ƏDƏBİ TALEYİNDƏN BOYLANAN ADAM Sədaqət Kərimovanın doğum gününə
30 mart zaman-zaman dəyişən, yeniləşən ədəbi mühitdə 50 ildən çox böyük bir yolda yorulmadan irəliləyən şair, yazıçı, jurnalist, tərcüməçi, kinossenarist, bəstəkar Sədaqət Kərimovanın doğum günüdür. Bu münasibətlə ədəbi potensialına güvənərək öhdəsinə aldığı çoxşaxəli yaradıcılığında böyük uğurlara nail olmuş istedadlı xanımı ürəkdən təbrik edirəm…
İlk olaraq xatırladım ki, ikimiz də zamanında yeganə Universitet – məbədgah olan Azərbaycan Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsində təhsil almışıq. Aydındır ki, 50-60 ildə jurnalist ixtisasına yiyələnmiş minlərlə məzun olub. Amma elə bu günə qədər də ədəbi-mətbu fəaliyyəti ilə yadda qalan, yeni nəslə nümunə ola biləcək simalar, imzalar çox azdır. Və mən bu azların içərisində Sözü, yaradıcılıq məhsulları ilə üzdə-gözdə olan, tanınan görkəmlilər sırasında böyük ehtiramla Sədaqət Kərimovanın adını çəkirəm. İllərdir, ədəbi mühitdə yaradıcılığının nizam-tərəzisində kəmiyyətlə keyfiyyətin bərabər olduğu Qələm Adamı kimi O, çox şəffaf və aydın görünür…
Sədaqət xanımın yaradıcılığında özəlliyi ilə seçilən xüsusiyyətlər diqqətçəkəndir. Yazıçı əsərlərini 3 dildə – Azərbaycan, rus, ləzgi dillərində yazır. Bitib-tükənməyən çoxşaxəli mövzuları yaz aylarında dağların, düzəngahın sinəsində boy göstərən allı-güllü, rayihəli gül-çiçək timsallı gülzarlıq kimidir…
Ədəbi yaradıcılığın bir neçə növ və janrında əsərlər ərsəyə gətirən Sədaqət Kərimova mətbuata hələ orta məktəb illərindən respublikanın bir sıra mətbu orqanlarında çıxış etdiyi hekayə, şeir və məqalələrlə gəlmişdir. Demək ki böyük ədəbiyyata, mətbuata, mədəniyyətə gəlişi təbiətindən doğmuş, doğallıq kəsb etmişdir. Məni bu gün də yaxşı mənada heyrətləndirən Sədaqət xanımın ədəbi yaradıcılığında tez-tez keçidlər edərək, poeziya və nəsrdə, jurnalistikada, kinematoqrafiyada şair, yazıçı, publisist, ssenarist, bəstəçi olaraq dərin məzmunlu əsərlərə imza atmasıdır… Əmək fəaliyyətinə gəlincə, qəhrəmanım Universiteti bitirdikdən sonra Azərbaycan KP MK-nın “Sovet kəndi” qəzetində 17 il fasiləsiz çalışmışdır. İllər içrə mətbuatda təcrübə qazanmış, zənginləşmişdir. Bundan sonra “Azərbaycan” qəzetində şöbə müdiri, “Günay” qəzetində baş redaktorun müavini kimi fəaliyyət göstərmişdir. Sədaqət Kərimova 1997-ci ildən bu günə qədər öz vəsaiti ilə üç dildə çıxan “Samur” qəzetinin baş redaktorudur. 28 ildir ki, qəzet özünün çoxçeşidli mövzuları, ədəbi örnəkləri ilə oxucuların görüşünə gəlir…
Yazıçı Azərbaycan, rus, ləzgi və türk dillərində çap olunmuş minlərlə məqalənin, 40 adda poetik və nəsr əsərlərinin, Azərbaycan və ləzgi dillərində 700 səhifəlik “Qusar, qusarlılar” ensiklopedik toplunun müəllifidir. Xanım sənətkar yazıçı-jurnalist Müzəffər Məlikməmmədovla birlikdə “Ləzgicə-azərbaycanca lüğət” və “Azərbaycanca-ləzgicə lüğət” kitablarını tərtib edib çapdan çıxarmışdır.
Sədaqət xanımın yaradıcılığında mədəniyyət sahəsində yaratdığı incilər də heyrətamizdir. İndi bu yığcam yazıda əsərlərinin mövzusundan, adlarından bəhs etmədən onun ədəbi taleyinə qısaca ekskurs etməyi münasib sandım. Lakin sözün bu məqamında tarixilik baxımından yanlışlığa yol verməyim deyə, sənətkarın vikimənbə səhifəsində yer almış bəzi məlumatları da diqqətə çatdırmağı məqsədəuyğun sayıram…
Sədaqət Kərimovanın ssenari müəllifi, bəstəkarı və prodüseri olduğu, 2018-ci ildə çəkilib, 2021-ci ildə Youtube-də yerləşdirilmiş “Soyuq günəş” bədii filmi tamaşaçıların dərin rəğbətini qazanmışdır. Onu bu günə kimi ləzgi, azərbaycan və rus dillərində 15 milyon insan izləmişdir.
2013-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Nobel İnformasiya Mərkəzi tərəfindən filologiya elmləri namizədi Bəybala Ələsgərovun müəllifliyi ilə “Sədaqət Kərimovanın həyat və yaradıcılığı” adlı biblioqrafik vəsait çap olunmuşdur.
2014-cü ildə Azərbaycan Milli Kitabxanası Sədaqət Kərimovanın həyat və yaradıcılığını əks etdirən geniş biblioqrafik kitab hazırlayıb çapdan çıxarmışdır. Sədaqət Kərimovanın sözləri və musiqisi özünə məxsus olan 100-dən çox mahnısının mətnləri və notları onun 2018-ci ildə çapdan çıxmış “Mənim mahnılarım” adlı kitabına daxil edilmişdir.
Sədaqət Kərimova 1997-ci ildə yaratdığı “Suvar” Ləzgi Mahnı və Rəqs Ansamblına 20 il rəhbərlik etmiş, 40-a yaxın ləzgi xalq melodiyasını yenidən işləmiş, bir neçə rəqs yaratmışdır. “Qarılar”, “Şən qızlar”, “Qu quşları”, “Dem”, “Kəpənəklər” və sair belə rəqslərdəndir.
Sədaqət Kərimovanın ssenari müəllifi və rejissoru olduğu “İtən gündəlik” və “Səssiz haray” filmləri də YouTube-də ən çox izlənən filmlər siyahısına düşmüşdür. Eləcə də ssenari müəllifi və rejissoru olduğu sənədli, musiqili, etnoqrafik, o cümlədən qısametrajlı bədii filmlər onun Youtube kanalında yerləşdirilmişdir.
Sədaqət Kərimova jurnalistika sahəsindəki uğurlarına görə hələ Sovet dövründə Azərbaycan Jurnalistlər İttifaqının “Qızıl qələm” (1984) və Həsənbəy Zərdabi (1991) mükafatlarına layiq görülmüşdür. Lakin mənim düşüncəmə görə (inanıram ki, onun özünün də nəzərində belədir!) ədəbi yaradıcılığında qazandığı nailiyyətlər, böyük oxucu, tamaşaçı sevgisi sənətkarın malik olduğu ən böyük uğuru, mükafatıdır…
Qusarda doğulub yurdunun suyu, çörəyi havası ilə böyüyən qusarlı qızın Azərbaycanın görkəmli şəxsiyyətlərinə, göz açdığı obasına, yurdunun mədəni həyatına, tarixinə, folkloruna ədəbi ömür verməsi bütövlükdə Azərbaycan ədəbiyyatına, mədəniyyətinə bəxş etdiyi töhfəsidir. Mənim tanıdığım Sədaqət Kərimova bu gün də gənclik həvəsi, duyğusu, tükənməz sevgisi ilə yazıb-yaradır.
Həmkarım, qələmdaşım Sədaqət xanımı belə gördüm, belə tanıdım, beləcə də “Taleyimdən keçən seçmələr” sırasına aldım. Zəkan iti, yolun aydın olsun, taleyindən boylanan İşıqlı Adam…
P.S.Bu yazını dünən işləsəm də gün ərzində və bu gün ziyarət yerlərim, qonaqqarşılama və məişət qayğıları ilə məşğul olduğumdan paylaşıma indi macal tapdım… 31.03.25.
ƏSMƏT MƏHSƏTİYƏ “SÖZ ÇƏLƏNGİ” Bu gün uzun illər elmi, ədəbi-bədii yaradıcılığı ilə yaxından tanış olduğum dəyərli bir xanımın – Əsmət Məhsəti Gəncəlinin doğum günüdür. Filologiya elmləri doktoru, professor, uzun illər Gəncə Universitetinin rektoru, Gəncə Elm və Təhsil Mərkəzinin prezidenti, 50 adda elmi, bədii kitabın müəllifi, bir neçə ölkə akademiyasının akademiki, AYB və AJB-nin üzvü, Birinci Vətən Savaşında maddi-mədəni yardımına görə 3 hərbi hissənin “Fəxri anası” adlandırılan, cənubi Qafqazda yeganə qadın təsisçi-rektor, “Məhsəti” Yaradıcı Qadınlar İctimai Birliyinin sədri… olmuş bu səmimi, açıq qəlbli, fədakar xanımı özəl günü münasibətilə ürəkdən təbrik edir, ona qarşıdakı illərdə də sağlam, barlı-bəhrəli ömür yaşamağı arzu edirəm.
Vaxtilə Əsmət Məhsətinin genişəhatəli yaradıcılığı, şəxsiyyəti, vətəndaşlıq amalını ehtiva edən bir məqalə ilə dövri mətbuatda çıxış etmişəm. İndi bu kiçik “Söz çələngi”nin qayəsi təbrik olduğundan o fikirlərə qayıtmağa lüzum görmürəm. Məhsəti xanım təbiətində, xarakterində olan və mənim də müşahidə etdiyim çoxcəhətli keyfiyyətlərini şeirlərinin birində belə ifadə etmişdir:
Qadın ürəyimi şan-şan elədim Ellərin dərdini daşımaq üçün. Bir qadın ömrümü qurban elədim Vətəndaş ömrünü yaşamaq üçün.
Bu vətənpərvər ömür davam edir. Uzun illər Gəncənin tarixi, elmi, ədəbi taleyi ilə yaşayan, onunla qürurlanan Əsmət Məhsəti Gəncəliyə sağlam, yaradıcı ömür arzulayıram. Doğum gününüz mübarək olsun, ülviyyət işığında doğulan Qadın!
Azərbaycanda tam bir dövrü əhatə edən mətbuatın, ədəbiyyatın, eləcə də mədəniyyətin yaranması və inkişafında əvəzsiz xidmətləri olan qüdrətli sənətkarların ictimai-ədəbi fəaliyyətlərinin tarixi salnaməsinin yaradılması isə özünün çox az sayda tədqiqatçısını yetişdirmişdir. Onlardan birincisi, Azərbaycanda salnamə ədəbiyyatının əsl mənada yaradıcısı Məmmədli Qulam Məmməd oğlu olmuşdur.
Qulam Məmmədli yaradıcılığın çox çətin, əzablı yollarını böyük fədakarlıqla qət edən tədqiqatçılardan olub. Daim axtarışda olan, tədqiqatlarına təkrarən qayıdıb, yaradıcı ömürlərin açılmamış səhifələrini böyük həvəslə, səbrlə araşdıran, ədəbi dəyərlərə ömür verən bu insanın çəkdiyi ağır zəhmətə, bu zəhmətin bəhrəsinə heyrətlənməyə bilmirsən. İlk təhsil illərində 4-5 il mollaxanada “Gülüstan”, “Üsuli-cədid” kitablarından dərs alan, sonralar Bakı Teatr Texnikumunda oxuyan (1924-1926) Q.Məmmədli bundan sonra heç bir təhsil almadığı halda özünün əziyyətli axtarışları bahasına, davamlı fəaliyyəti sayəsində bir fədakar tədqiqatçı, publisist, yazıçı kimi yaradıcı ömrünə bir ədəbi zənginlik gətirmişdir. Hələ yeniyetmə çağlarında Molla Hüseyndən öyrəndiyi “Əlif-bey”in sayəsində M.Ə.Sabiri, A.Səhhəti, A.Şaiqi, M.Cəlili, H.Cavidi oxuyaraq böyük bir ədəbi-ictimai mühitə qədəm qoymuşdur. Və illər sonra bu mühitin özünəqədərki və özündən sonrakı görkəmli şəxsiyyətlərinin həyat və yaradıcılığının bioqrafik salnaməsini yazmaq əzablarına qatlaşmışdır. Düşünürsən, bir insan ömrü çoxlu sayda bitkin yaradıcı ömürləri tədqiq etməyə, salnamələrdə yaşatmağa necə yetib, necə çatıb? Bəs görəsən, yaradıcılığın belə məşəqqətli yollarıyla getmək, onlarla görkəmli şəxsiyyətlərin ədəbi taleyinin tarixi yaşantılarını əbədiləşdirmək, bu yolda həyatını qətrə-qətrə əritmək hansı istəkdən yaranmışdır? Mərhum tədqiqatçının həyatıyla tanış olanda bitib-tükənməyən bu istəyin hardan yarandığını duymaq bizim üçün elə də çətin olmadı.
Qulaməli Məmməd oğlu Məmmədli 1897-ci il mart ayının 25-də Təbrizdə anadan olmuşdur. Körpə vaxtı anasının qucağında Aşqabada köçən, kasıb bir ailədə böyüyən Qulam Məmmədli ağır, əzablı iş şəraitinə elə uşaqlıqdan alışıb. 10 yaşından çəkməçi yanında şagird olan oğlan azacıq qazancı ilə ailəyə elə də yaxşı kömək edə bilmədiyini görüncə 1913-cü ildə Aşqabadda Nobelin zavodunda neftin, mazutun ürəkbulandıran iş şəraitində səhərdən axşamadək çalışaraq evə ayda 10 manat qazanc gətirirdi. Üzücü işlərinin arasında imkan tapdıqca əlinə düşən qəzet və jurnalları oxuyurdu. Bir il sonra həmin şəhərdə, İllarion İvanoviç Aleksandrovun mətbəəsində mürəttib şagirdi, mürəttib işlədiyi vaxtlarda o, yığdığı mətnləri oxumaq imkanı qazanmaqla başqa şəhərlərin həyatından, xüsusilə də Bakida baş verən ictimai-siyasi, mədəni hadisələrdən xəbər tuturdu. Elə o vaxtdan da ürəyində bir Bakı məhəbbəti yaşadıb. Ora köçmək niyyəti qəlbində güclü bir istəyə çevrilib. Nəhayət, 1923-cü ilin iyununda həsrətində olduğu arzusu gerçəkləşir. Yazıçı Yaqub Nasirli ilə Bakıya gəlir. “Molla Nəsrəddin”in Aşqabad üzrə xüsusi müxbiri olan Y.Nasirli ertəsi gün Q.Məmmədli ilə birlikdə C.Məmmədquluzadəni görmək üçün “Yeni yol” qəzetinə gəlir (O zaman M.Cəlil həm də “Yeni yol” qəzetinin redaktoru idi – Ş.N.). Böyük yazıçı ilə görüşdüyü ilk gündən ədibin köməyi, ata qayğısı ilə himayə olunur. Mirzə Cəlil onu III İnternasional mətəsində “Kommunist” qəzetinin mürəttibi vəzifəsinə işə düzəldir. Sonradan “Molla Nəsrəddin” jurnalını da o yığır. “Kommunist” qəzetinin 1000-ci nömrəsində Bakıda ilk dəfə “1000 gün mətbəədə” yazısı çap olunur. 1925-ci ildən isə “Molla Nəsrəddin”də “Səni yığan mürəttib,” “Mürəttib-mübəlliğ” imzalarıyla “Tazə il, tazə həyat,” “Qara 26-lıq” və başqa yazılarla çıxış edir. Bundan sonra onu “Kommunist”in nəzdində olan “Çapçı gözü” qəzetinə redaktor təyin edirlər. O, ilk redaktorluq təcrübəsini də məhz bu qəzetdə toplamışdır. Q.Məmmədli 1929-cu ildən “Kommunist” qəzetində ədəbi işçi, Əməkçi məktublar şöbəsinin müdiri, “Azərbaycan kolxozçusu” qəzetinin, sonralar “Kirpi” jurnalının redaktoru vəzifəsində çalışmışdır. Qulam müəllim ədəbiyyat, teatr, mətbuat tarixindən, həmçinin ictimai-siyasi həyatımızın bir çox sahələrindən bəhs edən yüzlərlə məqalələrlə dövri mətbuatda çıxış etmişdir. Böyük Vətən müharibəsi illərində Təbrizdə “Vətən yolu” qəzetində siyasi və ədəbi işçi kimi fəaliyyət göstərən Q.Məmmədli İranın qabaqcıl maarifpərvər ziyalıları, şair və ədibləri ilə yaradıcılıq və dostluq münasibətlərində olmuşdur. 1934-cü ildə Sovet Yazıçılarının I qurultayında görkəmli rus ədibi Maksim Qorkinin “Xalq ədəbiyyatını toplayın, onlardan öyrənin” tövsiyəsinə əməl edən Q.Məmmədli redaktoru olduğu “Azərbaycan kolxozçusu” qəzetində bir guşə açaraq atalar sözlərini toplayıb çap etməyə başlayır. Lakin kiçik formatlı bir qəzetdə 1000 illik tarixi olan xalq yaradıcılığının nümunələrini toplayıb çap etməyin mümkün olmadığını görüncə bu sahədə yeni yollar aramağa başlayır. Elə bu məqsədlə də folklor ədəbiyyatının toplanılması üçün ona məsləhət verməsi xahişi ilə böyük ədibə məktubla müraciət edir. 18 gündən sonra M.Qorki ona özünün əl xətti ilə yazdığı məktubunda ədəbiyyat sahəsində görəcəyi işin geniş proqramını göndərir. Qulam müəllim elə həmin vaxtdan da bütün ömrünü, yaradıcı taleyini ciddi və sistemli şəkildə apardığı tədqiqat axtarışlarına həsr edir.
1960-1970-ci illərdə AMEA-nin Tarix İnstitutunda, S.Mümtaz adına Ədəbiyyat və İncəsənət Dövlət arxivində işlədiyi müddətdə isə qarşısında böyük imkanlar açılır. O, tədqiqatlarını Bakının böyük kitabxana və arxivlərindən başlamış, Moskvada Lenin kitabxanasında, Leninqradda (Sankt Peterburq) Saltıkov-Şedrin, Şərqşünaslıq İnstitutu, Dövlət Universiteti, Daşkənddə Nəvai adına Əlyazmalar fondunda, Tbilisi, İrəvan, Kiyev, Kazan, Mahacqala, Aşqabadda davam etdirərək yerli biblioqrafların köməyi ilə rus, fars, türk, özbək, tatar dillərində yüzlərlə mətbuatı vərəqləyərək vətənə əlidolu qayıdırdı. O, Böyük Vətən müharıbəsi illərində Təbrizdə nəşr olunan “Vətən yolu” qəzetində siyasi və ədəbi işçi kimi fəaliyyət göstərərkən, eyni zamanda Azərbaycan ədəbiyyatı klassiklərinin ədəbi irsini arayıb-axtarırdı. Vətənə qayıtdıqdan sonra topladığı əlyazmaları əsasında Fədai, Pərvin Eticami, Mirzəli Möcüz, Heyran xanım, Xiyabaninin əsərlərini Azərbaycanda ilk dəfə nəşr etdirərək ədəbiyyatşünas-alimlərin diqqətini onların yaradıcılığına yönəltmişdir.
Q.Məmmədli 3-4 nəsil arasında yaşamış, işləmiş, yaradıcı fəaliyyətdə olmuş ədəbiyyat adamıdır. Bu nəsillər içərisində görkəmli şəxsiyyətlərlə dostluq münasibətləri, yaradıcı ömürlərə bələd olması, həyatlarının çətin dönəmləri fədakar tədqiqatçıya onları duyması, böyüklüyünü dərk etməsi, salnamələrdə yaşatması üçün geniş imkanlar yaratmışdı.
Qulam Məmmədli ömrü boyu davam etdirdiyi tədqiqat axtarışlarında ədəbiyyatın, mətbuatın və mədəniyyətin keçdiyi inkişaf yollarını tarixi ardıcıllıqla tədqiq edərək topladığı sənəd və faktları, xatirələri yeni, həm də yaradıcı bir baxışla işıqlandırmağa çalışmışdır. Görkəmli sənətkarların həyat və yaradıcılığını zərrəbin dəqiqliyi ilə araşdıraraq ortaya dəyərli əsərlər qoymuşdur. “Molla Nəsrəddin”, “Cahangir Zeynalov”, “Hüseyn Ərəblinski”, “Cavid – ömrü boyu,” Mirzəli Möcüzün əsərlərinin yeni nəşri, “Azərbaycan teatr salnaməsi”, “Üzeyir Hacıbəyov”, “İmzalar”, “Sizə kim lazımdır?”, “Kim kimdir?” – üst-üstə 17 kitabı müəllifin uzun zaman apardığı ədəbi araşdırmalarının çox dəyərli nümunələri kimi Azərbaycanın ictimai fikir tarixində böyük əhəmiyyət kəsb etmişdir. Bu da çox diqqətəlayiq bir haldır ki, həmin şəxsiyyətlərin yaradıcı ömürlərini izləyən ədəbiyyatşünaslar mütləq halda Q.Məmmədlinin bioqrafik salnamələrindən ilkin və etibarlı mənbə kimi hər zaman faydalanıblar.
Doğrudur, vaxtilə Q.Məmmədlinin etiraf etdiyi kimi, bu əsərlərdə (“İmzalar”, “Sizə kim lazımdır?”, “Kim kimdir?”) verilən məlumatlarda (gizli imza müəlliflərinin adları, hadisələrin, şəxsiyyətlərin əlamətdar tarixləri və s.) bəzən dürüstlük, dəqiqlik baxımından yanlışlığa yol verilə bilər. Lakin nəzərə alsaq ki bu sahədə görülən işlərin ilkini kimi, Q.Məmmədli görkəmli şəxsiyyətlərin simasında böyük bir dövrün ictimai-ədəbi mənzərəsini salnamələrdə yaşatmaq üçün böyük zəhmətlər bahasına nə qədər məxəzlərə müraciət edib, düşünmək olar ki, yanlışlıq da bir naxışdır. Dürüst olmayan bir faktın və mətləbin izinə düşüncə tədqiqat marağı insanı ilk dəfə üzə çıxarılan çox dəyərli mənbələrə tuş salır.
Görkəmli ictimai xadim N.Nərimanovun, aktyor A.Şərifzadənin həyat və yaradıcılığı, Ə.Cavad, S.Mümtaz, S.Manafzadənin əsərlərinin nəşri, ömür yolları da məhz cəfakeş tədqiqatçının ədəbi axtarışları sayəsində araya-ərsəyə gəlmişdir. Onun təkrarən qayıtdığı araşdırmalarından biri, yazıçı-publisist C.Məmmədquluzadənin həyat və yaradıcılığı, “Molla Nəsrəddin” jurnalı olmuşdur. Tədqiqatçı bu əsər üzərində illər boyü, böyük məhəbbətlə, Mirzə Cəlilin şəxsiyyətinə minnətdarlıq hissilə işləmişdir. “Molla Nəsrəddin” əsərinin 1966-cı ildəki ilk nəşrindən sonra tədqiqatçı məxəzlərə təkrarən müracət edərək ədibin həyatına, əsərlərinə, eləcə də gizli imzalarla nəşr olunan xeyli yazılarına yeni baxışla aydınlıq gətirmişdir. Lakin 1984-cü ildə nəşr etdirdiyi həmin kitabda da müəllif bu işin öhdəsindən tamamilə gəldiyi fikrində olmamışdır. Bu, təbiidir. Çünki yaradıcı axtarış, ədəbi araşdırmalar ömür boyu davam edən bir işdir. Çox zaman buna bir neçə ömür də çatmır. Bu iş müxtəlif istiqamətlərdə başqaları tərəfindən də davam etdirilməlidir. Belə olan təqdirdə düşünürük ki, Q.Məmmədlinin gördüyü işlərin rəngarəngliyi, sayı-sanbalı, eləcə də dəyərinin meyarı misilsizdir.
Q.Məmmədlinin yaradıcılığında bir cəhəti qeyd etməyi vacib sanırıq. O, arxiv və kitabxanalarda bir şəxsiyyətin həyat və yaradıcılığını izləyərkən, ictimai fikir tariximizdə böyük əhəmiyyət kəsb edən digər faktlara və sənədlərə də diqqət kəsilib. Bu da tədqiqatçını paralel axtarışlara sövq etməklə maraqlı işlərin ortaya çıxarılmasına yol açmışdır. Qulam müəllimi digər tədqiqatçılardan fərqləndirən cəhət də məhz bu idi. Başqaları arxivlərdə araşdırma apararkən qəzet və jurnallarda rastlaşdıqları minlərlə tarixi faktların üstündən etinasız ötüb keçiblər. Elə bu cəbəbdən də Qulam müəllim çox təəssüflə qeyd etmişdir ki, “bir zaman M.Cəlili, Ü.Hacıbəyovu, H.Ərəblinskini, C.Zeynalovu, H.Cavidi, A.Şərifzadəni, N.Nərimanovu araşdırarkən, eləcə də teatr, mətbuat və digər sahələrə aid material, fakt axtararkən, ictimai-mədəni həyatımızın nə qədər zəngin xəzinəsinin qəzet-jurnal səhifələrində, arxiv sənədlərində yatıb qaldığını öz tədqiqatçı gözlərimlə görmüşəm…”
Bir zamanlar onunla uzun müddət yaradıcı münasibətdə olan, “Molla Nəsrəddin” salnaməsində redaktor-müəllif kimi işləyən böyük ədəbiyyatşünas-alim Əziz Mirəhmədov Qulam müəllimin tədqiqatlarından bəhs edərək yazırdı ki, bu işlər, bu ədəbi axtarış və tapıntılar Azərbaycan ədəbiyyatı, ictimai fikri, teatrı və mətbuatı tarixinə dair tədqiqatlarda daxili keyfiyyət dəyişikliyi yaranmasına kömək edən, həmin tədqiqatların üfüqlərini genişləndirən bir amil kimi də əhəmiyyətlidir.
Vaxtilə görkəmli ədəbiyyatşünas alimlərdən M.Cəfər, Ə.Mirəhmədov, Y.Qarayev Q.Məmmədlinin elmi-tədqiqat əsərləri, jurnalistika yaradıcılığı, ədəbi-tarixi salnamələrinin xüsusiyyətlərindən bəhs ediblər. Bunlar bir yubiley yazısı, hansısa bir kitabına yazılmış rəydən, ön sözdən ibarət olub. Lakin onun tədqiqat axtarışları, onlarla tarixi-ədəbi şəxsiyyətlərin bioqrafik salnamələri, bütövlükdə yaradıcı zəhməti haqqında monoqrafiyaların yazılmasına bu gün böyük ehtiyac duyulur. S.Mümtaz adına Ədəbiyyat və İncəsənət Dövlət Arxivində Q.Məmmədlinin bütünlükdə ədəbi-bədii irsinindən ibarət çox zəngin şəxsi fondu var. Burada yüz illik bir dövrü əhatə edən 1500-ə yaxın sənəd qorunur. Bu gün bu sənədlərin araşdırılması, mükəmməl bilgilərin aşkarlanması, bir çox sənət korifeylərinin ədəbi ömürlərinin yeni baxışla öyrənilməsi, ictimai-əxlaqi mövqedən təhlil olunması onlardan bəhrələnmək deməkdir. Çünki bu cəfakeş insan düz bir əsrin ədəbi-elmi irsini, bioqrafik məlumatları özünün salnamə əsərlərində yaşadıb. Məhz bu səbəbdən də onun ədəbi irsi mənəvi-əxlaqi əhəmiyyətli bir yaradıcılıq işidir. Tədqiqatçı-jurnalistin təcümeyi-hal xatiratından başlamış, jurnalistikaya gəldiyi yolların maraqlı görüntüləri, gorkəmli şəxsiyyətlərlə məktublaşmaları, ictimai əhəmiyyətli faktlar və sənədlər, “Qəsr Qacar zindanında,” “Mirzə Qənbər Təbrizdə” romanlarının əlyazması ötən əsrin ictimai-tarixi mühitini öyrənmək, təhlil etmək baxımından çox maraqlıdır.
Səhv etmirəmsə, görkəmli yazıçı, ictimai xadim Mirzə İbrahimovun sözüydü: “Həyatını böyük insanların taleyi ilə bağla ki o xatirlandıqca sən də xatırlanasan”. Qulam Məmmədli də 97 illik ömrünün 70 ilini ictimai-mədəni həyatımızın böyük bir səhifəsinin araşdırılmasına sərf etmişdir. Bu səhifə varaqlandıqca Onun yaşadığı böyük, mənalı ömrü də xatırlanacaq. Bu gün mərhum tədqiqatçı-jurnalistin həyat salnaməsinin yazılması isə özünün mənəvi varisıni gözləyir.
RƏNGLİ YUXULARIMIN ŞƏHƏRİ: BEYLƏQAN… Ötən ili bütünlükdə yaradıcılıq qayğıları ilə məşğul olduğumdan həftələr, aylarla yazı masamdan ayrılmadım. Amma hiss edirəm ki, son iki-üç aydır bir ciddi işlə məşğul ola bilmirəm. Düşünüb-daşınıb, həyat tərzimdəki vərdişimi itirməyim deyə, özüm üçün bir cədvəl tərtib etdim. Yenə də işlərimə start verə bilmədim. Halbuki çox-çox illər dəyişən, yenilənən həyat cədvəlimi hafizəmə ötürür, ondan istiqamət alırdım… Masamın üstündəki yarımçıq yazılar mənə baxır. Hələ ki onlara yaxın düşə bilmirəm. Vaxtımı öldürmək üçün (sevmədiyim həyat tərzi!) gah arxivimdə “vurnuxur”, əlimə gələn bir kitaba baxır, ağ vərəqdə nəsə qaralayır, gah da sosial şəbəkəyə göz gəzdirirəm. Amma nə edirəmsə heç bir məşğuliyyətdə davamlı ola bilmirəm. Öz pərakəndəliyimə, diqqətimin dağınıqlığına təəccüb edirəm…
Nə baş verirdi? İşləməkdən ötrü ürəyi gedən mən, yazı masasından saatlarla ayrılmayan Şəfəq, niyə yaddaşının, ürəyinin yazı yükündən azad ola bilmir? Elə bu arada çoxdan unutduğum bir vərdişimi xatırladım. Və həmən də kitab rəfimin aşağı gözündə iri zərflərdə qalaq-qalaq topladığım şəkilləri ortalığa tökdüm. Gecə yarıdan ötənə qədər keçmiş günlərimin fotolarda donub qalmış zamanlarına qayıtdım. Bu fotoların hər biri həyatımın tarixidi. O gecə özüm də bilmədən o tarixlərə vardım. Qəribə hisslər keçirdim, anbaan yaddaşımda ağrıyabənzər bir tərpəniş duydum, həyəcan dolu anlar yaşadım. Uşaqlığım, məktəb həyatım, ailəm, mühitim, rayon qəzeti redaksiyasına, kitabxanaya getdiyim vaxtlar bir anda gözlərimin qarşısından kinolent kimi keçib-getdi. Məni yetişdirən, gələcəyə hazırlayan doğma yurdum Beyləqanı xatırladım. Sən demə, o illər ömrümün ən şirin, munis çağlarıymış…
Hələ də təravətini itirməyən xatirələrimin işığı məni vaxt-bivaxt rəngli yuxularımın şəhərinə, Beyləqana çəkir. Son bir neçə ildə yurdumun təbiətinə, adamlarına, ağaclarına tamarzı qaldığım qədim diyarıma qovuşmaqdan ötrü ürəyim əsir…
Fevral ayının ilk həftəsi Beyləqana yol aldım. İki günlük səfərimdə gördüklərimdən fərəhləndiyim, zövq aldığım, heyran qaldığım o qədər məqamlar oldu ki! Qışın çisəkli, yağmurlu günlərində bir məlakə gözəlliyində olan Beyləqanda görüb-duyduqlarımdan ürəyim dağa döndü…
Görüşdüyüm insanlar Beyləqanın mədəni yüksəlişinə öz yaradıcı əməkləri ilə töhfə verən ziyalılar idi: Mehman Əliyev, Raquf Budaqlı, Rövşən Qarabudaq, Fazil Əsəd, Vəliyəddin Əhmədbəy, Mehriban İsgəndərli, Gültəkin Məmmədova… Mən kiçik bir yazıda bu insanların fəaliyyətindən söz açmıram. Çünki, yaxın vaxtlarda onlarla bağlı təəssüratlarımı geniş bir yazıya gətirməyi düşünürəm.
Beyləqan özünün yeni dövrünü yaşayır. Bu yenilik məndə qosqocaman bir yurdun gəncləşdiyini, adamların tərtəzə bir ömür yaşadıqları təəssüratını yaratdı. O iki gündə gəzib-gördüyüm yerlər, eşitdiyim xoş hadisələr – yolların təmir olunması, abadlıq işlərinin aparılması, gözəl tədbirlərin keçirilməsi, şəhid ailələrinə, qazilərimizə göstərilən qayğı, ehtiram, rayon əhalisinin rövnəqli, qaynar bir yaşam həyatından xəbər verirdi.
Təbii ki, rayonda bu təzəliyi, dirçəlişi yaradan, sözlə yox, əməli fəaliyyəti ilə camaatına xidmət göstərən Beyləqan Rayon İcra hakimiyyətinin başçısı Əziz İmran oğlu Əzizovdur. O iki gündə kiminlə görüşdümsə, başçının səmimi, sadə, işgüzar İnsan olduğundan, gördüyü işlərdən danışdı. Hiss etdim ki, Əziz müəllim rayona gəldiyi gündən özünün region üçün yeni olan bir proqramı ilə işə başlayıb. Hiss etdim ki, Əziz Əzizov cənab Prezident Ali Baş Komandan İlham Əliyevin genişəhatəli fəaliyyətindən faydalanıb. Ölkə başçısının müdrik siyasətindən, xalqla görüşlərindən lazımınca dərs alıb. Elə olmasaydı, bu bölgədə fəaliyyətə başladığı cəmi 8 ayda beyləqanlıların etimadını bunca doğrultmazdı ki…
Beyləqandan qayıdandan sonra ürəyimdə təpər, ruhumda bir dinclik, fərəh hissi duydum. Bu gözəl əhvalı, enerjini yurdumdan almışdım…
34 il əvvəl (1991) “Beyləqanın güllü yazı” kitabım 30 min tirajla “Gənclik” nəşriyyatında çapdan çıxdı. Ölkəmizin bütün rayonlarına yayıldı. Kitabın nəşri tarixi bir dövrə təsadüf etmişdi. Uzun illər dilimizə yatmayan, camaatımızda qıcıq yaradan Jdanov adı ləğv olunmuş, yurdumuzun qədim adı – Beyləqan özünə qaytarılmışdı. “Beyləqanın güllü yazı” sanki rayonun təzə adına (adqoydusuna!) bir töhfə oldu. O vaxtdan çox sular axdı, çox-qəzavü-qədərlər yaşadıq. Düşünürəm, bu gün həyatı yeni tarixi hadisələrlə zənginləşən Beyləqanıma bir mənəvi borcum da var. Sağlıq olsun…
Şamxal Rüstəm adlı bir şair dostumuz vardı. O, ötən əsrin 70-ci illərində ədəbiyyata gəlmişdi. Lirik şeirlərinə bəstələnmiş mahnıları az bir vaxtda dillərə düşür, ürəklərə yol tapırdı. Bunlar Şamxala sevgilərlə süslü böyük oxucu, dinləyici auditoriyası qazandırmışdı. Təzadlı bir ömür yaşayan şair əsərlərinə, özünə qarşı laqeyd olduğundan şeirləri sanki bəndəmindən qopub-düşən yarpaqlar təki ətrafa səpələnir, yoxa çəkilirdi. Bir dəftər vərəqinə, qəzetin bir küncünə yazdığı, kimlərəsə bağışladığı onlarla, yüzlərlə əsərləri səhlənkarlığı üzündən it-bata düşdü… və günlərin birində bu dünyaya əlvida dedi. Tələbə yoldaşım Şamxal Rüstəmin ölüm xəbərini alandan sonra bu yazını qələmə almışdım…
AĞ GÜNDƏ DÜNYAYA GƏLƏN ŞAİR… (Şamxal Rüstəmin xatirəsinə) Bu gecə sosial şəbəkəni, saytları ələk-vələk elədim, sözünü, söhbətini, şeirlərini axtardım…
İllərdi səndən, həyatın eniş-yoxuşlarında yaşadığın özəl həyatından xəbərsizdim. İldırım sürətilə ötən amansız zaman içində əriyib gedən unudulmaz tələbəlik çağlarımızın xəyalımda həsrətlə izlədiyim bütün kadrlarında həyəcanla, narahat bir ovqatla səni axtardım, Şamxal. Asta, sakit, bəzən də lap pıçıltılıya bənzər səsini eşitmək istədim. O bəxtəvər çağımızda gözdə-könüldə sevgi duyğuları oyadan, ruhumuzu ağ buludların arasında gəzdirən bənövşə ətirli şeirlərini elə öz ifanda xatırlamağa çalışdım… Tanrı sənə işıq təki poetik dil, təfəkkür bəxş etmişdi. Bizlər sənin sevgilə süslənmiş çöl-çəmən ətirli, bir az da qəmgin ovqat yaradan, (belə ovqatın da öz ruhsallığı var) ürəyimizi əsdirən, sızladan şeirlərinin havasından ayrıla bilmirdik…
Birdən-birə çəkildin, yox oldun, narahat qaldıq. Elə hamımız səni axtarırdıq, bir-birimizdən səni soruşurduq: Nə vaxtdı Şamxaldan xəbər yoxdu, səsi gəlmir, haralardadı görən? Başımızdan yağış təki axıb-tökülən, ürəyimizdən yük kimi asılan qayğıların içində çabalayır, ömür sürürdük. Daha hal-vaxtmı vardı Şamxalı axtarmağa… Amma bu axşam, bir neçə saat əvvəl sənə bolluca əziyyətlər yaşadan, ədəbi yüksəlişini, sevincini əlindən alan həyatdan köçdüyünü eşidəndə varımdan oldum. Yox ki sən, ya hansı birimizsə bu dünyanı dördəlli tutub-duracağıq. Məni yandıran o idi ki, Tanrının ürəyinə, çiyninə qoyduğu missiyanı daşımağa gücün yetmədi. Bəlkə kimsə səni “qarğıdı”, hansı qüvvəsə işığını, coşqunu, səyini aldı, həvəsini öldürdü, bu dünyaya niyə gəldiyini sənə unutdurdu? İndi məni korun-korun yandıran, sızladan da bunlardı, bəxtikəmliyindi, qardaş…
Amansız və qəddar zaman bir göz qırpımında “oğurladı” hər şeyimizi, göz açıb-yumunca ötən günlərimizi, yaşadığımız təravətli, qaynar çağlarımızı itirdik. Amma Tanrıya asi olmadıq, hər halımızda da şükür etdik. Şamxal da hardasa taleyinin kəmliyindən, amansızlığından, heç bəlkə də rəncidə deyilmiş, özəl həyatını birtəhər yaşayırmış. Amma Fələk bu birtəhər yaşamını da ona çox gördü…
Bu gecə xəyalımda lirik düşüncələrilə qaranlıqda donub-qalmış Şamxalın obrazını axtardım. Onu aydınlıqda görmək, təsəvvürümdə canlandırmaqdan ötrü gəncliyimizə boylandım. Yoxsa, bu səssiz gecədə nəmin bəbəklərimə pərdə çəkdiyi anlarda sinəmdə alışıb-yanan kədərimlə söz-zözə, göz-gözə dayanıb özümə suallar yağdırmazdım ki! Əlataşda, vaxtilə mətbuata çox az sayda verdiyi müsahibələri, bir neçə il əvvəl tələbə yoldaşımız Səməd Məlikzadənin haqqında yazdığı (bəlkə bu yazıdan heç özünün də xəbəri olmadı) çox yanğılı, ürəyimi oyan esse-məqaləni həyəcan içində oxudum…
İndi qəlbimin sızıltısı yandırıb-yaxır məni, hələ ki kədərimin canı istidi, onçun da aldığım acı xəbərə heç vəchlə inanmaq istəmirəm, uşaqtək aldadıram, daha doğrusu, aldatmaq isəyirəm özümü…
Onu bilirəm ki, elə pərakəndə yaşamısan ki, bu dağınıqlıqda ədəbi varidatın da it-bata düşüb. Nə yaxşı ki, vaxtilə radioda çalışmısan, orada şeirlərin səslənib, sözlərinə yazılmış mahnılar “qızıl fond”da saxlanılır. Bir də nə yaxşı ki, şeirlərinin bir qismi də dildə-ağızda oxunaraq yaddaşlardan yaddaşa keçib, sevilərək oxunub, yaşayıb, unudulmayıb. İndi haqqında bəhs edəcəyim şeirlərin vaxtilə (elə indi də!) şox populyar olub, sevgililər bir-birinə göndərdiyi gül ətirli məktublarında sənin məhəbbət şeirlərinlə ruhlarını alışdırıblar…
Şamxalın “Tələbə” şeiri o illərdə radioda “Tələbə-gənclər” proqramında verilişə giriş kimi hər gün səslənirdi. İndi o şeirdən iki misra hələ də yaddaşımdan silinmir, hərdən xəyalən tələbəlik çağlarıma qayıdanda yaddaşımda ilk olaraq bu misralar közərir: Tələbəyəm, hələ mehəm, Bu günümə, sabahıma cavabdehəm…
O illərdə Şamxalın şeirləri, sözlərinə bəstələnmiş mahnılar könülləri duyğulandırıb, ehtizaza gətirdiyindən hamı onu görmək, yaxından tanımaq istəyirdi. Amma Şamxal utancaq davranışı ilə bir daldaya çəkilir, göz qabağında olmaq istəmirdi. Qızlarla salamlaşıb, hal-əhval tutanda da elə astadan, sakitcə dillənirdi ki, sanki salamını, sözünü də pıçıltı ilə deyirdi. Abrına, həyasına söykənən, az danışan bir oğlan idi. Mühazirələrdə arxa sırada əyləşər, sanki gözlərdən gizlənər, diqqəti cəlb etmək istəməzdi. İndi düşünürəm ki, həmin vaxtlarda o, ruhunu sarmış poetik aləmindən qopa bilmirmiş…
Adını anmadığım babamın nənəmin, Oduna yanmadığım qonşu qız Sənəmin… Eh, qəlbini qırdığım nə bilim, yüzmü, minmi, Bircə biləydim məni kimin qarğışı tutdu.
Yetməmişəm çətində çox doğmamın dadına, Çoxunu unutmuşam, çoxu gəlmir yadıma, Bir quzu kəsilibmiş doğulanda adıma, Bircə biləydim məni kimin qarğışı tutdu.
Hər çiçəyi, hər gülü leysan yağışı tutmaz, Xata hər ömrü tutmaz, bəla hər başı tutmaz. Süd əmmişəm döşündən, ana qarğışı tutmaz, Bircə biləydim məni kimin qarğışı tutdu. “Bircə biləydim…” T Taleyimiz bir alın yazısıdı, qardaş. Amma o da var ki, özündə də bir ruh düşkünlüyü, ovqat acılığı oldu. Bu halından qopa bilmədin, bir vaxtlar şeirlərindən ürək dolusu zövq alan ustad qələm dostların da səni küskünlüyün havasından almadılar, sənə sahib şıxmadılar. O zaman sevənlərin könül dəftərində qızılgül rəsmləri ilə haşiyələnmiş belə bir şeirin dillər əzbəriydi: “Belə qəmli dayanma…” Hər dəfə bu mahnını eşidəndə içimdə acı bir həsrət alışır:
Görüşünə gəlmişəm, Sən ey gözü bənövşəm. Gözü nəmli dayanma, Belə qəmli dayanma… Var soyuğu, var odu Bu yol sevgi yoludu. Ürək sözlə doludu Belə qəmli dayanma…
Hansı birini xatırlayım, hansından söz açım… Şeirlərinin toplusu, bir kitabın da olmadı ki, onların ideyasından məzmun-mahiyyətindən sevərək bəhs edim. Səni yaddaşlarda közərdim, tanımayanlara tanıdım… Eh, dünyaya gəlişi “ağ günə” düşən də qara tale yaşayarmı… Bəs deyirdin “Siz məni heç yana tələsdirməyin…”
Vaxtında gəlibdi ürəyə ağrı, Saçımın dəni də vaxtına düşüb. Dünyada heç nədən gileylənmərəm, Dünyaya gəlişim ağ günə düşüb- Siz məni heç nəyə tələsdirməyin…
Heyif səndən, Şamxal Rüstəm… Çox istedadlı şair idin. Şeirlərin ötən əsrin 70-ci illərində radio dalğalarında tez-tez səslənir, gənclərin dilindən düşmürdü. Xüsusən də “Tələbəyəm”, “Elə qəmli dayanma”, “Bircə biləydim…”, “Siz məni heç nəyə tələsdirməyin”, “Quşlar çöp daşıyır yuva qurmağa”, “Bu dünyanın ölümü var min cürə”, “Niyə qopdu tufan”, “Torpaq” … yadıma düşəndə indi də ruhum alışır… Hamımızın sakin olacağımız dünyaya sən bəlkə də daha çox ağrılarla getdin. Həyatda o qədər acılar, uğursuz tale yaşadın ki… Ədəbi mühitin söz-ixtiyar sahibləri sənə yiyə durmadılar. Poetik incilərinə yol açmadılar. Bu dar macalda böyük Mirzə Cəlilin o zaman çoxdan səsi-sədası gəlməyən Əli Nəzmidən nigaran qaldığından: “Molla Nəsrəddin”də “Sijimqulu”nu axtarıram…” deyib haray çəkdiyi yadıma düşür… Səni isə axtarmadılar. Amma nə qəm, bilirəm ki, Ana torpaq bəxtikəm övladını nəvazişlə isti qucağına aldı. Rahatlıq tapdınmı, qardaş…
Daha heç nə yaza bilmirəm, bayaqdan gözlərimdə torlanmış nəm, indi aramsız damcılara dönüb yanaqlarımı yandırır… Allah sənə rəhmət eləsin, ağrı-acılarını, iztirablarını, bütün uğursuzluqlarını – bir şələ mənəvi yükünü ürəyinə, çiyninə alıb əbədi evinə köçdün. Ruhun şad, yerin behişt olsun. Yeni mənzilin mübarək, Şamxal Rüstəm… “525-ci qəzet” 16 noyabr 2019
