın etdiyi hərəkətlə onun şəxsiyyəti arasında hansı əlaqə var və hansı məqamda səhv bağışlanmaz mənəvi xəyanətə çevrilir?
Bu sualların hər birinə eyni cavabı vermək mümkün deyil. Lakin müəllifin əsərləri insanı vicdanın səsini dinləməyə, öz hərəkətlərinin nəticələrini nəzərə almağa və başqasının etimadını qorumağa çağırır.
Sədulla Şirinovun hekayələrində qocalıq yalnız bioloji yaş mərhələsi kimi təqdim olunmur. Qocalıq insanın keçmişlə üzləşdiyi, yaşadığı həyatın nəticələrini qiymətləndirdiyi, doğmalarının münasibətinə daha həssas yanaşdığı dövr kimi də mənalandırılır.
“Kaş ki, gözəl olaydı” hekayəsində Səlim kişinin taleyi bu mövzunu aydın göstərir. Gəncliyin imkanları geridə qaldıqca insan keçmişdə etdiyi seçimlərə başqa gözlə baxmağa başlayır. Bir zamanlar əhəmiyyətsiz görünən məqamlar sonradan böyük məna qazanır. İnsan bəzən əldə etdiklərinin deyil, vaxtında dəyərləndirmədiklərinin haqqında daha çox düşünür.
Qocalıq dövründə övladların münasibəti də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Valideyn ömrünün böyük hissəsini övladlarının qayğısına qalmaqla keçirir. Övladlar böyüdükdən sonra isə münasibətlərdə müəyyən dəyişiklik baş verir: bir zamanlar qayğı göstərən valideyn özü diqqətə və mənəvi dəstəyə ehtiyac duyur.
Bu, ailə daxilində qarşılıqlı məsuliyyətin təbii davamıdır. Valideynə hörmət yalnız xüsusi günlərdə göstərilən ehtiramdan ibarət deyil. Yaşlı insanı dinləmək, onun hisslərini anlamaq, səhhətinə və gündəlik ehtiyaclarına diqqət yetirmək, özünü ailənin yükü kimi hiss etməsinə imkan verməmək də övladlıq borcunun tərkib hissəsidir.
Müəllifin yaratdığı ailə səhnələri oxucunu yaşlı nəslin mənəvi ehtiyaclarını unutmağa qoymur. Onlar xatırladır ki, insanın qocalıqda ən böyük ehtiyaclarından biri özünü doğmalarının yanında dəyərli hiss etməkdir. Maddi imkanlar həyatın müəyyən çətinliklərini yüngülləşdirə bilər, lakin səmimi münasibətin və qayğının yerini tam tuta bilməz.
Sədulla Şirinovun hekayələrində dialoqların və yumorlu epizodların müəyyən yeri var. Obrazların gündəlik danışığı, hazırcavablığı, zarafatları və bir-birinə verdikləri cavablar hadisələri daha canlı edir. Lakin yumor burada yalnız oxucunu əyləndirmək vasitəsi deyil. Bəzi hallarda o, insan xarakterini üzə çıxarmaq və ciddi həqiqəti daha təsirli şəkildə çatdırmaq üçün işlədilir.
“Kaş ki, gözəl olaydı” hekayəsində nəvələrin babalarını qorumaq barədə söylədikləri sözlər ailə münasibətlərinin səmimiyyətini göstərir. “Lağlağıçılar” hekayəsində isə yumor adı altında başqasını alçaltmaqla insanları birləşdirən sağlam zarafat arasındakı fərq üzə çıxır.
Bu iki vəziyyət arasında mühüm fərq var. Birinci halda zarafat sevgi və doğmalıqdan qaynaqlanır, ikinci halda isə istehza insan ləyaqətinə zərər vurur. Deməli, zarafatın mənəvi dəyəri yalnız deyilən sözlə deyil, onun hansı niyyətlə deyilməsi və qarşı tərəfə necə təsir göstərməsi ilə müəyyənləşir.
Müəllifin bu məsələyə münasibəti oxucuya davranış mədəniyyəti haqqında düşünmək imkanı verir. İnsan başqasını güldürə bilər, amma bunun üçün kiminsə qəlbini qırmağa ehtiyac yoxdur. Həqiqi hazırcavablıq alçaltmaqdan deyil, vəziyyəti düzgün qiymətləndirməkdən və sözün yerini bilməkdən yaranır.
Bədii ədəbiyyat cəmiyyətdəki problemləri birbaşa qanun və ya qayda dili ilə deyil, insan taleləri vasitəsilə göstərmək imkanına malikdir. Oxucu bəzən nəzəri mülahizələrə laqeyd qala bilər, lakin konkret bir obrazın yaşadığı ağrı, peşmanlıq və ya sevinc onun düşüncəsində daha uzun müddət qalır.
Sədulla Şirinovun hekayələrinin əhəmiyyəti də məhz bu xüsusiyyətdə görünür. Müəllif ümumi mənəvi problemləri konkret insanların münasibətləri, qərarları və yaşantıları vasitəsilə təqdim edir. Oxucu ailədəki laqeydliyin nəticəsini, insanı alçaltmağın doğurduğu mənəvi zərəri, səhv seçimlərin uzunmüddətli təsirini və səmimi qayğının dəyərini obrazların taleyində görür.
Belə əsərlərin ictimai əhəmiyyəti onların oxucunu düşündürmək imkanından irəli gəlir. İnsan öz davranışlarını başqalarının təcrübəsi ilə müqayisə edir, münasibətlərində hansı məqamları dəyişməli olduğunu anlayır və cəmiyyətdə birgəyaşayış qaydalarının yalnız formal tələblərdən ibarət olmadığını dərk edir.
Mənəvi dəyərlər gündəlik həyatın kiçik görünən davranışlarında qorunur. Böyüyə hörmət, kiçiyə qayğı, fərqli insana anlayış, ailədə sədaqət, peşədə məsuliyyət və sözünə sahib çıxmaq cəmiyyətin sağlamlığını müəyyən edən əsas amillərdəndir. Bu dəyərlər zəiflədikdə insanlar arasında etimad da sarsılır.
Yazıçının hekayələri oxucunu həmin dəyərlərin əhəmiyyətini yenidən düşünməyə çağırır. Müəllifin tənqid etdiyi mənfi davranışlar da, müsbət nümunə kimi təqdim etdiyi münasibətlər də insanın cəmiyyət qarşısında məsuliyyətini ön plana çıxarır.
Sədulla Şirinovun yaradıcılığından seçdiyim bu mətnlərdə müəllif mövqeyi çox vaxt aydın və birbaşa ifadə olunur. Obrazların söhbətləri, hadisələrdən çıxarılan nəticələr və bəzi ümumiləşdirici mülahizələr oxucunun diqqətini konkret mənəvi problemə yönəldir. Bu xüsusiyyət hekayələrə publisistik düşüncə çaları verir.
Belə təqdimatın üstün cəhəti müəllifin toxunduğu məsələlərin asanlıqla anlaşılmasıdır. Oxucu ailə münasibətləri, tərbiyə, məsuliyyət və vicdan haqqında irəli sürülən fikirləri hadisələrin içində izləyə bilir. Xüsusilə gündəlik danışığa yaxın dialoqlar obrazların həyat təcrübəsini və dünyagörüşünü göstərmək baxımından əhəmiyyətlidir.
Digər tərəfdən, bəzi epizodlarda hadisələrin özünün oxucuya düşündürücü nəticə çıxarmaq imkanı verməsi, müəllif mühakimələrinin isə daha yığcam təqdim olunması bədii təsiri gücləndirə bilər. Bu, mətnlərin mövcud məziyyətlərini inkar etmir; əksinə, həyat materialının və ideya zənginliyinin daha da təsirli bədii formaya salınması üçün mümkün istiqaməti göstərir.
Müəllifin hekayələrində diqqət çəkən cəhətlərdən biri də obrazların təkcə fərdi xüsusiyyətlərlə deyil, müəyyən mənəvi seçimlərlə təqdim olunmasıdır. Bir obrazın əməlləri ailədə etimadın qorunmasına, digərinin davranışı insan ləyaqətinə hörmətə, başqasının təcrübəsi isə düzgün seçim etməyin vacibliyinə işarə edir.
Bu mənada Sədulla Şirinovun hekayələrində insan xarakteri hadisələrdən ayrı mövcud deyil. Xarakter seçimlərdə üzə çıxır, seçimlərin nəticələri isə obrazın mənəvi portretini tamamlayır.
Bütün bu geniş təqdimat və təhlilin sonunda belə bir nəticəyə gəlirik ki, “İnsan” adlandırdığımız əslində olduqca mücərrəd obyektin təzahür forması onu ətraf aləmə tanıdan əməlləridir. Daha dəqiq ifadə etsək insan əməlindən ibarətdir. Sədulla Şirinovun bu hekayələri mövzu və yanaşma baxımından rəngarəngdir. Bu mətnlərdə ailə münasibətləri, qocalıq, övlad sevgisi, xarici və daxili gözəllik, insan ləyaqəti, təhsil və tərbiyə, vicdan və məsuliyyət kimi məsələlər müxtəlif hadisələr və obrazlar vasitəsilə işıqlandırılır.
“Kaş ki, gözəl olaydı” insanın zahiri görünüşə aldanaraq mühüm həyat seçimlərində yanılmasını, keçmiş qərarların uzun illər sonra doğurduğu peşmanlığı göstərir. “Lağlağıçılar” başqasının fərqliliyini təhqir predmetinə çevirməyin mənəvi qəbuledilməzliyini ön plana çıxarır. Usta Rəhim və Gülnarə müəllimə ilə bağlı epizodlar isə zəhmətin, səbrin, düzgün pedaqoji münasibətin və öyrənmək iradəsinin əhəmiyyətini vurğulayır. “Sirr” insanın dünya və həyat haqqında cavabını axtardığı suallara yönələn düşüncələrə yer verir.
Bu əsərləri birləşdirən əsas ideya insanın mənəvi məsuliyyətidir. İnsan yalnız özü üçün yaşamır; onun hərəkətləri ailəsinə, dostlarına, ətrafındakı insanlara və bütövlükdə cəmiyyətə təsir göstərir. Buna görə də hər bir qərar yalnız şəxsi maraq baxımından deyil, onun doğuracağı nəticələr baxımından da qiymətləndirilməlidir.
Əsl insanlıq başqasının zəifliyindən istifadə etməkdə deyil, ona dayaq olmaqda; doğmaların etimadını istismar etməkdə deyil, onu qorumaqda; öz səhvini gizlətməkdə deyil, onu etiraf edib düzəltməyə çalışmaqda üzə çıxır. İnsan xarakterinin həqiqi ölçüsü də məhz bu məqamlarda müəyyənləşir.
Sədulla Şirinovun hekayələrinin oxucu qarşısında açdığı mənəvi suallar bu gün də aktuallığını qoruyur. Ailə münasibətlərinin möhkəmliyi, valideynlərə qayğı, uşaqların düzgün tərbiyəsi, insan ləyaqətinə hörmət və vicdanlı davranış hər bir dövr üçün vacib məsələlərdir. Bu problemlər haqqında düşünmək yalnız yazıçının deyil, oxucunun da mənəvi məsuliyyətidir.
Nəticə etibarilə, Sədulla Şirinovun hekayələri insanı başqalarının həyatına baxaraq öz həyatını qiymətləndirməyə çağırır. Bu mətnlər xatırladır ki, insanın dəyəri nə zahiri gözəlliklə, nə var-dövlətlə, nə də cəmiyyətdə tutduğu mövqe ilə ölçülür. Onun əsl dəyəri vicdanında, əməllərində, doğmalarına münasibətində və başqalarının qəlbində buraxdığı izdə yaşayır.
Ədəbiyyatın gücü də elə bundadır: insanın qarşısına həyatın güzgüsünü qoymaq, onu düşündürmək və daha mərhəmətli, daha məsuliyyətli, daha vicdanlı yaşamağa səsləmək. Sədulla Şirinovun təqdim olunan hekayələri bu mənəvi söhbətə qoşularaq oxucunu insanlığın ən vacib dəyərləri haqqında yenidən düşünməyə dəvət edir. Çox dəyərli oxucum, sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik!
13.10.2026. Bakı.
Müəllif: Zaur USTAC
AVMVİB, AJB və AYB-nin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, şair-publisist, tərcüməçi-nasir, naşir
SƏYYAD ƏHMƏDLİ (GÖYÇƏLİ)NİN YAZILARI
Sədulla Şirinovun yaradıcılığı
Oxuyun >> Gözündə tük var