POETİK  GECƏLƏRİN  İŞIĞI 

Gecə.
İnsan.
Və Ay.
İnsan tənhalığı, özünə hesabatı, sabahın xəyallar məkanı.
Gecələr.
Sən və səni tək buraxmayan, həmdəm Ay. Gecələr…
Belə gözəllik qarşısında ancaq onu duyanlar dayana bilər.
Qazi – şair Rəfail Tağızadə özü də, sözü də ülvi duyğularla dolu işıq selində çimir gecələr – dənizdə Ay çimən kimi. Şair gecələr işıqlı hiss və həyəcanını həzin və kövrək misralara çevirib sözsevərləri aydınlıqlara səsləyir. O, sözlə müalicə edən loğmandı, hətta göylərin dərdini də bilir: “şimşək göy üzünün kardioqramını çıxarır” qaranlığın qucağında:

Göy üzü infarkt keçirib bu gecə,
ağrıya-ağrıya
pəncərəmi yuyur göz yaşlarıyla.
Dünya laqeydlik buzunda üşüyürsə, bir şəfqətli nəfəsə möhtacdır.
Gəl, yaxın dur,
isidəcək,
gecəni nəfəsimiz…

Ay gecələr sevənlərin əhd-peymanının şahididir, saxta sevgiləri görəndə buludlardan üzünə rübənd çəkir, bəşəri zülmətə qərq edir, saf sevgilərin yolunu işıqlandırır. Günəşin kiçik bacısıdı Ay, gecənin – sevgilisi. Rəfail müəllimin Ayı şairanədi:

Gecənin qaranlığı kölgən kimi
sərinlik səpmək istədi od tutan bədənimə.
Gecədə Ay da yox,
baxıb oxşadım sənə…
…Bu gecə qonaq Ay yox
mənimlə söhbətləşə,
bu lal-dinməz gecədə
dərdlərimiz dərdləşə.

Rəfail Tağızadənin payız ovqatı təbiətin özü kimi səmimidir, payızla gecələrin ülfətinin lirik tərənnümü bütün yaradıcılığının leytmotividir. Onun şeirlərindəki payız və gecə bir-birinə çox oxşayan iki kövrək sevgilidi, – hər ikisi duyğuludu, səxavətlidi, həsrətə, nisgilə bələnən körpə kimi kövrəkdi, hətta məğrur Qız qalası da:

Bu payız gecəsində ağaclar sərxoş…
…Dəniz şampan köpüklü,
dalğalar vals gedir,
gəmilər ləngər vurur.
Bakının əlində
gecəyə növbə çəkən Qız qalası dolu badə.

Şairin bütün şeirlərində, poemalarında, publisistik yazılarında lirik ovqat dominantlıq edir, istər saf sevgini, istər Vətən, torpaq həsrətini, istərsə də onun söz kəhkəşanının əbədi və ədəbi “qəhrəman”ı qara zülflü, qara gözlü gecələri tərənnüm etsin. Bəsirət gözü həmişə açıq insan üçün işığın, yaxud qaranlığın fərqi yox, onlar həmişə görürlər. Rəfail müəllim, qaranlıqda işıq axtarır, tapır, onu poeziyaya çevirib bizə göndərir. O, həm də qazi – Vətən, torpaq, haqq-ədalət uğrunda döyüşən zabitdi (“qılıncla qələmi əldə tutmaq hər kəsə qismət olmur” – dünya şöhrətli professor Rafiq Əliyev), işıqla zülmətin əbədi savaşında işığın tərəfindədi:

Eyvana çıxarsan tələm-tələsik:
budur həmin səma, həmin göy üzü.
Səni ulduz görər, Ay salamlayar
bir ayrı baxışda, bir ayrı gözdə.
Pəncərə önündən bir cüt göz baxar,
o qəmli gözlərdən bir cüt yaş axar,
evlərə bir həsrət daşıyar gecə,
yenə öz ömrünü yaşayar gecə…

Şairin həsrətində də, qəmli gözlərində də işıq gördüm. Belə olmasaydı gecə öz ömrünü yaşamazdı…
Axı “şeir şairin daxili monoloqudur, yəni iç səsidir” (Adil Mirseyid). Şairin iç səslərindəki dörd mövzu bütün yaradıcılığı boyu daha prioritet, daha bəşəridi – Qarabağ, payız, gecə və dəniz.
“Qərib şəhərdəki gecə” daha çox həsrətlidi, nisgillidi, “yad otaqlar, boz divarlar, günün boşluğunu çıxarır üzə”, doğma gecələrin nisgili isə doğmadı, işıqlıdı, sevgiylə, lirik pıçıltılarlarla ləbələb doludu, Vətən, yurd yerlərinin həsrətindəki ümid, inam şirindi.

Qərib gecələrdə
Gecədə darıxan bir qərib kimi
qaçmaq istəyirsən özün-özündən,
bir özgə otaqdan, özgə gecədən…

“Gecələrin müqəddəs günahı”nı özü çəkən Rəfail müəllim “gecənin sevgi nəğməsini qızaran şəfəq dilində” zümzümə edir, qəlbləri coşduran ecazkar nəğmənin notlarını yerə göz qırpan ulduzlar, sinəsi dağlı Sarı Aydan süzülüb gələn işıq zolaqları ilə bizə göndərir – “gecənin yuxusunu qaçıran yağışın həzin-həzin, yumşaq dənələriylə”, şimşəyin işıq diliylə, ildırım hayqırtısıyla. Şair bir yağış tablosu yaradır sözlərin rəngiylə:

Bu gecə
qəriblərin yığıldığı otelin
ən qəribiyəm…
… səsini içinə almış otaqda
çırpınır ürək,
darıxan qapımı döyür musiqili külək,
ovqatım dəyişir
könlümün səsində,
Şopenin həzin musiqisində.
Çevirib üzünü, çevirib göyə
ağacın torpaqdan küsən vaxtıdı,
uzun gecələrdə tutub əl-ələ
ulduzların yallı gedən vaxtıdı.
Şimşək qapımı döyür
sən gizlən içərimdə,
içimə bir işıq sal,
nur saçsın içərim də.

Hər misra, hər bənd rəssamlara ideya, mövzu verəcək qədər mükəmməl söz etüdüdü, insanın içini və çölünü qaranlıqda da nura bələyir. Sözü ağırsanballı professor Cahangir Məmmədli Rəfail Tağızadə poeziyasını ustad meyarı ilə dəyərləndirir: “təbiət atributları – gecə də, gündüz də, ağaclar da, qar, yağış, tutqun hava – bunların hamısı şairin baxış bucağında, yaşadığımız dərdlərin ifadəsində bədii detallara çevrilir”.
Gecənin ilıq nəfəsində, “ağaclar, binalar mürgüləyəndə, yollar, pilləkənlər növbətçi fanar işığında dincələndə” dəniz şirin yuxu görmüş körpə kimi dodaqaltı qımışanda:

Tək bizim pəncərə
evlərə növbə çəkir.
Necə gözəl mənzərə:
tək otağın işığı,
qaranlıq sakit gecə…
Saatsa öz öz işində…

Əsrarəngiz və duyğulu gecə mənzərəsi. Həm də gecə serenadası…
İnanmıram ki, Rəfail müəllim gecələr tənhadı. Ulduzlar, Ay, ilham pərisi, siyah hörüklü gecələri nurlandıran xəyallar onu heç vaxt tənha qoymaz. Ancaq nə səbəbdənsə bir ilahi gecədə şair tənha qalıb. Təkliyə dözməyib “sonuncu qatara pənah gətirir”. Uman yerdən küsərlər, tez gecə həmdəmlərini – ulduzları, Ayı, ilham pərisini, romantik xəyallarını haraylyır ki, tez gəlin, “məni öz qoynuna alıb itirir, bitirir bu gecə, məni bitirir, tənhalıq içində, təklik içində, vaqonla dolu adam içində darıxan” şair “uzun, incə bir yol” gedir, Aşıq Veysəl kimi:

Ayı mürgüləyən,
qaranlıq bitməyən
bu zülmət gecədə,
dəmir qollar arasında
yırğalanıb gedirəm.

Qatar onu “gecə xəyalları”nın qanadında uzaqlara aparır – poetik düşüncələr sehrinə.
Sözdən lirik və poetik lövhələr yaratmağı ona heç vaxt xəyanət etməyəcək ürəyinə, təxəyyülünə, qələminə güvənənlər bacarar, həmin lövhənin işığı xəyalları, sözü ilə zülməti dəlib keçənləri tənhalıqdan qurtarar. Baxın, üç bənddə neçə gecə etüdü var?

Göy üzü aram-aram
ulduzları qoparır.
Qolun boynuna salıb
bulud Ayı aparır.
Yenə dartaraq qaşını,
əyib buludlu başını,
tökür gözünün yaşını,
bu gecə yaman ağlayır.
Ay da yox, kiridə onu,
dar olur sükutun donu.
Göz yaşının yoxmu sonu?
Bu gecə yaman ağlayır.

Lirik gözəllik. Bu gecənin göz yaşları bulaq suyu kimi dupdurudur, qaranlıqlara meydan oxuya-oxuya bəyaz işıq gətirir – “Ağ yol” göstərir sevənlərə.
Rəfail müəllim, doğrudan da “ömür səhnə deyil, gecə də pərdə”. Ancaq bu tamaşaya baxmamaq da olmur. Pərdəarxası oyunlar nədənsə bizi özünə çəkir həmişə. Örtülü pərdələr arxasında bəşər övladlarının işləkləri deyəsən, hələ çox davam edəcək, kədərimizi sevincimizlə, yalanı doğruyla, şübhəni inamla sevgili edəcək. Zaman çox qəddar rejissormuş, biz də bizə verilən mizanları məzlumcasına oynamağa məcbur edilən aktyorlarıq. “Gecənin sükutu”nu sözlə pozmağı bacarsaq da, “işıqları sönməyən o tənha evin pəncərəsini döyən bir göyərçini” içəri çağırmağa cürətimiz çatmır. Nə olsun ki, o göyərçinin “dimdiyində gətirdiyi məktubun hər sözündən” sevgi ətri gələcək. Bizim Vətənə, torpağa, yurda, doğmalara sevgimiz, düşmənə nifrətimiz də qıtlaşıb. Göyərçinlə görüşdən bizə ancaq gözlərimizin öpüşünün duzlu-məzəli tamı qalacaq. Pəncərələrin işıq buraxmamağından, gözümüzün işığa allergiyasından qorusun Tanrı bizi.

Lal divarlar yaddaşına köçürər,
pərdələrin izlədiyi görüşü.
…Qoşa qol arasından
ötür ömür qatarı…

Biz də bu qatarın sərnişinləriyik. Bizə qalan əməllərimizlə işıqlandıracağımız gecələrdi, Günəşli gündüzlərdi, mərhəmətimizdi, sevgimizdi, bəşəriliyimizdi, mənəvi dəyərlərdi, bunlar zülmətin bağrını yarmağa bəs edər, əgər içimizdə varsa. Bir də yollar. Həsrətinə 30 il dözdüyümüz yerlərə bizi aparacaq yollar. Bəs o yerlərin gecələri, Ayı, ulduzları bizi doğması kimi qaşılayacaqmı, əzizi biləcəkmi? O həzin gecənin, 30 ilə yaxındı qızılgülləri açmayan həyətin, düşmən dadmasın deyə bar verməyən “9 qoz ağacı”nın, bizim gəlişimizdən heyrətlənib dikələrək baxan uçuq evin daşlarının sevincini görəcəyi günü Rəfail müəllim səbirsizliklə gözləyir. Mən də. Bu duyğuların, nisgillə vüsalın dadı bambaşqa olacaq. O “gecənin sükutu”nda qazi şairin fərəhinə, sevincinə şahid və şərik olmağı bilirsiniz necə gözləyirəm? Axı mən də orada olacağam…
Biz sirli-sehirli, həsrətli, vüsallı gecələrə vurğunuq, zülmətə yox. “Gündüz görmədiklərimizi görmək üçün”…
“Yoxluqda varlıq”, qaranlıqda işıq axtaranlar Tanrının ovqatının xoş çağında doğulanlardı…
“Tənha gecə dərd əlindən qaralır”. Ömrün bir anını da tənha qalmayaq, ömrün bir anı tənha qalmasın…
Gecənin pənahı işıqdı, bir də kövrək xatirələr. Xatirələrimizin işığı yanar olsun…
“Gecələri sübhə daşıyaq”. İşıqlı əməllərimizlə doludursa, daşıyacağıq…
Müəllif:  VAQİF OSMANLI

araşdırmaçı yazar, ədəbi təhlilçi, publisist

VAQİF OSMANLININ YAZILARI

TƏRLAN MUSAYEVA HAQQINDA

Oxuyun >> Gözündə tük var

PROZA.AZ

“ƏDƏBİ OVQAT” JURNALI PDF

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<|

HƏSRƏT ACISINDAN ZƏFƏR ŞİRİNLİYİNƏ

Qarabağın həsrətindən zəfərinə doğru uzun, ancaq incə olmayan yolun uzunluğunun ölçü vahidi, nə yaxşı ki metrlərlə deyilmiş. Metrlərlə olsaydı, orta və ahıl yaşlı zəfər təşnəlilərin zəfər sevincini dadmağa ömürləri çatmazdı. Qarabağ həsrətimizin zəfər vüsalına doğru yolu bir qərinədən uzun oldu. Təqribən orta insan ömrünün tən yarısı. Qarabağla qovuşmamızın ölçü vahidi qərinə imiş. Nə yaxşı ki, bir neçə yox, bir qərinə.
Qarşımda qaralı-qırmızılı bir kitab var: “Qarabağ – həsrətdən zəfərə”. Kitabın üzünə baxan kimi düşündüm: “Ey müdrik Məmməd Araz, sən doğrudan da dahisən. Özünlə oynadığın şahmata görə”.
Müdrik xalqımız da 35 il şahmat oynadı. Ancaq özüylə yox, Qərbin havadarlıq etdiyi xain, bədxah, başıboş düşmənlə. Rəqibimizə çoxgedişli kombinasiyalar öyrədənlər, əlindən yapışıb zəif füqurları irəli-geri itələyənlər çox oldu. Ancaq… Haqq nazilər, üzülməz. Bu da dədə-babalarımızın inamıydı. Onların inamı qalib gəldi.
Qüvvələr nisbəti qeyri-bərabər olan qanlı-qadalı şahmat oyununun nəticəsini qazi şair, publisist, tərcüməçi Rəfail Tağızadə müəllifi olduğu “Qarabağ – həsrətdən zəfərə” kitabının üz qapağındakı şəkillə və içərisindəki publisistik yazılarla, esselərlə, müxtəlif zamanlarda yazdığı şeirlərlə bizə bəyan edir. “Qarabağ – həsrətdən zəfərə” sözlərinin altında hiyləgər düşmənin şahı kəlləmayallaq qalıb, yox, təkcə mat olmayıb, ölüb.
Bəs kitabın içindəkilər bizə hansı ismarışları ötürür? Burada hıçqırtı da var, haray da, zəfər “URA!”sı da. “Sahibsizlik dərdi” də, “Həsrət yolçusu”nun nisgili də, “Ağdamsızlıq” da, “qəbri bölünən qardaş”ın “qıç başdaşı”nın sahibinin yolunu intizarla gözləməyi də var, analara gözaydınlığı da, “əsgərə məktub” da, “sevinc nəşəsi” də, “bizi qaytaran yollar”la gedib “Şuşada yaşananlar” da. Rəfail Tağızadə “qara-qırmızı” 35 ili bir kitaba sığışdırıb hərb tarixi yaradıb.
Bu Vətən sevdalısı qanlı-qadalı yoldan keçən yolçuya – doğmayamı, yadamı ilahi xahiş edir: “Yolçu mənə quş göndər, dimdiyində torpağım”. Bu torpaq həsrətinin kulminasiya nöqtəsidir. Bir quş dimdiyi torpağın qüdrətini, ətrini, dəyərini onun yolunda canını qoyanlardan yaxşı kim bilər? Belələrindən Vətən darda olanda “başqa sevgi gözləmək” mümkün deyil.
Və nəhayət, zəfərin də zirvəsinə qalxdıq. Bundan uca duyğu, sevinc, qürur, başıucalıq, üzüağlıq tanımıram. Mən bu hisslərlə yaşadımsa, görün Rəfail müəllimin hisslərinin ölçüsü, biçisi, dərəcəsi hansı miqyasda olub. O, hətta neçə-neçə illərdi narahat idi ki, “görən kötüklər bizi öz kölgəsinə qoyacaqmı, sönmüş ocaqları kim yandıracaq?”
Bəli, müharibənin hər üzünü görən qazı şair bilirdi ki, qarşımızdakı qəvi düşmən kəmfürsətdi, yurd yerlərimizdə daşın daş üstündə qalmasına, həyətlərdəki məsum qızılgüllərin açılmasına, ətir yaymasına imkan verə bilməzdi. Həyətlərindəki doqquz qoz ağacının, nəinki, uca boyuna, heç kötüklərinin belə qalmasına inanmasa da, onların xəyali kölgəsinə bir doğması kimi sığınmaqla evin, bağ-bağatın ətrini alacağı, ilahi təsəlli tapacağı günə inanırdı. Elə hey düşünürdü, görəsən doqquz kötük də düşmənin tamahına tuş gəlibmi?
“Qarabağın Xirosiması”nın payızına, qışına bahar gəldi, yurd yerləri daha xəzan görməyəcək. Rəfail Tağızadə yeni bahar yaşayır – Qarabağ baharını. Bir qönçədə ümid görmək, yaşam eşqi yaşamaq! Hətta həsrətli yurdda “qanad çalan quş da, yarısökük divarda oxuyan bayquş” da (əlbəttə oxuyan, ulayan yox, bayquş da bilir ki, o yerlər abadlaşacaq, laləzara çevriləcək, ona görə oxuyur) artıq yaşam stimuludur.

Nə gördün, söylə görüm?
Nə dedi qalanlarım?
Duydumu ayaq səsin
Qəbirdə olanlarım?

Önəmlisi doğmaların addım səsləridir. Torpaq bir qərinəlik həsrəti çiynindən atıb ayağa qalxır. Elə əzizlərinin yolunu gözləyən qəbirlər də.
“Qarabağ – həsrətdən zəfərə” “Qarabağ ağrısı”, “Qarabağ dərdim”iz, “Torpaq sevgimiz ilə başlayır, “Yaralı azadlıq”la, “Yoxluğa yazılan məktublar”la, “Kimsəsiz evlər”lə davam edir, “Şuşa zirvəsi”, “Kəlbəcər ucalığı”, “Zəfər günü”, “Son kadans”la (musiqidə tamamlama) yekunlaşır. Hələlik yekunlaşır, “məğlub adı üstündən götürülmüşlərin” ürəkləri doludu, hələ “sevinc nəşəsi”ndən, Qələbə şirinliyindən cild-cild əsərlər yazılacaq.
Rəfail Tağızadə hisslərini birər-birər, ardıcıllıqla, lap elə durna qatarı nizamı ilə çözür. Bu hərb salnaməsi utanc tariximiz – “Tarixə çevrilən 8 may”dan 8 noyabra qədər uzanan Vətən tariximizdir. Bir ucu zülmət, həsrət, itki, qan-qada, o biri ucu işıq, azadlıq, bütövlük, qələbə, zəfər tariximiz. Əks qütblü uzun yolun işıqlı ucundakıları görmək bizim üçün taleyin ərmağanıdır. Biz bunu görmək üçün yaşadıq. Bizi başıaşağı yaşamaq əzabından “məğrur ordumuz” xilas etdi. “Sabahı gözəl Şuşamız”a yollar açıldı, “Ağdamsızlıq”dan, “Ağdam – varlığın yoxluq səhnəsi”ndən Ağdamın və başqa Vətən torpaqlarımızın varlıq səhnəsinə gedib çata bildik. Nə olsun ki, varlıq səhnəsində gördüklərimiz, tamaşa etdiklərimiz bizi məyus etdi. Torpağı Vətən etmək ulu Türkün alın yazısıdır. Biz Qarabağda daha uca, gözoxşayan “İmarət”lər tikəcəyik.
“Həyatda qovuşmaq qədər gözəl heç nə yoxdur. Ayağın torpağına dəyəndə özün olursan. Varlığını hiss edirsən. Bu, özünəqayıdışdır. Özünə baxıb ürəkdən “Bu mənəm!” – deyə bilirsən. Səssiz dediyin bu “mən”, hərbdə cərgədə qışqırdığın “Mən!”dən daha uca və əzəmətli səslənir”.
Bu, ana torpağın insana verdiyi qüvvətdir, inamdır, qüdrətdir!
“Qarabağ – həsrətdən zəfərə” kitabının bir özəlliyi də odur ki, müəllif uzun illər yaşadığı hisslərini nəsrlə başlayıb, şeirlə möhkəmləndirib yaddaşlara həkk edir. Nəsrlə poeziyanı əkizləşdirir, hətta Siam əkizləri kimi bir can edir. Sözün həmrəyliyi ilə Vətən, torpaq sevgimizi artırır, dəyərlərimizə sahib çıxmağı, “Qara-qırmızı Xocalı” yaramıza məlhəm qoymağı öyrədir, “Kəlbəcər ucalığı”na səsləyir. Anladır ki, Vətənsiz yaşamaq yaşamaq deyil.
Özünəqayıdışımız başlandı. Sevgimizin, inamımızın, ruhumuzun özünəqayıdışı. Bu gün nigaran ruhlar da sevinir.
Bu kitabın qəhrəmanları yazıçı təxəyyülünün, fantaziyasının yaratdığı insanlar deyil. Bir vaxtlar – keçən yüzilliyin 90-cı illərində qaçqın şəhərciklərində “vaqonun altından asılan beşiklər”də böyüyən Vətən oğullarıdır – “başqaları üçün yaşayanların – saçında Vətən yuxuları gizlənən” Hacı Əkbər Rüstəmovun, “payız taleli” şəhid mayor Vitali Salamovun, “Qəbri də Vətəni kimi iki yerə bölünən” Etimad Əsədovun, “Kod adı Rey” Rey Kərimoğlunun, birinci Qarabağ Müharibəsinin şəhid və qazilərinin müqəddəs yolunun davamçıları.
“Yoxluqda var olan şəhərim”də – Ağdamda Rəfail Tağızadənin duyğularının dadı bir başqadı – dadlılıqla dadsızlıq arasındadır:
“Ağdama baxdıqca, ətrafa əl uzatdıqca ancaq “…vardı” deyirsən. Yoxluğun içində varlıq axtararaq.
Dağılan otaqların içində xırda ağaclar, kollar bitib. Yəqin, adamları əvəz edən yaşıllığın boy atması bu evlərin, otaqların boş qalmaması, burda mütləq yaşayış olacağı anlamındadır. Yaşayışa nişanədir”…
Düşünürəm… Ağaclar, körpə pöhrələr insanlardan vəfalıdır. Özünün həyat mənbəyini heç vaxt yalqız qoymur. Düşməndən qorxmur. Doğmalarına yeni, təmiz hava, nəfəs vermək üçün həyatdan küsmədən, yalqızlıqdan bezmədən yaşayır ki, doğmaları qayıdanda – torpağı Vətən edəndə onlara yeni həyat versin. Qazi şairin təbiriylə desək, “əsas var olan Torpaqdır”.
2022-ci ilin iyulunda “Şuşada yaşananlar” da qəribə və qərib duyğulardı:
“Qayası barıt qoxulu, evləri xatirə yuxulu, səması ağ buludlu, gözü Ağdamda olan” Şuşada yaşanan qeyri-müəyyənliklə müəyyənlik, naməlumluqla məlumluq arasında vurnuxan düşüncələr heç bir il keçməmiş müsbətə doğru dəyişdi. Şuşa qoynuna doğmalarını çağırdı, barıt qoxulu şəhər yenidən poeziyalı, muğamlı, Xarıbülbül ətirli “Qarabağ incisi”nə çevrildi.
Şuşanın “sabahını gözəl” görən Rəfail müəllim, əlbəttə yanılmayıb. Son 2-3 il buna sübutdur. Şuşanın bu gün “sükutlu gecələri” də muğam, poeziya kökünə köklənib. Zirvələrdəki qartallar Cıdır düzündəki zəngulələrə, şeir məclislərinə səs verir. Üzeyir bəy, Xan qızı Natəvan, Bülbül Şuşaya qayıdıb. Natəvanın gözü yoldaydı. Daha “qoyubdur intizarda, neçin gəlməz, neçin gəlməz” yazmayacaq. Xan qızının yarasını Zəfər sağaltdı.
“Zirvə gözəldir. Adamı özü kimi dikəldir. Özünəinamını artırır. Zirvənin səninki olması sənə əlavə güc verir. Bəlkə də, bunun adı məğrurluqdur.
Qalxa-qalxa ordan aşağılara baxırsan. Özgələr ayaq altında, səninkilər əl çatan qədər yaxın”.
Bu hisslərlə yaşamaq, “Şuşa zirvəsi”nə ucalmaq varmış taleyimizdə.
Uzun, intizarlı, ağrılı həsrətdən Zəfərə yolun qürur dayanacağı – Zəfər günü. Həsrətin dadını “bəsdir” deyincə daddıq. Zəfərin dadı isə hər an şirinləşir. Qələbə şirinliyini bizə bəxş edənlər heç vaxt unudulmayacaq. Unutmağa haqqımız da yoxdur.
“Şəhidlər qanlarıyla, Qazilər əzalarıyla, mübarizliyi ilə qazandılar bu Zəfəri.
Bu Zəfər Günündə şəhidlərin büküldüyü bayraqları başımız üstündə dalğalandıran, şəhidlərin sevinən, şad olan ruhlarıdı. Yoxsa, bayraq belə möhtəşəm, sevinərək dalğalanmazdı”.
“Qarabağ – həsrətdən zəfərə” Rəfail Tağızadənin “ürəyinin qanıyla yazılmış” (Adil Mirseyid) növbəti “Qarabağnamə”sidir. Qazı şair üçün Qarabağ onu “harda olsa Ana kimi qoynuna çəkən torpaqdı, ciyərlərinin süzgəcsiz sorub qəbul etdiyi havadı”. Gecələr onu darıxmağa qoymayan “gecə xəyalları”dır, ulduzlu, əsrarəngiz səmadı, hərdən dərdlərimizə dözməyib bizə qoşulan, göz yaşları tökən kövrək buludlardı.
Neçə illərdi şair təxəyyülü “Bakı-Ağdam-Xankəndi” xəyal qatarıyla yollarda idi. “Nə yayı yay, nə qışı qış çadır şəhərciyində günahsız uşaqların baxışları”, qaçqın şəhərciyinin qara atributları – “yükünü sürüyüb apara bilməyən bəxtsiz dəmir, taxta vaqonlarda ömrə yazılmayan ömür artıran bəxtsiz adamlar”ın taleyinə düşən qara günlər uzandıqca uzandı.

Vaqonun altında böyüyən uşaq,
mənzilə çatmayan vaqon nədi ki,
sən ondan sallaşıb hələ yatırsan.
Gedə bilmədiyin yurd yerinə sən,
şirin röyalarda gedib çatırsan.

Yaman günün ömrü az olar, deyiblər. Bu “az” bir şəhid ömründən çox çəkdi. Gün o gün gəldi ki, başımız dikəldi. Üzümüzün qaralığını Vətən oğulları təmizlədi. Əsir torpaqlarımızın qapıları açıldı. Şəhid ruhlarının, qazilərin qarşısında baş əydik. Bu Zəfər qazilərin yaralarına məlhəm oldu. Vətənin, anaların zəfər sevincini gördük, artıq bütövük, qalibik. Rəfail müəllim demişkən, artıq məğlub məmləkətin vətəndaşı deyilik.
El-obalarımızda toy-düyün başlayıb. Həm də qeyri-adi qazi toyları. İndi ürəyimizi qazi toyları sızladır. Həyatın bu üzü də varmış. Amansız müharibə izləri. Bunu ancaq onu duyanlar belə yaza bilər. Bu ovqata köklənmək asan olmasa da, bu günümüzün həqiqətləridir. Həqiqətin üzü bütün halıyla bizi yaşamağa öyrədir. Əslində “ovqat” sözü müsbət assosiasiya yaradır. Ancaq “Qazi toyu”ndakı ovqata “müsbət” etiketi yapışdıra bilmədim.

Bu qazi toyunda, bu ər toyunda,
yerində oynayan süzənindən çox,
yerdən təbrik edən gəzənindən çox,
saqqallı gələni bəzənəndən çox.
Bu qazi toyunda, bu ər toyunda,
tək əl ovcun döyür çəpik yerinə,
çəliklər səs salır təpik yerinə.
Qazilər oynayır, qazilər indi –
başları üstündə qoltuq ağacı,
yellənir boş, qıçsız şalvar balağı….
…Dolaşan ruhlar da oynayır bu gün,
itən arzular da oynayır bu gün,
bu qazi toyunda, bu ər toyunda…

Nə vaxtsa Rəfail müəllimin yaradıcılığı haqqında düşüncələrimdə qeyd etmişdim ki, ağırdı, çox ağırdı ağrıları yazmaq. Doğrudan da elədi. Təvəzökarlıqdan uzaq zənn eləməyin məni, “Qarabağ – həsrətdən zəfərə” hərb salnaməsini oxuyandan sonra özüm öz fikrimi tam təsdiqləyirəm. Çox-çox ağırdı. Xüsusilə, Vətən, torpaq, xalqın ağrılarını yazmaq. Vətən havasından “Ağdamın iyi gəldiyini” hiss edəsən, ancaq onu doyunca uda biməyəsən. Çəkiləsi dərd deyil. Ancaq çəkməlisən. Sən çəkməsən, kim çəkəcək? Vətən kimlərindi? Ağrısını, dərdini duyanın. Ürəyin atlana-atlana doğma yurda gedəsən. Görəsən ki, ora 1945-ci ilin Xirosimasıdı, “mina xəritəsi”di. Ancaq nə edəsən? Onun qara günlərinin də havasını ciyərlərimiz qəbul etməlidir.
O hissləri, ağrıları yaşamalısan, yazmalısan, tarixin bir səhifəsinə çevirməlisən, nə fərqi ki, kədərli tarixdir, yoxsa, qürurlu. Tarix bizim tariximizdir. Hər ikisi taleyimizdi. Taledən qaçmaq olmur.
Tale insanlara elə sürprizlər göndərir ki… “Özü qaçqın qəbiristanlığında, qıçı Qarabağda”. “Qıç başdaşı” var, torpağı kimi qəbri bölünən qardaş”ın – Vətənin baş qazisi Etimad Əsədovun. O, Vətənin Qarabağ zəfərini yaşamağa layiq Vətən oğluydu. Rəfail Tağızadənin “Qıç başdaşı” şeiri 11 misralıq kiçik kədər hekayəti deyil, nəhəng ağrı heykəlidi.
“Qarabağ – həsrətdən zəfərə” səngər və zəfər nəğmələridi. Bu kitabı yazmaq həm də niyə çətindi? Həsrətdən zəfərə köklənməlisən, birdən-birə 180 dərəcə dəyişməlisən? Bu, əlbəttə, dönüklük deyil. Vətənin kədərini və sevicini yaşamaq üçün dəyişmək əsl vətəndaşlıqdı…
“Vətən sevdalıları”nın Vətən, torpaq, xalq sevgisini yaradan tükənməz verib.
“Hər şey sevgidən doğur”, qazi şair…
“Azərbaycanın İsveçrəsi” sayılan Kəlbəcərə çatıb ordan o yana – köhnə dədə-baba yurdlarımıza yeni baxışla, yeni düşüncəylə baxacağıq”…
Nəhayət, yeni baxışın, yeni düşüncənin də vaxtı çatdı…

Müəllif:  VAQİF OSMANLI

araşdırmaçı yazar, ədəbi təhlilçi, publisist

VAQİF OSMANLININ YAZILARI

TƏRLAN MUSAYEVA HAQQINDA

Oxuyun >> Gözündə tük var

PROZA.AZ

“ƏDƏBİ OVQAT” JURNALI PDF

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<|

RƏFAİL TAĞIZADƏNİN POETİK PAYIZI

Sözlə zamanın nəbzini tutub “həqiqətlə gözəlliyi birləşdirməyi bacaran”lar (Feytvanger) gördüyü, duyduğu bütün varlığı ürəkləri fəth edən sözə çevirə bilirlər. İnsanlıq yaranandan söz, sözlərin artdıqca poeziya yaranıb. Söz sənətinin toxunmadığı mövzu yoxdur. Sözün sehri, böyüklüyü, qüdrəti addımbaşı rast gəldiyimiz, adilik kimi baxıb keçdiyimiz mənzərələrə, olaylara, rənglərə özünəməxsus çalar qatıb onu təravətləndirməkdir.
Ana təbiətin dörd ovqatını – bənzərsiz fəsillərini təsvir edən yer kürəsinin əhalisindən qat-qat çox ədəbi əsərlər yazılıb. Eləcə də dörd fəslin ən “müdrik”i payız şairlərin sözüylə daha çox urvatlanıb. Tarixin daş yaddaşında qalanlar əsl söz inciləri kimi bəşər övladı ilə bərabər yaşayır və yaşayacaq.
Qazi şair Rəfail Tağızadənin payızı da qeyri-adi, özünəməxsus və möhtəşəmdir. Hər bir qələm adamının təsvir etdiyi payız onun özünə bənzəyir. Rəfail müəllimin poetik payızı da özü kimi müdrikdir, humanistdir, nisgillidir, kövrəkdir, bütövdür.
Rəfail Tağızadənin payızı təbiət qanunlarına bir yenilik, bir saflıq, bir “əxlaq” gətirir. Sevdalı“baxışlara dözməyən ağac yarpağını gecə soyunur”, həyətdə gizlənpaç oynayan xəzəllər həyətlərə, evlərə girir. Şairin payızında təbiətin soyuqluğundan əsər-əlamət yoxdur, mübhəm, ilıq xatirələr gecələri qoynuna alıb üşüməyə qoymur, “qol-boyun xatirələr gecə sevdasından doymur”. Oxucu da bu mükəmməlliyin qoynunda isti yuva, təsəlli tapır, dərin düşüncələrin dizinə başını qoyub uyuyur:

Alıb yuxuları, alıb əlimdən
gecə düşünməyi öyrədir mənə.
Payız sevgisiylə, müdrikliyiylə,
bütövlük, bir tamlıq gətirir yenə.

Şair “ağacların kefsizliyini, həyatın soyumasını” duyur, onları sözlə ovundurur, poeziyaya çevirir. Onun qəlbindəki mərhəmət yarpağa, ağaca, torpağa, daşa, gülə, çiçəyə həyat verir, yarpağın, soyunmuş ağacın kədərini doğmalaşdırır, ağacı inandırır ki, yenidən yaşıl donunu geyinəcək. “Sevəcəm, sevəcəm, sevəcəm” inamı və inadıyla bir gözəlin könlünü alır:

Əlimmi titrəyib ələ dəyəndə,
yoxsa aramızdan küləkmi keçib?
Payız yarpağımı düşüb araya?
Baxışmı unudub teli daraya?
Görən bu gözələ nə olub belə?

Sevginin saflığına, şəffaflığına, incəliyinə heyran qalırsan. Bir payız yarpağı da küsdürə bilir duyğulu gözəli.
Gözəlin könlünü ilahi pıçıltının nəvazişiylə ələ almağın şirinliyi nəinki gözəlin, onun sevgisinə həsədlə baxanların ürəyinə yağ kimi yayılır. Şair buludla bərabər kövrəlir, yenidən onu “qanadına alan buludun bəyaz qoynunda doğulur”. Həqiqətən əsl poeziya məlhəmdi, həyatverici, şəfalı nəfəsdi, göylərin ərmağanı hissləri təlatümə gətirən bir damladır:

Sığal çəkir üzümə,
məni təklikdə qoymur.
Yağış da bir sevgidi –
öpüşdən adam doymur.
* * *
Yenə dartaraq qaşını,
əyib buludlu başını,
tökür gözünün yaşını,
bu gecə yaman ağlayır.
Bu gecə məni ağlayır…

Rəfail Tağızadənin “payız sevdası” da barlı-bərəkətlidir – payız kimi. Onun “yumşaq payız”ındakı “bahar havası” ürəkləri sevgiylə siləbəsilə doldurur:

Ümidlə yollara dikilən baxış,
oyadır qəlblərdə payız sevdası.

Payız şairin ən səmimi, ən tələbkar, eşqi bütöv həyatın fəlsəfəsini öyrədən müəllimidir:

Ömrün arzuları bahar kimidi,
rəngbərəng çalarlar gətirir üzə.
Dəli könlümüzü oxşayan payız,
təzədən sevməyi öyrədir bizə.

“Cızılan, pozulan köhnə val kimi, özündən narazı küskün lal kimi torpağın üstündə oynayan yarpağın” könlünü almaq, onu sığallayıb bizə həyat verdiyi üçün təşəkkür etmək ürəyinizdən keçibmi? Rəfail müəllim o payız xəzanının ümidsiz yarpağını ümid işığına bələyir, sözlə öpür. Şair ona “altdan yuxarı baxan yarpağı” görəndə onu əzizləyib həmsöhbət, həmdərd, həmdəm olur, deyə bilmədiklərindən “boğazı quruyur, ayağı tutulur”, səssiz-səmirsiz yarpağın “payız sevdalı” baxışlarını “dinləyir”, bir yarpaq ömrünün son anlarını özününküləşdirir:

Sözlər qırıq-qırıq, səs qırıq-qırıq,
birdən bir ufultu gəlir dərindən.
Ürəyin qırılan şah damarıtək,
yarpağın onurğa sütunu sınır.
…Sonda ayaq altda ovuldu getdi.
Bu da bir ömürdü, sovuldu, getdi.

Bir bitkin, təbiətin özü kimi möhtəşəm etüdün məna yükünə fikir verin:

Solğun yarpağında kölgələr çılpaq,
ağaclar lüt qalıb, yerdədi yarpaq.
…Meyvəli ağacı süfrə kimidi,
meşəsi bir gözəl lövhə kimidi.
…Yığıb qucağına xəzan payını,
bayırda səs salan yağış hayını.
Gəldi ömrümüzə, gəldi bu payız.

İnsan yetkinləşdikcə həyata, təbiətə baxışı da dəyişir. Payız təbiətin müdrik çağıdır. Rəfail müəllim də ömrünün barlı-bəhərli, müdrik çağını yaşayır. İndi onun payız mələyi ilə diləkləşən vaxtıdır. “Payızımıza bahar havası qatan payız mələyi”nin yollarındadı gözümüz:

Bir vaxtlar baharı sevərdim.
İndi ömrün payızın sevdim,
öz qəmiylə, barıyla,
həzin duyğularıyla…
Ömrün payız bəzəyi,
mənim xəzan küləyim,
bir bax, mənim ömrümə
gəldi payız mələyim.
Yoxdu daha diləyim.

“Payızın dodaqaltı zümzümə edən, çevirib üzünü, çevirib göyə, ağacın torpaqdan küsən vaxtı”nda bir neçə payız tablolarına “baxdım”, nəsə deməyə söz tapmadım, ilahi sözdən yaranmış mənzərə qarşısında susdum, dəyərləndirməyi gözümün öhdəsinə buraxdım. Gözlər heç vaxt yanılmır.
Payızın bakirəliyinin mükəmməl təsviri:

Soyunub əynini təzə gəlintək,
töküb paltarını ayaqlarına
gecə yağışında yuyunub, təmiz,
əlində xınası qurumamış qız…
Mən səni sevirəm, sevirəm, payız.
* * *
Ağacın yaylığı ayaqlar altda,
yeriyə bilmirəm çığırtısından.
Çılpaq ağacların əlləri göydə,
yarpağın son dua pıçıltısından.

Bir “payız havası”nın kimisə sormağa gələn xatirələri, sükutlu yükü, məchul xəyalları” al-əlvan rənglərin vəhdətindən etüdlər yaradır, bu payız ovqatı “nərmənazik bayatıdı bir az”:

Qara buludların göz yaşlarında
çətrini itirmiş ağac yuyunur.
Payızı sevməyən süpürgəçi qadın,
bu il mən də yığışdıra bilmədim
ömrümdən tökülən yarpaqları.
Sən nələr gözləyirsən
bu payız havasından?
Hardasa külək əsir?
Yağış gəlir gözündən…

Kəndlərimizdə, obalarımızda tənha qalan, təkcə qurd-quşdan yox, zamanın gərdişindən çürüyüb “ovxam-ovxam olmuş taxta qapılarını ağacdələnlər döyən” (Məmməd İsmayıl) evlərin durumunu Rəfail Tağızadə kimi torpaq nisgillilər daha dəqiq anlayar. “Uçuq evdə payız” şeirini kövrəlmədən oxumaq mümkün deyil. “Küləyin xəyallarla savaşdığı,
yarpaqların payız ovqatıyla danışdığı, başının üstündə sərgərdan qara buludların dolaşdığı, narahat gümanların, nakam umudların qaçıb gizləndiyi” o uçuq evdə həsrətdən, kövrək xatirələrdən başqa nə qalıb ki?! Xəyalıma Qarabağdakı xain düşmənin xaraba qoyub qaçdığı, daşı-divarını uçurtduğu evlər canlandı. Rəfail müəllimgilin kəndindəki, həyətindəki qızılgüllər açıbmı görəsən? Barbar erməni cəlladları yəqin ki, qisasını həyətdəki doqquz qoz ağacından alıblar. Biz o yerlərin həsrətinə 27-30 il dözdük. Necə dözdük, niyə dözdük? Çətin və cavabsız sualdı. O torpaqların qarşısında diz çöküb günahlarımızı etiraf edəcəyik. Amma bu günahımız bağışlanacaqmı? Ağsaqqallarımız, ağbirçəklərimiz yurd, torpaq nisgiliylə dünyasını dəyişdi. Yurdsuzluğun ağır havası, vaqon evlərin, qumlu düzənliklərin tozu, qaynar yayı qənim kəsildi onların ömrünə. Rəfail müəllim də o uçuq evlərin daşını, torpağını öpəcək günləri gözləyir:

Alovu alınmış, kösövü sönmüş,
bu soba külüylə oynayır indi.
Baltası korşalmış, dəhrəsi itmiş
bu ev sütununu doğrayır indi.

O uçuq evlərin yerində imarətlər tikəcəyik, Rəfail müəllim, qızıllgüllər daha şövqlə açacaq, ”yalançı sərhədlər” yox oldu, tərk edilmiş kəndlərdə həyatın axarı daha gur olacaq, Qarabağa yağan yağış o ellərə abi-həyat gətirəcək. Qazi qardaşlarımızın, balalarımızın toyunun səsindən Cıdır düzündə atlar kişnəyəcək, qartallar qıy vuracaq. Qarabağ arzularımıza yenidən ana olacaq…
A.Kamyuya görə, əgər yalan danışa bilmirsənsə, deməli, azad insansan. “Zamanın sözünü yazmaq”, həqiqətlərin gözünün içinə dik baxmaq vicdanlı və cəsarətli söz adamlarına Tanrının göndərdiyi ali missiyadır. Bu bəşəri imtahandan üzüağ çıxanlar həmişə başıuca gəzəcəklər – ömrün və təbiətin bütün fəsillərində…

Müəllif:  VAQİF OSMANLI

VAQİF OSMANLININ YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

PROZA.AZ

“ƏDƏBİ OVQAT” JURNALI PDF

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<|