QƏŞƏM İSABƏYLİNİN YENİ YAŞINA 14 Avqust qədim dostum, qələm yoldaşım şair Qəşəm İsabəylinin doğum günüdür. Bu münasibətlə əziz dostumuzu təbrik edir, şairə sağlam həyat, yeni yaradıcılıq uğurları arzulayıram. Yeni yaşınız mübarək olsun, Qəşəm müəllim!
Qəşəm İsabəyli Azərbaycan uşaq ədəbiyyatında bədii sözün qüdrətinə dəyər verən, uşaq psixologiyasının ciddi, həm də dərin müşahidəçisi kimi çox maraqlı əsərlər yazan və yazdıqlarının mayasını həyat gerçəkliklərindən əxz edən qələm sahibidir. Yazıçı araya-ərsəyə gətirdiyi poeziya və nəsr nümunələri ilə yetmişinci illərdən üzübəri yol gəlir. Bu yollarda ədəbi, mənəvi yaddaşımızı “Balaca, bapbalaca”, “Şam nağılı”, “Əkil-Bəkil”, “Ü-ü-ü”, “Nənəm təkdir” kimi əsərləri ilə zənginləşdirib. Bu əsərlərdən sonra onun yazdıqlarının kəmiyyəti, keyfiyyəti ötən zamanlar içində oxucularda heyrət doğurub. Çoxlu sayda kitabları geniş auditoriyalarda maraqla qarşılanıb.
Yeri gəlmişkən, Qəşəm müəllimin “Ü-ü-ü” nəsr əsərinin redaktoru olmuşam. Haqqında bir neçə məqalə ilə dövri mətbuatda çıxış etmişəm. Məni şairin yaradıcılığında özünə cəlb edən xüsusiyyətlər yetərincədir. İlk olaraq, dəyişən, yeniləşən zamanı duya bilməsi, həyatı öz rəngində görməsi, ədəbi qəhrəmanlarının xarakterini ustalıqla yarada bilməsi, şifahi xalq ədəbiyyatından, milli dəyərlərdən ustalıqla bəhrələnməsidir…
Şairin əsərləri müxtəlif vaxtlarda bir çox ədəbi təşkilatların mükafatlarına layiq görülüb. Onların içərisində 2021-ci ildə Beynəlxalq Kitab Şurasının Andersen “Fəxri Diplom”una layiq görülməsi qələm dostlarını daha çox sevindirdi. Xatırladım ki, bu mükafatı ilk dəfə Azərbaycana gətirən məhz Qəşəm İsabəylidir…
Zaman ömürdən sürət qatarı kimi ötüb keçir, yaş üstünə yaş gəlir. Qəhrəmanımız – Söz xiridarı, qələm Adamı Qəşəm İsabəyli isə uçan illərin fərqinə varmadan yenə də gənclik şövqü ilə yazıb-yaradır, həyatın doğurduğu mövzularda ərsəyə gətirdiyi əsərləri ilə Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinə öz töhfəsini verir. Doğum gününüz mübarək olsun, Şair! P.S. İndicə Mark mənə Qəşəm İsabəylinin doğum gününə yazdığım digər təbriki çıxardı. Düşündüm ki, onu da bu təbrikə əlavə edim. Fərqli təbriklərdi…
BU GÜN AZƏRBAYCAN UŞAQ ƏDƏBİYYATININ TANINMIŞ NÜMAYƏNDƏSİ QƏŞƏM İSABƏYLİNİN DOĞUM GÜNÜDÜR
Doğum günün mübarək olsun, Qəşəm İsabəyli. Düşünürəm ki, sən dünyaya gəlməsəydin, bu gün Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının bir yanı (həm poeziya, həm də nəsrdə) boş qalardı. Sən öz yaradıcılığınla ədəbiyyatımızın bu qanadında şedevrlər yaratmısan. Ələlxüsus da son dövr – son aylar mükəmməl əsərlərin (böyüklər üçün də!) günümüzün reallıqlarını, acılarını, insan psixologiyasında baş verən təbəddülatları güzgü kimi əks etdirir. Bax elə buna görə də əziz dost, öz üslubun, dəst-xəttinlə həmişə diqqətimdəsən. Sənin yaratdıqların mükəmməldir! Allah sənə can sağlığı, bol yaradıcılıq imkanları versin. Təbrik edirəm!
ANAR: “ELÇİN ÇOX VƏFALI, ETİBARLI DOST İDİ… ” “Ağırdır, çox ağırdır. Ədəbiyyatımız böyük yazıçısını itirdi, xalqımız böyük ictimai, siyasi xadimini itirdi. Yaxınları qayğıkeş ailə başçısını itirdi. Mən ən yaxın dostumu itirdim (qəhərlənir). Bağşlayın. Bu, bilmirəm taleyin nə cəzasıdır ki, mən dostlarımın dəfn mərasimində çıxış eləməli oluram. Danışa bilmirəm. Hisslərimi güclə boğaraq bir neçə kəlmə demək istəyirəm. Hər şeydən əvvəl mənim üçün Elçin çox vəfalı, etibarlı dost idi. Altmış ildir biz demək olar ki hər gün ya görüşürdük, ya yazışırdıq, ya telefonla danışırdıq. İndi heç kəs qalmayıb. Mən bilmirəm, indi kimə zəng eliyib, ən məhrəm sözümü deyə biləcəm. Bu da görünür taleyin cəzasıdır ki, mən dostlarımı dəfn eliyirəm və onların dəfnində çıxış eliyirəm, daha doğrusu çıxış eliyə bilmirəm. Allah Elçinə rəhmət eləsin.” Başınız sağ olsun, Allah sizə səbr versin, Anar müəllim…
Azərbaycan ədəbiyyatının, ədəbiyyatşünaslıq elminin, ədəbi tənqidin, mədəniyyətinin görkəmli nümayəndəsi Elçin Əfəndiyev dünyasını dəyişdi. Bu acı xəbər təkcə ədəbi-mədəni cəmiyyəti deyil, bütün Elçinsevərləri, onun əsərlərinin mənəvi, əxlaqi dəyərlərindən bəhrələnən, ədəbi qəhrəmanlarının yaşadığı həyatdan dərs alan neçə nəsil oxucularını kədərləndirdi. Bu əsilzadə, kübar, mədəni, ləyaqətli İnsanın itkisi cümləmizi sarsıtdı. Ancaq bir təskinliyimiz var: yazıçının əsərləri, irsi ədəbiyyatımızın, mədəniyyətimizin varlığı boyunca Onu yaşadacaq…
Elçin qələmlə ülfət bağladığı vaxtdan, fiziki yoxluğuna qədər ondan ayrılmadı. Özünə, Sözünə güvənən yazıçı ədəbiyyatın bir çox növ və janrında əsərlər yazdı. Nəsri, dramaturgiyası, tədqiqatları, tənqidi və publisistik əsərləri böyük bir dövrün ictimai-ədəbi-mühitini əks etdirdi. Elçin həyatımızın keşməkeşli, təbəddülatlı çağlarında belə, əqidəli yazıçı olaraq həqiqi ədəbiyyata xidmət etdi…
Altmışıncılar nəslinin nümayəndələrindən söz düşəndə ilk olaraq Anarla Elçinin adı çəkilir. Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nasirlərini göz önünə gətirəndə öncə düşüncəmizin aynasında yenə də Anarı, Elçini görürük. Bu minvalla altmışıncıların ədəbi mövqeyindən danışanda başdan, yenə də yadımıza bu iki yazıçının adı düşür. Bir də yazıçıların onillərlə qırılmayan dostluğundan söz düşəndə Anarla Elçini misal çəkirlər…
Bu gün Elçinin fiziki yoxluğuna ən çox yanan, ağrı-acısıyla sızlayan zənnimcə, ailəsi, bir də Azərbaycan ədəbiyyatının ustad yazıçısı Anardır. Elçinin ən yaxın dostlarından bəlkə də birincisi, həm də ən çox ünsiyyətdə olan Anar. Elçinlə Anarın münasibətilərində dostluq, doğmalıq körpüsü heç vaxt sınmadı. Onlar ədəbiyyatın yükünü qoşa qanadlar kimi sevərək, vicdanla çəkdilər…
Anar 60 illik dostunu itirdi. Bəlkə də Elçin Əfəndiyev Anar Rzayevin neçə onilliklər birgə olduğu dəyanətli dostlarından sonuncusu idi. Elçinin itkisi ahıl yazıçının ürəyini qanatdı, yaddaşını ağrıtdı…
Səhv etmirəmsə, may ayı idi. Anar müəllim ağır və yorğun yerişlə Fəxri xiyabanda uyuyan dostlarının (Vaqif Səmədoğlu, Fikrət Qoca, Emin Sabitoğlu…) məzarını ziyarət edirdi. Həmin kadrları izlədikcə Anar müəllimin dostlarına etibarı, sədaqəti məni çox duyğulandırdı…
Deyir, gələn qalmaz, gedən dönməz… Dostların, doğmaların itkisi əzizlərini ona görə sızladır ki, aralığa əbədi həsrət düşür… Allah Elçin Əfəndiyevə rəhmət eləsin. Doğmalarına, dostlarına səbr versin.
MƏDƏNİYYƏTİN ALİ MƏQAMI – ETİRAF İnsanda təbii olan hər şey doğaldır, həm də gözəl. Uca Yaradanın lütfü olan və insanın da müdaxilə etmədiyi, əl gəzdirmədiyi xarici görünüşdən başlamış, daxili aləminə məxsus olan keyfiyyətlərinə qədər…
Çeşmənin gözündən axan dumduru, büllur, saf suya bənzər hal-xasiyyət kimi. Hiss və duyğuların xəfif bir titrəyişlə oyanışı, bu məqamda gülün tər-təzə ləçəklərinə toxunan ilk nəfəs təki… Bu gözəlliyi, paklığı duyaraq ürəkdolusu yaşamaq, etiraf etmək bəxtiyarlıqdır!
Bir də var, insanın özündən başlamış, ailəsi, dostu, yoldaşı – ümumən onu əhatə edən cəmiyyətə etirafı. Nədən qaynaqlanır, hansı zərurətdən yaranırsa yaransın, bütün hallarda etiraf etmək insanın kin-küdurətdən, riyadan-yalandan, göz-götürməzlikdən, paxıllqdan… azad olması, təmizlənib durulmasıdır. Əgər, bunu bacarırıqsa, nə xoş bizlərə!
Etirafı incəliyinə qədər dərk etməyin yolu qəlbimizdən keçir: əxlaqımızın, mədəniyyətimizin, etik davranışımızın mövcudi-məcmusundan. Ən ümdəsi, mənəviyyat aynasında qüsurumuzu, günahımızı görür və etiraf etməyi bacarırıqsa, eşq olsun bizi doğan analara!
Etiraf qəlb rahatlığıdır. Peşmançılıq ürəyindən dəyirman daşı kimi sallanıbsa, ondan azad olmaq – səhvini etiraf etmək dünyaya təzədən gəlmək kimidir…
Etirafın bir naxışı da ləyaqətdir. “Mən”in daşıdığı ləyaqət və səmimiyyətin meyarı etiraf… Varsa bunlar, hər addımda ona hazır olmalıyıq. İki şəxsin arasında olan ixtilafın yaratdığı küskünlük, anlaşmaya imkan verməyən eqo etirafın qarşısında maneədir, keçilməz səddir. Hətta, dövlətlər arasında mədəni əlaqələrin inkişafına əngəl olan, ona xələl gətirən iddialı münasibətlərin, düşmənçiliyin aradan qaldırılmasında belə, etiraf xalqlar arasında əmin-amanlığın qarantıdır.
Etiraf ailələr, tayfalar, dövlətlər, cəmimiyyətlər arasında sülhün təntənəsidir. Əl-ələ verib şərə, böhtana, acılara birlikdə qalib gəlməyin ipək yoludur.
Etiraf tərəflər arasında əyilməyən, sarsılmayan, sınmayan dostluqdur. Əgər bircə yol ona sarı gəldinsə, niyyətinə, istəyinə işıq çilədinsə, dost özünün şəfqəti, mərhrəməti, xeyirxahlığı ilə hər zaman yanındadı.
Etiraf etmək təbiəti, insanları sevərək, həzzi duyaraq yaşamaqdır. Bunu bacarırıqsa, aləm gözümzdə başdan-başa işıqdır, gözəllikdir, gözəllik… Demək ki etiraf bütün sevgilərin açarıdır, özü də qızıl açarı…
P.S. Yağışdan sonra göy üzü durulur, az sonra Günəş doğur, zərrin şəfəqlər bütün aləmə səpələnir, yer üzü gözəlliklə süslənir. Belə bir füsunkarlıq bütün canlıları ehtizaza gətirir. İnsan həyatının fövqündə ömrə zinət, təravət, lətafət bəxş edən duyğular oyanır. Bunlar romantika, səmimiyyət və mənəvi gözəlliyin etirafı, deyil, bəs nədir…
YADDAŞA QAYIDIŞ Bu günlər Rusiyanın Azərbaycana qarşı çirkinlik və hiyləgərliklə müşayiət olunan siyasi gedişlərinə sadəcə seyrçi kimi baxmaq olmur. Bu dövlətin təməli xəyanətlə, yalanla qurulub. Onların lüğətində dost sözü əslində fitnəkar mənasını ifadə edir. Bu dövlətin neçə sifəti varmış! Saxtakar, həyasız, iddialı bir millətçi olduqları halda adlarını bizə qoyanlara bir bax!
Yekaterinburqda baş verən faciəli hadisələr, Səfərov qardaşlarının amansızcasına öldürülməsi, ümumən 50-yə yaxın azərbaycanlının həbsi və bu ətrafda törədilən digər hadisələr, millətimizə qarşı edilən haqsızlıqlar, qəddarlıqlar dünənin, bu günün hadisəsi deyil. Bütün bunlar insanlıqdan, humanizmdən kənar olan azğın, həyasız, simasız rus dövlətinin müsəlman ümmətinə qarşı yüzillər boyunca apardığı “parçala, hökm sür!” siyasətinin tərkib hissəsidir…
Bu şovinist millət ulu babaları Pyotrun vəsiyyətinə həmişə əməl edib. İndiyədək hakimiyyət başına hansı rusun (alkaşın!) gəlməsindən asılı olmayaraq, Azərbaycana, xalqımıza qarşı apardıqları bədnam siyasət dəyişmir ki, dəyişmir. 300 il davam edən Romonovlar sülaləsinin, ardınca Sovetlər hakimiyyətinin xalqımızın başına gətirdiyi faciələri heç vəchlə unutmamalıyıq…
Pyotr Alekseyeviç Romanov övladlarına nələri vəsiyyət etmişdir? Düşünürəm, bu günlər, dünyanın çarı olmaq iddiası ilə rüsvayçı bir həyat yaşayan Pyotrun vəsiyyətnaməsi ilə yenidən tanış olmaqla yaddaşımızı oyatmalıyıq ki, başı müsibətlər çəkmiş babalarımızın ruhu dara çəkməsin bizi, övladlar alnımıza unutqan damğasını vurmasınlar…
Bu dəli Petronun iştahına baxın ki, vəsiyyətnaməsində Osmanlı ilə Avropa dövlətlərinin təmas qurmasına imkan verilməməsini diqqətə çatdırır. Deyir: “Rusiya dövlətini o zaman dünya dövləti adlandırmaq olar ki, onun paytaxtı Asiya və Avropa xəzinələrinin açarı olan İstanbul olsun. Tez və vaxtında çalışıb, İstanbula sahib olan şah, dünyada ilahi şah olacaq… ” Lənət olsun sənə və sənin övladlarına!..
I Pyotrun vəsiyyətnaməsi
Rus dövləti həmişə müharibə müvazinəti hazırlamalı və çalışmalıdır ki, hazırlıq Rusiyanın tərəqqisinə səbəb olsun.
Mümkün qədər Avropa dövlətlərindən müharibə vaxtında hərbi sərkərdələri, sülh zamanı isə elm adamlarını Rusiyaya cəlb etməli.
Avropa ölkələri arasında fitnə-fəsad törətmək, ziddiyyət salmaq və bu işdə onların biri ilə əlbir olmaq lazımdır. Xüsusilə alman xalqı arasındakı iğtişaşlarda fəal mövqe tutmağa çalışmalı, çünki onlar bizimlə həmsərhəd və bitişikdir.
Polşada iğtişaş və qarışıqlıq salmalı, onların əyanlarına xəsislik etmədən rüşvət verib, dəyanətini pozmalı, dövlət işinə zərbə vurmalı, Moskvadan əsgər gətirib orada yerləşdirməli, əgər başqa dövlətlər bizim bu tədbirimizə etiraz edərlərsə, Polşadan bir parça kəsib onlara sükut payı verməli; iş tamam olandan sonra isə o parçanı geri almalı, rus səltənətini möhkəmləndirməli.
Mümkün qədər İsveç, Norveç ölkələrində bir istinad məntəqəsi əldə etməli. Onların valisi əlimizdə olarsa, çalışın ki, İsveç, Norveç, Danimarkaya düşmənçilik toxumu səpsin.
Rusiya şahzadələri həmişə Almaniya əsilzadələrindən, nüfuzlu adamlardan, valilərdən, rütbə sahiblərindən qız almağı unutmamalıdır. Belə qohumluq bizə həmişə fayda verər.
İngilis hökuməti ilə ittifaqda olub, əlaqəni möhkəmləndirin. Çünki bu ticarət işində və dövlətin idarə edilməsində fayda verər. Gəmi qayırmağa gərək olan bütün ləvazimat onlardan alınacaqdır. Bu əlaqə həm silah, həm də gəmiçilik üçün faydalıdır.
Rusiya dövlətinin hüdudu Avropadan şimala – Baltik dənizinə, cənubdan isə Qara dənizə qədər olmalıdır. Bunu mühafizə etmək və rus sərhəddini genişləndirmək övladlarımın vəzifəsidir.
Rusiya dövlətini o zaman dünya dövləti adlandırmaq olar ki, onun paytaxtı Asiya və Avropa xəzinələrinin açarı olan İstanbul olsun. Tez və vaxtında çalışıb, İstanbula sahib olan şah, dünyada ilahi şah olacaq. Bu məqsədi həyata keçirmək üçün həmişə Osmanlı ilə İran arasında fitnə-fəsad törətmək, dava-dalaş yaratmaq lazımdır. Bu işdə sünni və şiə məzhəbləri arasındakı ixtilaflar böyük, kəskin silah və qarşısıalınmaz ordudur. Rusiyanın nüfuzunu Asiyada qaldırmaq üçün sünni-şiə ixtilafları yaxşı bir vasitədir. Osmanlı ilə İran dövlətləri arasındakı müvazinəti fitnə-fəsadla elə pozmaq lazımdır ki, onlar bir-biri ilə dil tapa bilməsinlər. Həm İran, həm də Osmanlıya Avropa xalqları ilə təmas tapmağa imkan verməmək lazımdır. Əgər bu ölkələrin müsəlmanları göz açıb hüquqlarını başa düşsələr, o bizə böyük zərbə olar. Həm Osmanlı, həm də İranın din xadimlərini ələ almaq və onların vasitəsilə sünni-şiə ixtilaflarını qızışdırmaq lazımdır. Osmanlını Avropadan ayırmaq lazımdır.
Yunanlarla sülh və dostluqla rəftar etməli. Müharibə zamanı onlar sizə imdad edərlər (çünki yunanalar türkiyədən həmişə zərər görmüşlər).
İsveç, Norveç, Osmanlı və İranı, Polşanı istila etdikdən sonra, İtaliya və Fransa ilə müttəfiq olub əlaqəyə girin. Əgər onlardan hər hansı birisi dostluğunuzu qəbul etməsə, onda bir vasitə ilə o yeri və əyalətləri məhv ediniz. Bu yerləri ələ keçirdikdən sonra dünya hökmranı olarsınınz.
Əgər yuxarıda qeyd olunan ölkələrdən biri müharibəni qəbul etməzsə, elə bir tədbir görmək ki, bu iki hökumətin (İtaliya və Fransa) arasında fitnə-fəsad vaqe olsun. Bu vəchlə get-gedə onlardan biri aradan götürülüb bərbad olar. Qalmış hökumətləri tərac edib, zəhmət çəkmədən bütün Avropa üzərində hökmranlıq edərsiniz. İşin axırında sair ölkələrin hamısını öz məmləkətinizə ilhaq edib dünyaya sahib olarsınız…
P.S Pyotrun vəsiyyətnaməsi ilk dəfə “Dirilik” jurnalında (1916) çap olunmuşdur. Bu elə bir zamandı ki, çar məmurları xalqımızın başına olmazın müsibətlərini gətirirdilər…
Deyir ki:- “Mənəviyyatla bağlı olan hər şey gözəldir, dəyərlidir. Əsrlərin yadigarı olan memarlıq abidəsi, gözəl bir rəsm əsəri, milli ornamentli qədim bir tikili, yaxşı bir kitab və s.. İnsana zövq verirsə çox dəyərlidir. Biz hər zaman böyüklüyümüzdən, nəcibliyimizdən ağızdolusu danışırıq. Amma bəzi naqis cəhətlərimizin üstündən də səssizcə ötürük. Birinin uğurunu qısqanırıq, o birinin təmiz, xeyirxah əməllərinə kölgə salırıq. Elə ədəbiyyat aləmində dedi-qodu səviyyəsində olan sualları müsahibə mətninə çevirməklə müsahibi “dolaşdırmağa”, “vurmağa” cəhdimiz də heç bir ədəbi ölçüyə sığmır. Belə məqamlarda düşünmürük ki, əxlaqımıza, mədəniyyətimizə sayğısızlıq göstəririk.”
Emosional və sakit təbiətlidir. Onda şəfqət hissi çox güclüdür. Qəlbi sanki bir sığınacaqdır. Bu sığınacaqda insanlığa sevgi, mərhəmət və bir sıra mənəvi dəyərlər hələ də qorunub saxlanmaqdadır. O, həmişə insanların rifahını düşünür. Buna görə də sevilir, həmişə hörmətlə qarşılanır…
“Hər bir insanın həyatda bağlandığı, çox sevdiyi nələrsə var. O nələrsə səni sevdiyinə doğru uzanan keşməkeşli yolu inadkarcasına qət etməyə ruhlandırır. Məncə bunlardan ən ucası, alisi yurd segisi, vətən təəssübkeşliyidir. Yetər ki, istədiyini “dəlicəsinə” sevəsən. Doğrudan da, insan bir şeyə dəlicəsinə vurulanda Allah onu istəyinə çatdırır. Biz bu gün belə amalla yaşayan neçə ziyalının, ədəbi şəxsiyyətin adını çəkə bilərik? Bir də kimdi ədəbiyyat adamı? Gecə-gündüz təkcə öz əsərlərinin, nəşrlərinin qayğısını çəkən, ard-arası kəsilməyən təbliğatını qurandımı ədəbiyyat adamı? Bu gün hansısa fəxri kürsüyə, əhəmiyyətli posta sahiblənib ancaq özünü yetişdirəndimi ziyalı?”- söyləyir.
Bəli, bu dəfəki söhbətimin qəhrəmanı Şəfəq Nasirdir. O, 25 iyun 1954-cü ildə Beyləqan rayonunda dünyaya gəlib. 1971-ci ildə orta məktəbi, 1976-cı ildə isə indiki Bakı Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsini bitirib. Əmək fəaliyyətinə uzun illər respublikada uşaqlar, yeniyetmə və gənclər üçün kitablar nəşr edən “Gənclik” nəşriyyatında başlayıb. O, burada redaktor, şöbə müdiri və- zifələrində çalışıb. 1992-1994-cü illərdə “Təhsil” nəşriyyatında baş redaktor vəzifəsində işləyib. 1995-2015-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyası Katibliyində baş məsləhətçi, sənədlərlə iş və protokol şöbəsinin müdiri, Media və ictimai əlaqələr şöbəsində böyük məsləhətçi, “Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyasının xəbərləri”nin redaksiya qrupunda qrup rəhbəri- redaktor, media və ictimai əlaqələr şöbəsində baş məsləhətçi vəzifələrində çalışıb. 2016-2021-ci illərdə “Respublika” qəzetində məsul katib, humanitar siyasət redaksiyasının müdiri vəzifəsində işləyib. Uzun illərdir Azərbaycan jurnalistikasının bir qolu olan İrəvan mətbuatının tədqiqi sahəsində elmi araşdırmalarla məşğuldur. İrəvanda ilk anadilli mətbuatımız sayılan “Lək- lək” satirik jurnalını və ədəbi, siyasi, tarixi, fənni aspektdən fəaliyyət göstərmiş “Bür- hani-həqiqət” dərgisini tədqiq edərək, bu mövzuda vaxtaşırı qələmə aldığı məqalələrini ədəbi ictimaiyyətə təqdim edib. Hər iki jurnalı transfoneliterasiya edərək, ön söz, lüğətlə kitab şəklində nəşr etdirib. Eləcə də İrəvanın maarifpərvər ziyalılarının hayat və yaradıcılığına, ictimai taleyinə, dini-mədəni abidələrinə sözün qüdrəti ilə ədəbi ömür qazandıran elmi-tədqiqat xarakterli məqalələri işıq üzü görüb. Müxtəlif vaxtlarda “Yeni səslər”, “Vətən səsi”, “Şahidlər” kimi almanaxlarda hekayələri, ictimai məzmunlu publisistik məqalələri nəşr olunub. 10-dan çox kitabın, o cümlədən, “Gecə yağışı”, “Beyləqanın güllü yazı”, “Ciddi söhbət”, “Bir ömrün üçbucağı”, “Könül- lərə şəfəq payı”, “Sözümdən ocaq çatdım” kimi bədii, publisistik əsərlərin, “Məmmədəli Nasir”, “Bürhani-həqiqət”, “Lək-lək” kimi elmi tədqiqat əsərlərinin müəllifidir. Bunlardan əlavə, onun bir çox xarici ölkələrin dərgilərində elmi, publisistik məqalələri nəşr olunub. Filologiya üzrə fəlsəfə doktorudur…
Şair-publisist Şahnaz Şahin onu belə xarakterizə edir: “İxtisasca jurnalist olsa da, yaradıcılığa bədii yazılarla başlayıb. Başqa sözlə, ədəbi mühitə yazıçı kimi gəlib. Elə mən də onu əvvəlcə yazdığı hekayələr və povestlərindən, publisistik əsərlərindən tanımışam. Diqqətimi çəkdiyindən mətbuatdakı çıxışlarını hər zaman izləmişəm. Onun jurnalistika sahəsində qələmə aldığı resenziya, rəy və çoxçeşidli publisistik məqalələrində də bədii təsvir elementləri açıq-aydın nəzərə çarpır. Kitablarından birinə yazdığı “Ömür zaman işığında” Ön sözündə belə deyir: “Uşaqlıq çağlarından göy üzü kimi təmiz sözə aşiq olmuşam. İllər uzunu işığını, cığırını tutub üzü yoxuşlara yol almışam. Bir də baxmışam ki, hər şeydən uca, dəyərli olan sözlə sirdaşam…” Bu aşiqlik, sirdaşlıq həyatı boyu onu yaradıcılığa sövq edib. Və bir gözəl cəhəti də odur ki, Şəfəqin şəxsiyyət olaraq əqidəsi bütövdür, o, Sözlə bağladığı əhdi-peymanına sadiqdir. Şəfəq uşaqlıq çağlarından həyatı müşahidə etməyi sevib. Gördüyü, dərk etdiyi nə varsa, yaddaşına hopub. Sonra yaşadıqlarını ədəbiyyata gətirməyə ehtiyac hiss edib. Hələ orta məktəb illərində yazdığı şeirləri, miniatür və kiçik məqalələri rayonda çıxan “Yüksəliş” qəzetində dərc olunub. İmzası geniş oxucu auditoriyasına “Ulduz” jurnalından, “Ədəbiyyat və İncəsənət qəzeti”ndən tanış olan Şəfəq ədəbiyyata ilk nəsr əsəri olan “Qonşular” hekayəsi və “Müəllifin ilk kitabı” seriyasından “Gecə yağışı” hekayələr toplusu ilə gəlib. Hər birinin mövzusu həyatdan alınmış bədii nəsri ədəbi mühitdə maraqla qarşılanmışdır. “Gecə yağışı” kitabındakı hekayələrində müəllif özünün qeyd etdiyi kimi, insana qayğı, övlad-valideyn və doğmalar arasında yaranan yad münasibətlərdən söhbət açır.”
O, emosional olaraq olduqca həssas və kövrək bir təbiətə malikdir. İntuisiyası çox güclüdür. Buna görə də əsasən intuisiyasını dinləyərək hərəkət edir və adətən də hərəkətlərində səhvə yol vermir. Mərhəmətli olduğu üçün ətrafdakı insanlardan da eyni münasibət və yanaşma gözləyir. Niyyəti saf, istəkləri ülvidir. Həm maddi, həm də mənəvi cəhətdən çox səxavətli insandır. O, heç vaxt özü haqqında deyil, başqaları haqqında düşünmək üçün kodlaşdırılıb. Sadiq, qoruyucu, intuitiv və mehribandır. Təfərrüatları xoşlayır və qarşı tərəfin də onun qədər detallara diqqət yetirməsini istəyir. Amma dərin düşünmə bacarığı ona xasdır, bunu hər kəs bacara bilməz. İncə mentaliteti var…
İyunun 25-i filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, şair-publisist, jurnalist Şəfəq Nasir növbəti ad gününü qeyd edəcək. Onu təbrik edir, möhkəm can sağlığı, yaradıcılıq uğurları arzulayıram…
Məmməd Məmmədlinin “Yerdələnin birinci mərtəbəsi” kitabı təqdim olundu Günəş yerini dəyişəndən sonra insanlar yerin altında yaşamağa məhkum edilmiş, gələcəyə bəslədiyi ümidlərini elə Günəşlə birgə üfüqün arxasında itirmişdi. Ancaq insanların itirdiyi tək azadlıq deyildi. Bu cümlələr ilk oxunuşda təsəvvürümüzdə kino fraqmenti kimi canlansa da yazıçı, tərcüməçi Məmməd Məmmədlinin “Yerdələnin birinci mərtəbəsi” kitabından bir hissədir. Diqqət cəlb edən məqam povestin retrospektiv tərzdə yazılması, hadisələrinin sonunun kitabın əvvəlində öz əksini tapmasıdır. “Yerdələnin birinci mərtəbəsi”nin Azərbaycan Yazıçılar Birliyində keçirilən təqdimat mərasimində Məmməd Məmmədlinin qələm dostları, yazıçılar, mədəniyyət xadimləri iştirak etdilər. Qonaqlar yeni nəşr haqqında fikirlərini bölüşdülər, müəllifin yeni əsərlərinin uğurlu alınmasından, həmçinin mövzu seçimindən və yazı üslubundan söz açdılar. Bildirdilər ki, müəllifin ortaya qoyduğu əsərdə bir az fantasmaqorik, bir az da magik realizmin elementlərindən istifadə olunub. Təqdimat mərasimində bildirildi ki, kitaba müəllifin retrospektiv tərzdə yazdığı “Axırıncı yol qəhvəxanası” povesti və üç hekayəsi daxil edilib. Qeyd edək ki, Məmməd Məmmədli “Mən atamı xatırlamıram…”, “Zülmətdən doğan Günəş”, “Ərafın dərin qatlarında” hekayələrinin, həm də “Ay işığı” povest və hekayələr toplusunun ispan dilindən tərcüməsinin müəllifidir. Fotolar:
AZƏRBAYCAN MƏTBUATI – 150 MİLLİ MƏTBUAT TARİXİMİZİN DƏYƏRLİ TƏDQİQATÇISI – TURAN HƏSƏNZADƏ Yüz altı il bundan əvvəl Zaqafqaziyanın inzibati-mədəni mərkəzi sayılan Tiflisdə demokratik düşüncəli ziyalı, böyük mütəfəkkir, yazıçı-publisist Cəlil Məmmədquluzadənin redaktorluğu ilə nəşrə başlayan “Molla Nəsrəddin” satirik jurnalı nəinki Azərbaycanda, yüzillərlə qəflətdə qalan, cəhalətin girdabında boğulan qoca Şərqin taleyinə öz ziyasını saldı. Bu ədəbi-mədəni məcmuədə xalqın həyatında baş verən hadisələr cəsarətlə, həm də böyük fədakarlıqla işıqlandırılır, xalqın ictimai şüurunun formalaşmasına öz təsirini göstərirdi. Təbii ki, “Molla Nəsrəddin” savadsızlığa, mədəni geriliyə, bütün ictimai qüsurlara qarşı məsləkdaşları ilə birgə mübarizə aparırdı. Odur ki, M.Cəlil deyirdi: “Molla Nəsrəddin” tək bir nəfər müəllifin əsəri deyil. “Molla Nəsrəddin” bir neçə mənim əziz yoldaşlarımın qələmlərinin əsərinin məcmuəsidir ki, mən də onların ancaq ağsaqqal yoldaşıyam”.
Aydındır ki, “Molla Nəsrəddin”in fasilələrlə 25 il davam edən fəaliyyət tarixi (1906-1931) zaman-zaman öyrənilib tədqiq olunmuşdur. Bu da “Molla Nəsrəddin”in ətrafında böyük bir tədqiqatçı nəslin yetişməsinə şərait yaratmışdır. F.Köçərlidən başlayaraq, Ə.Nazim, Ə.Şərif, M.Qasımov, M.Cəlal, M.Cəfərov, Ə.Mirəhmədov, N.Axundov, Q.Məmmədli, F.Hüseynov, N.Zeynalov, İ.Həbibbəyli və başqalarının elmi araşdırmaları sayəsində “Molla Nəsrəddin”in meydana gəlməsi, xalqın dərdlərini, ağrılarını güzgü kimi əks etdirməsi, ideya-sənətkarlıq xüsusiyyətləri ilə milli mətbuatın inkişafına təkan verməsi ilə bağlı onlarla tədqiqat əsəri, monoqrafiyalar, salnamələr yaranmışdır. Başqa sözlə, jurnalın, Tiflis, Təbriz, Bakı nəşrlərinə müxtəlif aspektdən baxışlar hər zaman elmi-nəzəri prinsiplərlə tədqiq olunmuşdur. Bu gün böyük cəsarətlə, əminliklə demək olar ki, indiyəqədərki tədqiqatlar sırasında jurnalın 1921-ci il Təbriz nəşri “Molla Nəsrəddin” jurnalının tədqiqatçılarından olan Turan Həsənzadənin adı ilə bağlıdır. Doğrudur, yuxarıda adlarını çəkdiyimiz görkəmli ədəbiyyatşünaslar, tədqiqatçılar öz araşdırmalarında jurnalın yaşam tarixinə, eləcə də onun Təbrizdəki fəaliyyətinə də nəzər yetirb, onun cənubi Azərbaycan həyatındakı mövqeyini müəyyən mənada işıqlandırıblar. Lakin M.Cəlilin Təbriz səfəri, jurnalın nəşri ilə bağlı qarşıya çıxan çətinliklərin, problemlərin aradan qaldırılmasına köməklik göstərən mütərəqqi fikirli, maarifpərvər ziyalıların dəstəyi sayəsində “Molla Nəsrəddin”in nəşrinə rəvac verilməsi, bütövlükdə “Molla Nəsrəddin”in Təbriz nəşrinin ictimai-ədəbi taleyi kompleks halda tədqiqatçı T.Həsənzadənin ciddi araşdırmaları sayəsində üzə çıxarılmış, ədəbiyyatşünaslıqda öz elmi təsdiqini tapmışdır. Məlumdur ki, hər bir tədqiqatçını müəyyən bir sahənin araşdırmalarına cəlb edən daxili bir istək, maraq olur. T.Həsənzadə də “Molla Nəsrəddin”lə hələ ilk gənclik illərindən tanış idi. O zamandan jurnalı böyük həvəslə mütaliə edir, onun həmin dövrdə və sonrakı zamanlarda da böyük təsir gücünə malik olduğunu duyurdu. Bütün bunlar gənc Turanı “Molla Nəsrəddin”in yaşam tarixini, onun yaratdığı ədəbi mühiti öyrənməyə sövq edirdi. Amma bu böyük, faydalı işlərə qədər qarşıda göz işlədikcə uzanan bir yol vardı. Bu yolun başlanğıcında dayanmış balaca Turanın göz açdığı ailəsində xəyallarına qol-qanad verən, düşüncələrini nizamlayan bir ziyalı mühitinin yaşantıları vardı…
Turan Həsənzadə 6 iyun 1926-cı ildə Ordubad rayonunun Əylis kəndində müəllim ailəsində doğulmuşdur. Atası Vahab müəllim ərəb, fars və türk dillərini mükəmməl öyrəndiyindən “Quran”ı əzbər bilirmiş. Doğma Əylis kəndində açdığı məktəbə Mirzə Vahabın məktəbi deyirmişlər. O zaman belə də deyirmişlər ki, Mirzə Vahabın məktəbi bir küp kimidir, ora uşaqları salıb, müəllim çıxarırlar. Balaca Turan da ərəb əlifbasını atasından öyrənmişdi. Vahab müəllimin yaşadığı Əylis kəndində zəngin bir kitabxanası olub. Turan müəllim xatırlayırdı ki, vaxtilə akademik Yusif Məmmədəliyev Ordubaddan piyada Əylis kəndinə gələr, Vahab müəllimin kitabxanasından hər gün bir kitab alıb oxuyar, ertəsi gün qaytarıb, yenisini götürərdi. Həmin dövrdə Naxçıvanda Ədəbiyyat dərnəyi fəaliyyət göstərirmiş. Mirzə Vahab da yazıçı Əyyub Abbasovla birgə həmin dərnəyin məşğələlərində iştirak edirmiş. Lakin Vahab müəllimin taleyi onu başqa sahəyə yönəldib. Sayılıb-seçilən bir ziyalı, maarifpərvər insan olduğuna görə onu Naxçıvanda Maarif komissarı vəzifəsinə təyin ediblər. Ömrünün Bakı dövründə isə bir müddət Akademiyanın Əlyazmalar Fondunda (indiki Əlyazmalar İnstitutunda) çalışıb. Belə bir maarifpərvər insanın tərbiyəsini görmüş Turanın dünyagörüşünün formalaşmasına təbii ki, ailə mühitinin güclü təsiri olmuşdur. Kitablara bağlılıq, oxuyub-öyrənmək, mənəvi zənginlik də elə uşaqlıq çağlarından qəlbində pöhrə tutub.
Turan müəllim ilk təhsilini 7 illik Əylis kənd məktəbində alsa da, ailəsi Bakı şəhərinə köçdüyündən təhsilini şəhər 189 saylı orta məktəbdə davam etdirmişdir. 1941-ci ildə Böyük Vətən müharibəsinin başlanması ilə əlaqədar olaraq Vahab müəllimin ailəsi Ordubada qayıdır. Burada Pedaqoji texnikumun üçüncü kursuna daxil olan Turan təhsilini başa vurduqdan sonra Əylis kənd məktəbində fizika-riyaziyyat müəllimi kimi əmək fəaliyyətinə başlayır. O, həmin illərdə təhsilini davam etdirmək barədə düşünür, nəhayət, 1945-ci ildə böyük arzularla Bakıya qayıdır. Elə həmin il Azərbaycan Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsinin fars şöbəsinə daxil olur. 1950-ci ildə universiteti müvəffəqiyyətlə bitirdikdən sonra Azərbaycan Maarif Komissarlığının əmri ilə Qubadakı Müəllimlər institutuna müəllim təyin olunur. Bir müddətdən sonra həmin institut bağlandığından Turan müəllim Quba şəhər 3 saylı orta məktəbdə direktor, müəllim vəzifələrində çalışır. Bu illərdə o, uşaqlıqdan vərdiş etdiyi mütaliəsini zənginləşdirir, vaxtının çox hissəsini səylə “Molla Nəsrəddin” satirik jurnalını oxuyub-öyrənməyə həsr edirdi. Gizli imzalarla dərc olunmuş felyetonlarlı yeni düşüncəylə oxuduqca qarşısında təptəzə bir aləmin açıldığını duyur, onun cazibəsindən ayrıla bilmirdi. Jurnal gənc Turanın ictimai şüurunun formalaşmasına öz təsirini göstərirdi. Bu maraq gənci “Molla Nəsrəddin”i daha dərindən dərk etməyə, dövrün ictimai-siyasi hadisələrini ətraflı öyrənməyə həvəsləndirirdi.
T.Həsənzadə 1961-ci ildən bütün fəaliyyətini AMEA-nın Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu ilə bağlayıb. Arada iki il (1962-1964) Əfqanıstanda tərcüməçi işləyib. Bundan sonra Ədəbiyyat institutuna qayıdan Turan müəllim “Mətnşünaslıq” və “Yeni dövr Azərbaycan ədəbiyyatı” şöbələrində kiçik elmi işçi, böyük elmi işçi, aparıcı elmi işçi vəzifələrində çalışıb. Və burada elmi fəaliyyətini mətbuat tariximizin parlaq səhifəsi olan “Molla Nəsrəddin” jurnalının tədqiqinə həsr edib. Bu tədqiqatların nəticəsi olaraq 1972-ci ildə “Molla Nəsrəddin” jurnalında İran və Cənubi Azərbaycan həyatının inikası (1906-1921)” mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə edərək filologiya elmləri namizədi adını alıb. T.Həsənzadənin tədqiqatı həmin dövrdə böyük maraqla, rəğbətlə qarşılanıb, elmi dəyəri ədəbiyyatşünaslıqda yüksək qiymətləndirilib. T.Həsənzadə Ədəbiyyat institutunda işlədiyi müddətdə bir çox kitabların müəllifi, tərtibçisi olmuşdur. 50-dən artıq elmi, nəzəri, tədqiqat xarakterli məqalələrə imza atmışdır.
C.Məmmədquluzadənin əsərlərini 3 cilddə – tekstoloji tədqiqat işi kimi hazırlamışdır (1964-1967). Yenə də ədibin əsərlərini 6 cilddə tərtib edərək nəşrini həyata keçirmişdir. Həmçinin “Molla Nəsrəddin”in karikaturaları” kitabınının nəşri də onun zəhməti sayəsində işıq üzü görmüşdür. Jurnalın I, II, III, IV, VI cildlərin transfonoliterasiyası, nəşrinin başa çatdırılması T.Həsənzadənin adıyla bağlıdır (VI cildi Əliheydər Hüseynovla bir yerdə işləmişdir). Turan müəllim sonrakı cildlərin redaktəsi və digər məsələlərdə də yaxından iştirak etmişdir.
T.Həsənzadə zəhmətkeş ziyalı, yorulmaz tədqiqatçı idi. O, “Molla Nəsrəddin”ə ruhən bağlılı olduğundan jurnalı böyük məsuliyyətlə, həm də fəxarət hissi ilə tədqiq edirdi. M.Cəlilin, eləcə də onun ən böyük əsəri olan “Molla Nəsrəddin”in yubileylərində mövzu ətrafında yeni yazılarla mətbuatda çıxışlar edirdi. T.Həsənzadənin elmi araşdırmaları “Molla Nəsrəddin”lə tamamlanmamışdır. O, milli mətbuatımızın banisi H.Zərdabinin “Əkinçi” qəzetini yeni əlifbaya transfonoliterasiya edərək tərtib etmiş, həmçinin adlar göstəricisini də göstərməklə 1978-ci ildə nəşrini həyata keçirmişdir. Bundan sonra tədqiqatçı “Molla Nəsrəddin”in təsiri ilə çıxan bir sıra jurnalların tədqiqi, transfonoliterasiyasi işləri ilə də məşğul olmuşdur. Bütün bunlar tədqiqatçının milli mətbuatımızın təşəkkülü və inkişafı tarixinə böyük marağından qaynaqlanmışdır. Onun gördüyü işlər sırasında görkəmli nasir Mir Cəlal Paşayevin “Seçilmiş əsərləri” də (2 cilddə) diqqəti cəlb edir. Turan müəllimin tərtib etdiyi bu kitablar 1986-1987-ci illərdə kütləvi tirajla nəşr olunmuşdur… (Ardı var)
ƏDƏBİ TALEYİNDƏN BOYLANAN ADAM Sədaqət Kərimovanın doğum gününə
30 mart zaman-zaman dəyişən, yeniləşən ədəbi mühitdə 50 ildən çox böyük bir yolda yorulmadan irəliləyən şair, yazıçı, jurnalist, tərcüməçi, kinossenarist, bəstəkar Sədaqət Kərimovanın doğum günüdür. Bu münasibətlə ədəbi potensialına güvənərək öhdəsinə aldığı çoxşaxəli yaradıcılığında böyük uğurlara nail olmuş istedadlı xanımı ürəkdən təbrik edirəm…
İlk olaraq xatırladım ki, ikimiz də zamanında yeganə Universitet – məbədgah olan Azərbaycan Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsində təhsil almışıq. Aydındır ki, 50-60 ildə jurnalist ixtisasına yiyələnmiş minlərlə məzun olub. Amma elə bu günə qədər də ədəbi-mətbu fəaliyyəti ilə yadda qalan, yeni nəslə nümunə ola biləcək simalar, imzalar çox azdır. Və mən bu azların içərisində Sözü, yaradıcılıq məhsulları ilə üzdə-gözdə olan, tanınan görkəmlilər sırasında böyük ehtiramla Sədaqət Kərimovanın adını çəkirəm. İllərdir, ədəbi mühitdə yaradıcılığının nizam-tərəzisində kəmiyyətlə keyfiyyətin bərabər olduğu Qələm Adamı kimi O, çox şəffaf və aydın görünür…
Sədaqət xanımın yaradıcılığında özəlliyi ilə seçilən xüsusiyyətlər diqqətçəkəndir. Yazıçı əsərlərini 3 dildə – Azərbaycan, rus, ləzgi dillərində yazır. Bitib-tükənməyən çoxşaxəli mövzuları yaz aylarında dağların, düzəngahın sinəsində boy göstərən allı-güllü, rayihəli gül-çiçək timsallı gülzarlıq kimidir…
Ədəbi yaradıcılığın bir neçə növ və janrında əsərlər ərsəyə gətirən Sədaqət Kərimova mətbuata hələ orta məktəb illərindən respublikanın bir sıra mətbu orqanlarında çıxış etdiyi hekayə, şeir və məqalələrlə gəlmişdir. Demək ki böyük ədəbiyyata, mətbuata, mədəniyyətə gəlişi təbiətindən doğmuş, doğallıq kəsb etmişdir. Məni bu gün də yaxşı mənada heyrətləndirən Sədaqət xanımın ədəbi yaradıcılığında tez-tez keçidlər edərək, poeziya və nəsrdə, jurnalistikada, kinematoqrafiyada şair, yazıçı, publisist, ssenarist, bəstəçi olaraq dərin məzmunlu əsərlərə imza atmasıdır… Əmək fəaliyyətinə gəlincə, qəhrəmanım Universiteti bitirdikdən sonra Azərbaycan KP MK-nın “Sovet kəndi” qəzetində 17 il fasiləsiz çalışmışdır. İllər içrə mətbuatda təcrübə qazanmış, zənginləşmişdir. Bundan sonra “Azərbaycan” qəzetində şöbə müdiri, “Günay” qəzetində baş redaktorun müavini kimi fəaliyyət göstərmişdir. Sədaqət Kərimova 1997-ci ildən bu günə qədər öz vəsaiti ilə üç dildə çıxan “Samur” qəzetinin baş redaktorudur. 28 ildir ki, qəzet özünün çoxçeşidli mövzuları, ədəbi örnəkləri ilə oxucuların görüşünə gəlir…
Yazıçı Azərbaycan, rus, ləzgi və türk dillərində çap olunmuş minlərlə məqalənin, 40 adda poetik və nəsr əsərlərinin, Azərbaycan və ləzgi dillərində 700 səhifəlik “Qusar, qusarlılar” ensiklopedik toplunun müəllifidir. Xanım sənətkar yazıçı-jurnalist Müzəffər Məlikməmmədovla birlikdə “Ləzgicə-azərbaycanca lüğət” və “Azərbaycanca-ləzgicə lüğət” kitablarını tərtib edib çapdan çıxarmışdır.
Sədaqət xanımın yaradıcılığında mədəniyyət sahəsində yaratdığı incilər də heyrətamizdir. İndi bu yığcam yazıda əsərlərinin mövzusundan, adlarından bəhs etmədən onun ədəbi taleyinə qısaca ekskurs etməyi münasib sandım. Lakin sözün bu məqamında tarixilik baxımından yanlışlığa yol verməyim deyə, sənətkarın vikimənbə səhifəsində yer almış bəzi məlumatları da diqqətə çatdırmağı məqsədəuyğun sayıram…
Sədaqət Kərimovanın ssenari müəllifi, bəstəkarı və prodüseri olduğu, 2018-ci ildə çəkilib, 2021-ci ildə Youtube-də yerləşdirilmiş “Soyuq günəş” bədii filmi tamaşaçıların dərin rəğbətini qazanmışdır. Onu bu günə kimi ləzgi, azərbaycan və rus dillərində 15 milyon insan izləmişdir.
2013-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Nobel İnformasiya Mərkəzi tərəfindən filologiya elmləri namizədi Bəybala Ələsgərovun müəllifliyi ilə “Sədaqət Kərimovanın həyat və yaradıcılığı” adlı biblioqrafik vəsait çap olunmuşdur.
2014-cü ildə Azərbaycan Milli Kitabxanası Sədaqət Kərimovanın həyat və yaradıcılığını əks etdirən geniş biblioqrafik kitab hazırlayıb çapdan çıxarmışdır. Sədaqət Kərimovanın sözləri və musiqisi özünə məxsus olan 100-dən çox mahnısının mətnləri və notları onun 2018-ci ildə çapdan çıxmış “Mənim mahnılarım” adlı kitabına daxil edilmişdir.
Sədaqət Kərimova 1997-ci ildə yaratdığı “Suvar” Ləzgi Mahnı və Rəqs Ansamblına 20 il rəhbərlik etmiş, 40-a yaxın ləzgi xalq melodiyasını yenidən işləmiş, bir neçə rəqs yaratmışdır. “Qarılar”, “Şən qızlar”, “Qu quşları”, “Dem”, “Kəpənəklər” və sair belə rəqslərdəndir.
Sədaqət Kərimovanın ssenari müəllifi və rejissoru olduğu “İtən gündəlik” və “Səssiz haray” filmləri də YouTube-də ən çox izlənən filmlər siyahısına düşmüşdür. Eləcə də ssenari müəllifi və rejissoru olduğu sənədli, musiqili, etnoqrafik, o cümlədən qısametrajlı bədii filmlər onun Youtube kanalında yerləşdirilmişdir.
Sədaqət Kərimova jurnalistika sahəsindəki uğurlarına görə hələ Sovet dövründə Azərbaycan Jurnalistlər İttifaqının “Qızıl qələm” (1984) və Həsənbəy Zərdabi (1991) mükafatlarına layiq görülmüşdür. Lakin mənim düşüncəmə görə (inanıram ki, onun özünün də nəzərində belədir!) ədəbi yaradıcılığında qazandığı nailiyyətlər, böyük oxucu, tamaşaçı sevgisi sənətkarın malik olduğu ən böyük uğuru, mükafatıdır…
Qusarda doğulub yurdunun suyu, çörəyi havası ilə böyüyən qusarlı qızın Azərbaycanın görkəmli şəxsiyyətlərinə, göz açdığı obasına, yurdunun mədəni həyatına, tarixinə, folkloruna ədəbi ömür verməsi bütövlükdə Azərbaycan ədəbiyyatına, mədəniyyətinə bəxş etdiyi töhfəsidir. Mənim tanıdığım Sədaqət Kərimova bu gün də gənclik həvəsi, duyğusu, tükənməz sevgisi ilə yazıb-yaradır.
Həmkarım, qələmdaşım Sədaqət xanımı belə gördüm, belə tanıdım, beləcə də “Taleyimdən keçən seçmələr” sırasına aldım. Zəkan iti, yolun aydın olsun, taleyindən boylanan İşıqlı Adam…
P.S.Bu yazını dünən işləsəm də gün ərzində və bu gün ziyarət yerlərim, qonaqqarşılama və məişət qayğıları ilə məşğul olduğumdan paylaşıma indi macal tapdım… 31.03.25.
ƏSMƏT MƏHSƏTİYƏ “SÖZ ÇƏLƏNGİ” Bu gün uzun illər elmi, ədəbi-bədii yaradıcılığı ilə yaxından tanış olduğum dəyərli bir xanımın – Əsmət Məhsəti Gəncəlinin doğum günüdür. Filologiya elmləri doktoru, professor, uzun illər Gəncə Universitetinin rektoru, Gəncə Elm və Təhsil Mərkəzinin prezidenti, 50 adda elmi, bədii kitabın müəllifi, bir neçə ölkə akademiyasının akademiki, AYB və AJB-nin üzvü, Birinci Vətən Savaşında maddi-mədəni yardımına görə 3 hərbi hissənin “Fəxri anası” adlandırılan, cənubi Qafqazda yeganə qadın təsisçi-rektor, “Məhsəti” Yaradıcı Qadınlar İctimai Birliyinin sədri… olmuş bu səmimi, açıq qəlbli, fədakar xanımı özəl günü münasibətilə ürəkdən təbrik edir, ona qarşıdakı illərdə də sağlam, barlı-bəhrəli ömür yaşamağı arzu edirəm.
Vaxtilə Əsmət Məhsətinin genişəhatəli yaradıcılığı, şəxsiyyəti, vətəndaşlıq amalını ehtiva edən bir məqalə ilə dövri mətbuatda çıxış etmişəm. İndi bu kiçik “Söz çələngi”nin qayəsi təbrik olduğundan o fikirlərə qayıtmağa lüzum görmürəm. Məhsəti xanım təbiətində, xarakterində olan və mənim də müşahidə etdiyim çoxcəhətli keyfiyyətlərini şeirlərinin birində belə ifadə etmişdir:
Qadın ürəyimi şan-şan elədim Ellərin dərdini daşımaq üçün. Bir qadın ömrümü qurban elədim Vətəndaş ömrünü yaşamaq üçün.
Bu vətənpərvər ömür davam edir. Uzun illər Gəncənin tarixi, elmi, ədəbi taleyi ilə yaşayan, onunla qürurlanan Əsmət Məhsəti Gəncəliyə sağlam, yaradıcı ömür arzulayıram. Doğum gününüz mübarək olsun, ülviyyət işığında doğulan Qadın!
Azərbaycanda tam bir dövrü əhatə edən mətbuatın, ədəbiyyatın, eləcə də mədəniyyətin yaranması və inkişafında əvəzsiz xidmətləri olan qüdrətli sənətkarların ictimai-ədəbi fəaliyyətlərinin tarixi salnaməsinin yaradılması isə özünün çox az sayda tədqiqatçısını yetişdirmişdir. Onlardan birincisi, Azərbaycanda salnamə ədəbiyyatının əsl mənada yaradıcısı Məmmədli Qulam Məmməd oğlu olmuşdur.
Qulam Məmmədli yaradıcılığın çox çətin, əzablı yollarını böyük fədakarlıqla qət edən tədqiqatçılardan olub. Daim axtarışda olan, tədqiqatlarına təkrarən qayıdıb, yaradıcı ömürlərin açılmamış səhifələrini böyük həvəslə, səbrlə araşdıran, ədəbi dəyərlərə ömür verən bu insanın çəkdiyi ağır zəhmətə, bu zəhmətin bəhrəsinə heyrətlənməyə bilmirsən. İlk təhsil illərində 4-5 il mollaxanada “Gülüstan”, “Üsuli-cədid” kitablarından dərs alan, sonralar Bakı Teatr Texnikumunda oxuyan (1924-1926) Q.Məmmədli bundan sonra heç bir təhsil almadığı halda özünün əziyyətli axtarışları bahasına, davamlı fəaliyyəti sayəsində bir fədakar tədqiqatçı, publisist, yazıçı kimi yaradıcı ömrünə bir ədəbi zənginlik gətirmişdir. Hələ yeniyetmə çağlarında Molla Hüseyndən öyrəndiyi “Əlif-bey”in sayəsində M.Ə.Sabiri, A.Səhhəti, A.Şaiqi, M.Cəlili, H.Cavidi oxuyaraq böyük bir ədəbi-ictimai mühitə qədəm qoymuşdur. Və illər sonra bu mühitin özünəqədərki və özündən sonrakı görkəmli şəxsiyyətlərinin həyat və yaradıcılığının bioqrafik salnaməsini yazmaq əzablarına qatlaşmışdır. Düşünürsən, bir insan ömrü çoxlu sayda bitkin yaradıcı ömürləri tədqiq etməyə, salnamələrdə yaşatmağa necə yetib, necə çatıb? Bəs görəsən, yaradıcılığın belə məşəqqətli yollarıyla getmək, onlarla görkəmli şəxsiyyətlərin ədəbi taleyinin tarixi yaşantılarını əbədiləşdirmək, bu yolda həyatını qətrə-qətrə əritmək hansı istəkdən yaranmışdır? Mərhum tədqiqatçının həyatıyla tanış olanda bitib-tükənməyən bu istəyin hardan yarandığını duymaq bizim üçün elə də çətin olmadı.
Qulaməli Məmməd oğlu Məmmədli 1897-ci il mart ayının 25-də Təbrizdə anadan olmuşdur. Körpə vaxtı anasının qucağında Aşqabada köçən, kasıb bir ailədə böyüyən Qulam Məmmədli ağır, əzablı iş şəraitinə elə uşaqlıqdan alışıb. 10 yaşından çəkməçi yanında şagird olan oğlan azacıq qazancı ilə ailəyə elə də yaxşı kömək edə bilmədiyini görüncə 1913-cü ildə Aşqabadda Nobelin zavodunda neftin, mazutun ürəkbulandıran iş şəraitində səhərdən axşamadək çalışaraq evə ayda 10 manat qazanc gətirirdi. Üzücü işlərinin arasında imkan tapdıqca əlinə düşən qəzet və jurnalları oxuyurdu. Bir il sonra həmin şəhərdə, İllarion İvanoviç Aleksandrovun mətbəəsində mürəttib şagirdi, mürəttib işlədiyi vaxtlarda o, yığdığı mətnləri oxumaq imkanı qazanmaqla başqa şəhərlərin həyatından, xüsusilə də Bakida baş verən ictimai-siyasi, mədəni hadisələrdən xəbər tuturdu. Elə o vaxtdan da ürəyində bir Bakı məhəbbəti yaşadıb. Ora köçmək niyyəti qəlbində güclü bir istəyə çevrilib. Nəhayət, 1923-cü ilin iyununda həsrətində olduğu arzusu gerçəkləşir. Yazıçı Yaqub Nasirli ilə Bakıya gəlir. “Molla Nəsrəddin”in Aşqabad üzrə xüsusi müxbiri olan Y.Nasirli ertəsi gün Q.Məmmədli ilə birlikdə C.Məmmədquluzadəni görmək üçün “Yeni yol” qəzetinə gəlir (O zaman M.Cəlil həm də “Yeni yol” qəzetinin redaktoru idi – Ş.N.). Böyük yazıçı ilə görüşdüyü ilk gündən ədibin köməyi, ata qayğısı ilə himayə olunur. Mirzə Cəlil onu III İnternasional mətəsində “Kommunist” qəzetinin mürəttibi vəzifəsinə işə düzəldir. Sonradan “Molla Nəsrəddin” jurnalını da o yığır. “Kommunist” qəzetinin 1000-ci nömrəsində Bakıda ilk dəfə “1000 gün mətbəədə” yazısı çap olunur. 1925-ci ildən isə “Molla Nəsrəddin”də “Səni yığan mürəttib,” “Mürəttib-mübəlliğ” imzalarıyla “Tazə il, tazə həyat,” “Qara 26-lıq” və başqa yazılarla çıxış edir. Bundan sonra onu “Kommunist”in nəzdində olan “Çapçı gözü” qəzetinə redaktor təyin edirlər. O, ilk redaktorluq təcrübəsini də məhz bu qəzetdə toplamışdır. Q.Məmmədli 1929-cu ildən “Kommunist” qəzetində ədəbi işçi, Əməkçi məktublar şöbəsinin müdiri, “Azərbaycan kolxozçusu” qəzetinin, sonralar “Kirpi” jurnalının redaktoru vəzifəsində çalışmışdır. Qulam müəllim ədəbiyyat, teatr, mətbuat tarixindən, həmçinin ictimai-siyasi həyatımızın bir çox sahələrindən bəhs edən yüzlərlə məqalələrlə dövri mətbuatda çıxış etmişdir. Böyük Vətən müharibəsi illərində Təbrizdə “Vətən yolu” qəzetində siyasi və ədəbi işçi kimi fəaliyyət göstərən Q.Məmmədli İranın qabaqcıl maarifpərvər ziyalıları, şair və ədibləri ilə yaradıcılıq və dostluq münasibətlərində olmuşdur. 1934-cü ildə Sovet Yazıçılarının I qurultayında görkəmli rus ədibi Maksim Qorkinin “Xalq ədəbiyyatını toplayın, onlardan öyrənin” tövsiyəsinə əməl edən Q.Məmmədli redaktoru olduğu “Azərbaycan kolxozçusu” qəzetində bir guşə açaraq atalar sözlərini toplayıb çap etməyə başlayır. Lakin kiçik formatlı bir qəzetdə 1000 illik tarixi olan xalq yaradıcılığının nümunələrini toplayıb çap etməyin mümkün olmadığını görüncə bu sahədə yeni yollar aramağa başlayır. Elə bu məqsədlə də folklor ədəbiyyatının toplanılması üçün ona məsləhət verməsi xahişi ilə böyük ədibə məktubla müraciət edir. 18 gündən sonra M.Qorki ona özünün əl xətti ilə yazdığı məktubunda ədəbiyyat sahəsində görəcəyi işin geniş proqramını göndərir. Qulam müəllim elə həmin vaxtdan da bütün ömrünü, yaradıcı taleyini ciddi və sistemli şəkildə apardığı tədqiqat axtarışlarına həsr edir.
1960-1970-ci illərdə AMEA-nin Tarix İnstitutunda, S.Mümtaz adına Ədəbiyyat və İncəsənət Dövlət arxivində işlədiyi müddətdə isə qarşısında böyük imkanlar açılır. O, tədqiqatlarını Bakının böyük kitabxana və arxivlərindən başlamış, Moskvada Lenin kitabxanasında, Leninqradda (Sankt Peterburq) Saltıkov-Şedrin, Şərqşünaslıq İnstitutu, Dövlət Universiteti, Daşkənddə Nəvai adına Əlyazmalar fondunda, Tbilisi, İrəvan, Kiyev, Kazan, Mahacqala, Aşqabadda davam etdirərək yerli biblioqrafların köməyi ilə rus, fars, türk, özbək, tatar dillərində yüzlərlə mətbuatı vərəqləyərək vətənə əlidolu qayıdırdı. O, Böyük Vətən müharıbəsi illərində Təbrizdə nəşr olunan “Vətən yolu” qəzetində siyasi və ədəbi işçi kimi fəaliyyət göstərərkən, eyni zamanda Azərbaycan ədəbiyyatı klassiklərinin ədəbi irsini arayıb-axtarırdı. Vətənə qayıtdıqdan sonra topladığı əlyazmaları əsasında Fədai, Pərvin Eticami, Mirzəli Möcüz, Heyran xanım, Xiyabaninin əsərlərini Azərbaycanda ilk dəfə nəşr etdirərək ədəbiyyatşünas-alimlərin diqqətini onların yaradıcılığına yönəltmişdir.
Q.Məmmədli 3-4 nəsil arasında yaşamış, işləmiş, yaradıcı fəaliyyətdə olmuş ədəbiyyat adamıdır. Bu nəsillər içərisində görkəmli şəxsiyyətlərlə dostluq münasibətləri, yaradıcı ömürlərə bələd olması, həyatlarının çətin dönəmləri fədakar tədqiqatçıya onları duyması, böyüklüyünü dərk etməsi, salnamələrdə yaşatması üçün geniş imkanlar yaratmışdı.
Qulam Məmmədli ömrü boyu davam etdirdiyi tədqiqat axtarışlarında ədəbiyyatın, mətbuatın və mədəniyyətin keçdiyi inkişaf yollarını tarixi ardıcıllıqla tədqiq edərək topladığı sənəd və faktları, xatirələri yeni, həm də yaradıcı bir baxışla işıqlandırmağa çalışmışdır. Görkəmli sənətkarların həyat və yaradıcılığını zərrəbin dəqiqliyi ilə araşdıraraq ortaya dəyərli əsərlər qoymuşdur. “Molla Nəsrəddin”, “Cahangir Zeynalov”, “Hüseyn Ərəblinski”, “Cavid – ömrü boyu,” Mirzəli Möcüzün əsərlərinin yeni nəşri, “Azərbaycan teatr salnaməsi”, “Üzeyir Hacıbəyov”, “İmzalar”, “Sizə kim lazımdır?”, “Kim kimdir?” – üst-üstə 17 kitabı müəllifin uzun zaman apardığı ədəbi araşdırmalarının çox dəyərli nümunələri kimi Azərbaycanın ictimai fikir tarixində böyük əhəmiyyət kəsb etmişdir. Bu da çox diqqətəlayiq bir haldır ki, həmin şəxsiyyətlərin yaradıcı ömürlərini izləyən ədəbiyyatşünaslar mütləq halda Q.Məmmədlinin bioqrafik salnamələrindən ilkin və etibarlı mənbə kimi hər zaman faydalanıblar.
Doğrudur, vaxtilə Q.Məmmədlinin etiraf etdiyi kimi, bu əsərlərdə (“İmzalar”, “Sizə kim lazımdır?”, “Kim kimdir?”) verilən məlumatlarda (gizli imza müəlliflərinin adları, hadisələrin, şəxsiyyətlərin əlamətdar tarixləri və s.) bəzən dürüstlük, dəqiqlik baxımından yanlışlığa yol verilə bilər. Lakin nəzərə alsaq ki bu sahədə görülən işlərin ilkini kimi, Q.Məmmədli görkəmli şəxsiyyətlərin simasında böyük bir dövrün ictimai-ədəbi mənzərəsini salnamələrdə yaşatmaq üçün böyük zəhmətlər bahasına nə qədər məxəzlərə müraciət edib, düşünmək olar ki, yanlışlıq da bir naxışdır. Dürüst olmayan bir faktın və mətləbin izinə düşüncə tədqiqat marağı insanı ilk dəfə üzə çıxarılan çox dəyərli mənbələrə tuş salır.
Görkəmli ictimai xadim N.Nərimanovun, aktyor A.Şərifzadənin həyat və yaradıcılığı, Ə.Cavad, S.Mümtaz, S.Manafzadənin əsərlərinin nəşri, ömür yolları da məhz cəfakeş tədqiqatçının ədəbi axtarışları sayəsində araya-ərsəyə gəlmişdir. Onun təkrarən qayıtdığı araşdırmalarından biri, yazıçı-publisist C.Məmmədquluzadənin həyat və yaradıcılığı, “Molla Nəsrəddin” jurnalı olmuşdur. Tədqiqatçı bu əsər üzərində illər boyü, böyük məhəbbətlə, Mirzə Cəlilin şəxsiyyətinə minnətdarlıq hissilə işləmişdir. “Molla Nəsrəddin” əsərinin 1966-cı ildəki ilk nəşrindən sonra tədqiqatçı məxəzlərə təkrarən müracət edərək ədibin həyatına, əsərlərinə, eləcə də gizli imzalarla nəşr olunan xeyli yazılarına yeni baxışla aydınlıq gətirmişdir. Lakin 1984-cü ildə nəşr etdirdiyi həmin kitabda da müəllif bu işin öhdəsindən tamamilə gəldiyi fikrində olmamışdır. Bu, təbiidir. Çünki yaradıcı axtarış, ədəbi araşdırmalar ömür boyu davam edən bir işdir. Çox zaman buna bir neçə ömür də çatmır. Bu iş müxtəlif istiqamətlərdə başqaları tərəfindən də davam etdirilməlidir. Belə olan təqdirdə düşünürük ki, Q.Məmmədlinin gördüyü işlərin rəngarəngliyi, sayı-sanbalı, eləcə də dəyərinin meyarı misilsizdir.
Q.Məmmədlinin yaradıcılığında bir cəhəti qeyd etməyi vacib sanırıq. O, arxiv və kitabxanalarda bir şəxsiyyətin həyat və yaradıcılığını izləyərkən, ictimai fikir tariximizdə böyük əhəmiyyət kəsb edən digər faktlara və sənədlərə də diqqət kəsilib. Bu da tədqiqatçını paralel axtarışlara sövq etməklə maraqlı işlərin ortaya çıxarılmasına yol açmışdır. Qulam müəllimi digər tədqiqatçılardan fərqləndirən cəhət də məhz bu idi. Başqaları arxivlərdə araşdırma apararkən qəzet və jurnallarda rastlaşdıqları minlərlə tarixi faktların üstündən etinasız ötüb keçiblər. Elə bu cəbəbdən də Qulam müəllim çox təəssüflə qeyd etmişdir ki, “bir zaman M.Cəlili, Ü.Hacıbəyovu, H.Ərəblinskini, C.Zeynalovu, H.Cavidi, A.Şərifzadəni, N.Nərimanovu araşdırarkən, eləcə də teatr, mətbuat və digər sahələrə aid material, fakt axtararkən, ictimai-mədəni həyatımızın nə qədər zəngin xəzinəsinin qəzet-jurnal səhifələrində, arxiv sənədlərində yatıb qaldığını öz tədqiqatçı gözlərimlə görmüşəm…”
Bir zamanlar onunla uzun müddət yaradıcı münasibətdə olan, “Molla Nəsrəddin” salnaməsində redaktor-müəllif kimi işləyən böyük ədəbiyyatşünas-alim Əziz Mirəhmədov Qulam müəllimin tədqiqatlarından bəhs edərək yazırdı ki, bu işlər, bu ədəbi axtarış və tapıntılar Azərbaycan ədəbiyyatı, ictimai fikri, teatrı və mətbuatı tarixinə dair tədqiqatlarda daxili keyfiyyət dəyişikliyi yaranmasına kömək edən, həmin tədqiqatların üfüqlərini genişləndirən bir amil kimi də əhəmiyyətlidir.
Vaxtilə görkəmli ədəbiyyatşünas alimlərdən M.Cəfər, Ə.Mirəhmədov, Y.Qarayev Q.Məmmədlinin elmi-tədqiqat əsərləri, jurnalistika yaradıcılığı, ədəbi-tarixi salnamələrinin xüsusiyyətlərindən bəhs ediblər. Bunlar bir yubiley yazısı, hansısa bir kitabına yazılmış rəydən, ön sözdən ibarət olub. Lakin onun tədqiqat axtarışları, onlarla tarixi-ədəbi şəxsiyyətlərin bioqrafik salnamələri, bütövlükdə yaradıcı zəhməti haqqında monoqrafiyaların yazılmasına bu gün böyük ehtiyac duyulur. S.Mümtaz adına Ədəbiyyat və İncəsənət Dövlət Arxivində Q.Məmmədlinin bütünlükdə ədəbi-bədii irsinindən ibarət çox zəngin şəxsi fondu var. Burada yüz illik bir dövrü əhatə edən 1500-ə yaxın sənəd qorunur. Bu gün bu sənədlərin araşdırılması, mükəmməl bilgilərin aşkarlanması, bir çox sənət korifeylərinin ədəbi ömürlərinin yeni baxışla öyrənilməsi, ictimai-əxlaqi mövqedən təhlil olunması onlardan bəhrələnmək deməkdir. Çünki bu cəfakeş insan düz bir əsrin ədəbi-elmi irsini, bioqrafik məlumatları özünün salnamə əsərlərində yaşadıb. Məhz bu səbəbdən də onun ədəbi irsi mənəvi-əxlaqi əhəmiyyətli bir yaradıcılıq işidir. Tədqiqatçı-jurnalistin təcümeyi-hal xatiratından başlamış, jurnalistikaya gəldiyi yolların maraqlı görüntüləri, gorkəmli şəxsiyyətlərlə məktublaşmaları, ictimai əhəmiyyətli faktlar və sənədlər, “Qəsr Qacar zindanında,” “Mirzə Qənbər Təbrizdə” romanlarının əlyazması ötən əsrin ictimai-tarixi mühitini öyrənmək, təhlil etmək baxımından çox maraqlıdır.
Səhv etmirəmsə, görkəmli yazıçı, ictimai xadim Mirzə İbrahimovun sözüydü: “Həyatını böyük insanların taleyi ilə bağla ki o xatirlandıqca sən də xatırlanasan”. Qulam Məmmədli də 97 illik ömrünün 70 ilini ictimai-mədəni həyatımızın böyük bir səhifəsinin araşdırılmasına sərf etmişdir. Bu səhifə varaqlandıqca Onun yaşadığı böyük, mənalı ömrü də xatırlanacaq. Bu gün mərhum tədqiqatçı-jurnalistin həyat salnaməsinin yazılması isə özünün mənəvi varisıni gözləyir.
