Günü-gündən dəyişir insan, həyatın zəlzələsində bir daş olur insan.
Hər zəlzələ bir iz qoyur, gedir ruhun torpaqlarına bir çat olur gedir
Doğma bir baxışın ögeyliyində, cəsədtək soyuq əllərin “istiliyində”, həyatın qanlı dişlərində əriyir suya dönür insan.
Buzları əriyir, axır həyata, yelkən açır uzaqlara. Coşur, dalğalanır ona dil uzadanlara bəzən səssizcə sinə gərir sərt qayalara.
Bəzən coşaraq, bəzən aram-aram, su kimi axaraq yaşayır insan. Bəzən böyük bir dəniz, bəzən bir gölməçə, bəzən həyatın yükləriylə dolur sel olur, ətrafı dağıdır insan.
Qoca çəliklərinə söykənib yorğun-yorğun yeriyirdi. Qaranlığı yara-yara, küçəni döyə-döyə, divarlara ilişə-ilişə sürünürdü kölgəsinin arxasınca. Beli əyilmişdi, uzaqdan donqarı adamın gözünə girirdi. Arıq vücudunda bir çimdik ət tapmazdın. Çəlik ayaqları hərdən sözünə baxmırdı. Səndirləyirdi. O vaxt daha çox tutunurdu çomağa. Hiss olunurdu ki, kimsəsizdi. Yıxılıb əzilməkdən qorxurdu. Ayaqqabıları da , əynindəki sırıqlısı da çox köhnəydi. Şalvarının qırışlarından, söküyündən görünürdü ki, əyni çoxdandı təzə paltar görmür. Yeridikcə küçə projektorlarının işığı üzünə vururdu, gözünə düşürdü. Hələ gecədən keçməmişdi deyə adamlar küçədən yığışmamışdı. İki-bir, üç-bir yanından gəlib keçirdilər. Hiss edirdi ki, heç kimin vecinə deyil, heç kim onu görmür, hamı öz aləmindədi. Bunu etinasız və soyuq baxışlardan hiss edirdi. Hərdən yanından tələsik keçən insanların yeli vururdu qocanı. Az qalırdı yıxılsın. Tez çəliyinə tutunurdu. Evinə(buna ev demək olarsa) az qalırdı. Küçənin tinindəki binanın zirzəmisində sığınacaq vermişdilər ona. Rütubətin, kifin iyindən baş çatlayırdı. Onsuz da gücdən düşən ayaqları bir az da burda çürüyüb gedirdi. Başındakı idman papağı da yeni deyildi. Görünür o da kiminsə köhnəsi idi. Çünki başına güclə sığmışdı. Pırtlaşıq ağ saçları papaqdan çölə çıxmışdı. Hərdən kölgəsi özündən qabağa keçirdi, hərdən arxada qalırdı. Hərdən də itib batırdı gecənin qaranlığında. Çox yorulanda divara söykənirdi. Hiss olunurdu ki, özündən utanır. Görkəmindən, paltarından, çəliyindən -hər şeydən. Əti tökülmüş üzündə qırışdan yer yox idi. Küçə itləri, pişikləri də yanından etinasız keçirdilər. Kimə və nəyə lazım idi axı bu qoca? Bəlkə də lazımsız olduğunu bu gecəki qədər hiss etməmişdi. Özünə yazığı da gəlmirdi nədənsə. Duruşundan, üzünün ifadəsindən hiss olunurdu ki, yorulub və bu yorğunluğun içində böyük peşmançılıq da vardı. Nəyin peşmançılığın çəkirdi qoca? Bunu bir özü bilirdi, bir də Tanrısı. Hərdən dodağının altında nəsə pıçıldayırdı. Dua edirdi bəlkə. Tanrıdan tezliklə canını almasını istəyirdi ya da. Hər halda nəsə deyirdi. Heç kim eşitməsə də Tanrı eşidirdi axı. Küçənin bu tinindən o biri ucunacan olan yol o qədər uzun gəlirdi ki, qocaya. Az qalırdı çəliklərini tullayıb bardaş qurub otursun elə səkinin ortasındaca. Özünə gücü çatmırdı. Çəlik sürüyürdü qocanı sanki. Töyşüyürdü. Qınayan olmasaydı elə burdaca uzanıb yatardı. Birdən yanından keçən iki orta yaşlı kişinin dayanıb arxadan ona baxdıqlarını hiss etdi. Adını çəkirdilər. Əvvəlcə yanıldığını zənn etdi. Sonra təkrar-təkrar adını eşitdikcə yüz faiz inandı ki, ondan danışırlar. -Əşrəfdi, vallah Əşrəfdi. Gözlərindən tanıdım. -Bəlkə sadəcə bənzətmisən. Axı bu adam çox qocadı. Bizim Əşrəfinsə hələ 60 yaşı ancaq olar. Düzdü bir az gec getmişdi məktəbə. Amma uzaqbaşı bizdən 2 yaş böyük olardı. Məktəb yoldaşı olmuşuq axı. Yaxşı bilirəm onun yaşını. Bu kişininsə ən az 80 yaşı olar. Yox e , inanmıram nədənsə. -Odu, vallah odu. İstəyirsən qayıdım özündən soruşum. -Yox, ayıbdı.Vallah mən oxşatmadım. -Odu, odu. Bir vaxtlar narkotik alveriylə məşğul idi. Özü də istifadə edirdi. Neçə dəfə tutub basmışdılar türməyə. Bir az yatandan sonra nə yollasa çıxırdı ordan. Sonra yenə başlayırdı köhnə peşəsinə. 20 ildi ki, xəbərim yox idi ondan. Daha doğrusu məhlədən daşınandan sonra daha ondan heç bir xəbər olmadı. -Adam adama bənzəyər də. Mən bənzətmədim. – Vallah odu. Gözlərindən tanıdım. Yamyaşıl, diri gözləri vardı. Yadında? İndi qıyılıb yazıq. Amma baxışları elə əvvəlkidi. -Deyirsən qayıdıb dəqiqləşdirək? -Hə. Qoca anladı ki, bu adamlar ondan əl çəkməyəcək. Qaçıb canını qurtarmalıydı onlardan. Onlarla üz-üzə gəlmək istəmirdi. Ona görə də çəliyinə bir az da möhkəm söykənib addımlarını yeyinlətdi. Üzləşmək istəmirdi keçmişiylə. Birdən həqiqətən onu tanıyan adamlardı, onda necə olacaq? Utanıb yerə girərdi onda. İndiki halından, çəliyindən utanırdı. Bəlkə də ömründə bu qədər həyəcanlanmamışdı. Ürəyi boğazında döyünürdü. İstilik basmışdı onu. Mümkün qədər tez uzaqlaşmaq istəyirdi ordan. Addımlarını (buna addım demək olarsa) bir az da yeyinlətdi. Gözü ayağının altını görmürdü. Bircə burdan, bu adamlardan uzaqlaşmaq istəyirdi, vəssalam. Birdən hiss etdi ki, onlar da arxasınca gəlir. Səsləri lap yaxınlıqda eşidilirdi: -“Niyə əl çəkmirsiz axı məndən. Rədd olub gedin də öz yolunuzla. Axı nə istəyirsiz məndən? Guya sizin Əşrəf olsam nə dəyişəcək axı? Adı batsın Əşrəfin.” Nə fikirləşdisə qəflətən arxaya döndü və var gücü ilə: -“Gəlməyin arxamca, uzaq durun məndən”, – deyib bağırmağa başladı. Bağırdıqca qeyri-ixtiyari çəliklərini yerə döyürdü. Sanki bütün dünyanı bu çəliyi ilə qorxutmaq istəyirdi. İndi yeganə dostu və cangüdəni bu çəlik idi. Həyatı bu çəlikdən asılmışdı. Adamlar kişinin bir addımlığında dayanıb təəccüblə ona baxırdılar. Yaxınlaşmağa cürət etmirdilər. Üzlərindən narahatlıq və peşmanlıq tökülürdü. Nəhayət ki, kişilərdən biri özündə cəsarət tapdı, irəli gəlib qocanın çəliyindən yapışmaq istədi. Qoca dirçəlmişdi sanki. Qaməti dikəlmişdi. Ayaqlarını yerə daha bərk basırdı. Heç elə bil bayaqkı yorğun qoca deyildi. Unutmuşdu küçəni. Kimlərinsə onu eşidəcəyindən də qətiyyən çəkinmirdi. Dünya vecinə deyildi bu anlarda. Çəliyi ilə havanı ölçə-ölçə səsinin yoğun yerinə salıb bağırırdı: -Nə istəyirsiz məndən? Nə vermisiz ala bilmirsiz? Niyə rahat buraxmırsız? Mən sizi tanımıram. Tanımıram mən sizi. Kişilərdən biri o birinə sarı dönüb az qala pıçıltıyla: -Gördün? Dedim axı Əşrəfdi-dedi. -Həə. Narkoman Əşrəf. Qoca adının qabağına qoşulmuş ayamanı eşidib bir az da hiddətləndi və daha da möhkəm bağırmağa başladı: -Narkoman deyiləm mən. Əşrəfəm, Əşrəf. Sizinlə nə vaxtsa dost oıduğumu da xatırlamıram. Məni heç biriniz yaxın qoymurduz axı özünüzə. Bilirsiz niyə? Çünki paxıllığımı çəkirdiz. Qızlar sizə yox, mənə baxırdılar. Çünki çox kifir idiz. Əlinizdən heç nə gəlmirdi. Qorxaqdız. Tək gəzə bilmirdiz. Amma mən yaraşıqlıydım, heç nədən qorxmurdum, güçlüydüm. Ona görə də tənhaydım. Evdə də, çöldə də… Heç bilirsiz tənhalıq necə hissdi? Bilməzsiz əlbəttə. Siz ki, tənhalığın nə olduğunu heç vaxt hiss etməmisiz. Atanız, ananız, dostlarınız bu hissi yaşatmayıblar sizə. İndi mənim bu halıma baxıb sevinirsiz hə? Nə istəyirsiz məndən? Cəhənnəm olun. Eşidirsiz? Əl çəkin! Birdən qoca yuxudan ayıldı sanki. Heç kim yox idi qarşısında. Sən demə bayaqdan öz-özünə bağırırmış. Əvvəlcə dəli olduğunu zənn etdi. Gözlərini yumub açdı. Bəlkə yuxu görürdü? Yox,yuxu deyildi axı. O adamlar beş dəqiqə öncə burdaydılar, onun bir addımlığında dayanmışdılar. Adını da çəkmişdilər, adının qabağındakı ayamanı da… Hövlnak ətrafa baxdı. Heç kim yox idi. Uzaqdan küçə itlərinin səsi gəlirdi. Birdən yanından arıq, çəlimsiz bir pişik keçdi. Ağzı, burnu qanlıydı. Görünür ovuna nəsə düşmüşdü. Qarnı tox idi yəni. Qoca hiss etdi ki, acdı. Səhərdən heç nə yeməmişdi. Ürəyi bulanırdı. Ağzı sarımsaq qoxuyurdu. Amma gözü ətrafda idi. Bayaqkı adamları axtarırdı. “Hara yoxa çıxdılar axı? Yox, dəli zad olmamışam. İndicə burdaydılar.” Başı fırlanırdı, nəfəsi təngiyirdi. Hiss edirdi ki, ayaqları yerə dəymir. Çəlik qarışıq havada uçurdu. Kimsə adını çəkirdi: -Əşrəf, Əşrəf… “Bircə evimə çatsaydım”
Biz bilirik ki, sükut nə sözlərin manipulyatorudur, nə də işgənəçi. O, hörmət oyadan ağrıya bənzəyir; biləyimizin çayı, damarlarımızın dənizi kimidir. O, bizi müşahidə edən və bizə saf enerji qaytaran dosta oxşayır; sümüklərə işləyən pası yumşaldan bir yağlayıcıdır, kölgəyə çevrilənədək. Çox vaxt detektiv rolunu oynayır: “kukla”nın ipini toplayır, zamanı yükləyir və peşmanlıqları ilə birlikdə geri qaytarır, rejissorun əfsanəvi səhnəni çəkdiyi kimi onu dəyişdirir. Yazıçı, əzab, ağrı və gözlənti ilə söz arasında həqiqi bir bağ yaranır, əgər işıq sehrli fənər kimi çıxış edirsə və onun intensivliyini tutub şeirə, nəqlə, fabula və şah əsərə çevirirsə. Qaranlıq qanımızın çırpınmasını hiss edir və bizi nigarançılıqdan uzaqlaşdırır; o, daxili vaxtımız, xarizmatik bir varlıq olur. Şübhənin sübhü qapını döyür; ən dərin çapıq cazibədar bir varlığa çevrilir; göy üzü bədənimizi və düşüncəmizin düyünlərini çılpaq göstərən bir ekranın işığını daşıyır. O gizli profilimiz, uzun müddət – hətta ictimai və mədəni mühitdə də – taxdığı “maskadan” nəhayət azad olur.
“İskelet”, hadisələrin vəhşiliyinə baxmayaraq, yavaş-yavaş yenidən çiçəkləməyə başlayır; sanki yabanı küləkdən döyülmüş, baltayla budaqları kəsilmiş ağacın qol-budaqları kimi. Söz bir ikonaya çevrilir, oxucularının qarşısına zərifliklə çıxır; onun baxışı aydındır, şəxsi izi, təbii istedadı vardır: incə texnika, qafiyələrin zərifliyi, həyatın ağırlığı, illər boyu şöhrətin zərbəsinə dözmək məcburiyyəti, həm də paxıllığın soyuqluğu. Zaman keçdikcə insan anlayır ki, yanlış ata bel bağlayıb, amma yenə də mübarizə aparmaq, məğlubiyyətdən sonra rinqdə ayağa qalxmağı bacarmaq lazımdır. Heç vaxt duyğularımızın etimadını satmamaq, “ölü” və keçici hüceyrələrdən qurtulmaq. Uzun illər boyu çəkilmiş pislikləri “tabuta” möhürləmək – zəriflik və təmkinlə. Zaman hər zaman düşmən deyil; o, sabahımızdır, bu günümüz və keçmişimizdir, həm də bir ata kimidir – əgər şeirə olan heyranlıq öz kimliyimizi yaratmaq istəyilə qarışırsa. Xəyal – yaradıcılığın rəng palitrasıdır; zamanla sevinclə sevilən bir tabloya çevrilir. O, sözdən qabaq doğulur və ona həyat verir. Onu qarşımıza alanda yeni hekayələrin qapısı açılır, sanki pəncərəni küləyə açıb otağı işıqla doldurmaq kimi. Xəyalın özü də qaranlıqdan qorxmur, əksinə, qaranlığın sinəsini yararaq ona nəfəs olur. O, bizə unudulmuş səsləri xatırladır: babamızın yorğun barmaqlarıyla tar çalmasını, bir ananın dizində yatarkən eşidilən ninni səsini, uşaqlıqda küləyə qarşı qoyulmuş çığırtımızı. Hər bir xəyal, sükutun qaranlıq bədənində doğulmuş işıqdır. O işıq sözə toxunduqda, şeir olur; musiqiyə qarışanda, ahəngə çevrilir; daşın üstündə dayananda, abidəyə dönür. Amma ən dərin xəyallar çox vaxt qovulmuş qaçqın kimidir: bizdən uzaqlaşmaq istəsə də, içimizdə gizlənərək yaşamağa davam edir. Onlar gündüzün işığında görünməsə də, gecənin ən tənha çağında birdən qarşımıza çıxır, bizi öz güzgümüzə baxmağa məcbur edir. Yazıçı üçün isə bu xəyallar – həm dost, həm də düşməndir. Dostdurlar, çünki bizə yazmaq üçün qanad verirlər; düşməndirlər, çünki gecələrimizi oğurlayır, qəlbimizi parçalayır, bizdən həmişə daha çox səmimiyyət tələb edirlər. Tarix – sadəcə daş kitabələrdə oyulmuş yazı deyil, o həm də insan ruhunun əbədi xəyallarında yaşayır. Bir millətin xatirəsi, əslində, onun gördüyü və qoruduğu yuxulardan ibarətdir. Əgər xəyal olmasaydı, qədim şəhərlərin qapıları yenidən açıla bilməzdi; şairlər öz səslərini gələcəyə əmanət edə bilməzdilər. Xəyal – zamanın dərinliyində gizlənmiş bir körpüdür: dünənlə sabahı birləşdirən, bizi özümüzə qaytaran gizli yol. O, bəzən susar, amma heç vaxt ölməz. Bir uşaq təbəssümündə, bir qoca baxışında, bir qadının dualarında yenidən boy göstərir. Elə bil, hər bir xəyal – tarixin öz qəlbindən bizə ötürdüyü səssiz məktubdur. Biz oxuduqca, o məktubun sözləri genişlənir: bir gün şeirə çevrilir, başqa gün musiqiyə, və bir gün gələcək nəsillərin yaddaşına hopur. Beləcə, tarix – keçmişin daş yaddaşı deyil yalnız; tarix – insan xəyalının heç vaxt sönməyən alovudur.
Maria Teresa Liuzzo, italyan şairəsi, yazıçı, jurnalist, tərcüməçi və nəşriyyatçı, “P. Benintende” Lirik-Drama Assosiasiyasının Prezidenti, “LE MUSE” ədəbi jurnalının baş redaktoru
Tərcümə: Cahangir NAMAZOV, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin və Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin üzvü.
Cahangir NAMAZOV, Furqət oğlu 1997-ci ilin 24 yanvarında Nəmənqan vilayətinin Pap rayonunda anadan olub. Özbəkistan Jurnalistika və Kütləvi Kommunikasiyalar Universitetinin tələbəsi. “Bütöv Azərbaycan” qəzetinin və “Yazarlar” jurnalının redaksiya həyatı üzvü Özbəkistan üzrə təmsilçisi. Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyi və ədəbiyyat portalının “Ədəbiyyat və incəsənət” saytı üzrə Özbəkistan müxbiri. Azərbaycan Jurnalistlar birliyinin üzvü. Turkiyə dövləti “SİİR SARNİCİ” elektron jurnalının Özbəkistan üzrə nemayəndəsidir. Qırğızıstan Respublikasında təşkil edilən “Dünya talantları” beynəlxalq birliyinin üzvü, “Abay” medalının, “Beynəlxalq Əmir Teymur Xeyriyyə Cəmiyyəti Fondunun Usman Nasir, “Berdak Karagbay oğlu” xatirə nişanları”nın sahibidir. Türkiyənin “Güzel Alanya” mükafatı laureatı. Qırğızıstan Respublikası “Qırğız şair və yazıçıları” ictimai fondunun üzvüdür. Gənc yazarların ənənəvi seminarlarının iştirakçısıdır. Şeirləri “Müjdə”, “Flaşmob” toplularına daxil edilib. Yaradıcılıq nümunələri Kazaxıstan, Qırğızıstan, Türkmənistan, Keniya Azərbaycan, Türkiyə, Danqladeş, Nepal,Iran,Yunanıstan, Əlcəzair, Iran, İraq, Yunanıstan, Vyetnam, Serbiya, Hindistan, Rusiya, Makedoniya, Belçika, İtaliya, Çin, Koreya, İspaniya,Italya, Kosovo, Misir, Dubay, Kosovo, Pakistan Albaniya, Koreya, Almaniya, Venesuella, Avstraliya, Amerika dövlətlərinin qəzet –jurnallarnda, həm də Ədəbi internet saytlarında dərc olunub. 2021-ci ildə “İçimdə üsyanlar adlı şeir kitabı nəşr edilib. Həmmüəllifliktə “Müqəddəs yer” tarixi kitabı , “Günəşin nəfəsi” poetik kitabı Türkiyənin Beygenç nəşriyyatında, “Pain” adlı şeir və məqalələr kitabı Amerikanın “Amazon” saytında nəşr edilib. Onun tərcüməsində Türkiyənin “Baygenc” nəşriyyatında Özbək şair və yazıçılarının “Mujde” (2022) və “Gunce Yayinlari” nəşriyyatında “Soze Asik Gonuller” (2024) antologiyaları nəşr olunub. Koreya və Vyetnam “Lotus in the Land of the Calm Morning” antologiyasında bir sıra şeirləri ingilis və koreya dillərində çap olundu.” 2025-ci ildə Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Hökümə Əliyevanın əziz xatirəsinə həsr olunmuş kitabda da onun məqaləsi dərc olunub. Beynəlxalq mətbuatda mütəmadi olaraq dünyanın müxtəlif ölkələrindən olan şairlər, yazıçılar, jurnalistlər, tərcüməçilər, ədəbiyyatşünaslarla ədəbi-elmi söhbətləri dərc olunur.
ÖZÜMÜ MƏHKƏMƏYƏ ÇƏKDİM
Özümü məhkəməyə çəkdim – Nə şahid var, nə vəkil, nə də ittiham oxuyan qınayıcı. Yalnız bir güzgü… O da sınıq, lal.
Mən cavab verdim, günahsız günahıma – cavablarım uzandıqca uzandı. Ağlamadım – amma içimdə çırpınıb bir şey… sınandı. Dilimdə söz dondu, göz yaşım axdı. Qarşımda özüm – amma yad bir adam kimi dayandım… Heç bir yerdə özüm ola bilmədim. Ancaq özlüyümdə – hər kəsə çevrildim.
Gözümün sual işarələrini yaşlarım sildi apardı. Əlimdə – dəftər, sözlər belə çəkindi, Mən yazmadım – Sözlər yazılmaqdan boyun qaçırdı. Bu – musiqi, məclis deyil – məhkəmə iclasıdır.
Qanımda axan – sükut. Dırnağım altında yığılan həsəd – sükut qədər yumşaq, ağrı qədər iti. Mən özümü bağışladım.
Özümü məhkəməyə çəkdim… Qanun — VİCDAN, Təqsirkar — ÖZÜM. Bütün günahı çiynimə aldım, Öz qarşımda qaraldı üzüm…
ÖZÜMÜ UNUTDUGUM GÜN
Mən özümü unutduğum gün — güzgüm məni xatırladı. Adım — sükut oldu, Nəfəsim — şübhə.
Kölgəm məndən qaçdı, nədən yenə ardımca gəldi? Mən geriyə baxmadan irəli qaçdım, və zaman — məni yarıb keçdi.
Mən həqiqəti yalanlarda tapdım, yalanlarım məni xilas etdi. Çünki bəzən ən doğru söz — deyilməmiş olandır.
Mən ölü fikirləri diriltdim, yeni düşüncələri basdırdım. Yaşamağım — ölümə qarşı üsyan, Ölməyim — həyata hörmət idi.
Mən güldüm — göz yaşlarım gülüşümdən xəcalət çəkdi. Mən ağladım — qəhqəhəm sükuta çevrildi.
Mən yazdım — sözlər ox oldu, mən isə nişan. Mən susdum — və bu ən gurultulu fəryada döndü.
İndi mən yoxam — amma hər yerdə varlığım duyulur. Mən heç kim deyiləm — lakin hər ürəkdə adım anılacaq!
Səni — bağışlamaq üçün sevmişdim, bağışlanmaz bir yerdə tapdım özümü. Əllərim sənin üçün deyil, məhəbbətdə qalmaq üçün duaya açıldı. Gələndə yaralarımı sarıyarsan, — dedim, amma sən qəlbimi açıb böyük bir yaraya çevirdin. Dərman olmağını gözlədim, amma sən xəstəliyimə ad qoydun. “Ayrılıq” dedin. Və o adla daha da çox ağrıtdın…
Mən arzularımı sənin gözlərində gördüm, unutmaq üçün isə dodaqlarına baxdım. İlk öncə sən qəlbimi fəth etdin, axırda isə mən sənin eşqinin əsiri oldum.
Səni ağlayaraq dilədim — hər göz yaşımda bir parça məhəbbət, hər ahımda bir böyük həqiqət. Və indi — “Yaralarımı özüm sarıyaram”, deyə gedərkən ən ağır zərbən — “gecikmiş məhəbbətin” oldu.
SƏNI ELƏ UNUDACAĞAM KI…
Səni elə unudacağam ki, gözlərin külə dönəcək, xatirən qaranlıq bir dənizdə dalğa-dalğa udulacaq.
Unutmayacağın tək şey, mənim səssiz çığırtım olacaq, külümün içində gizlənən alov hər gecə qəlbinə sancılacaq.
Adım — zamana vurulmuş bir yara, dodaqlarında çarəsiz bir heca. Unutmaq yox, unutdurmaq istəyirəm, amma mən elə bir fırtınayam ki, sənin dünyan dağılacaq, özünlə yanıb kül olacaqsan.
Səni unutmaq — bir qiyaməti səssizcə başlatmaq, bir ulduzun gecəni parçalaması kimi; səssiz, amma sonsuz sarsıntılarla…
Unutsan əgər, mənim unuduşumun yükünü daşıyarsan, üzləşərsən kölgəmlə, qaçışın yox, gizlənməyin boş.
Çünki mən — unutmağın ən qaranlıq cəhənnəmiyəm; səni elə unudacağam ki, sən əsla unuda bilməyəcəksən…
Xəyallarımı danışa bilmədim, sükutumun belə dili vardı halbuki. Amma mən — qorxdum suya pıçıldamaqdan, çünki su yalnız şəffaflığı deyil, qaranlığı da daşıyır.
Tutummu özümü, yoxsa buraxıb getsəmmı sularla birgə? Amma içimdə zaten bir ömür axıb duran bir çay var — adı hüsran, adı sükut, adı: “danışa bilmədiklərim.”
Suya demədim, göyə də hayqırmadım… çünki yuxumun yozumu yox idi — bəlkə də taleyi belə yox idi, ya da vardı, amma mən o qapını heç döymədim.
Sular eşitməsin istədim ürəyimin içindəki o qara qorxuları. “Bəsdir” dedim, bir ömür yalnız içimdə axıb getsin göz yaşlarımla bərabər.
Çünki bəzi yuxular yalnız içimizdə böyüyər, yalnız içimizdə ölər və yalnız içimizdə daşar…
AH, SƏNƏ BİR SARILSAM…
“Ah, sənə bir sarılsam indi, qırılsa tənhalığımın sümükləri.”
(Özdemir Asaf)
“Ah, sənə bir sarılsam indi, qırılsa tənhalığımın sümükləri.” * Bir anlıq toxunuşla qırılmadan öncə içimdəki o dərin boşluq yoxa çıxsa, zamanın axışı dayansa və həmişə səninlə qalsam, bir ömür boyu o istiliklə.
De, nə olar, bir an daha ver mənə, içimdəki tənhalıqda boğulmadan, bir sarılmanın gücüylə bütün qaranlıqları yıxım…
Ah, sənə bir sarılsam indi, işıqsız gecələrdə itmiş xəyallarım sənə toxunuşla oyansa və bir daha heç yatmasam.
Bir tək sarılmağınla bütün incikliklər silinsə, içimdə buz tutmuş ürəyim bir azca isinib çözülə bilsə.
Ah, sənə bir sarılsam indi, qırılsa tənhalığımın sümükləri və bir daha yalnız qalmasam…
Bütün dünyaya səni danışardım, bir tək sarılmağınla yenidən doğulsam.
Şair Heo Yunjeong Koreyanın Sançxonq bölgəsində anadan olub. O, 1980-ci ildə “Hyundae Munhak” (“Müasir ədəbiyyat”) jurnalında şeirlərinin dərc olunması ilə ədəbi fəaliyyətinə başlayıb. Sonralar “Mack” adlı poeziya jurnalını təsis edib və 11 il ərzində onun nəşri və redaktəsi ilə məşğul olub. Hazırda o, PEN Koreya Mərkəzinin idarə heyətinin üzvü, Koreya Şairlər Assosiasiyasının Planlaşdırma Komitəsinin üzvü, həmçinin Koreya Yazıçılar Birliyinin Cənub–Şimal Mübadilə Komitəsinin üzvüdür. O, bir çox şeir kitablarının müəllifidir. Onların arasında “Boş səmanın bir küncü”, “Taclı ibisin sirri”, “Xırda çiçəklərin qapısında”, “Ulduzlar ölkəsi”, “İkiqat gavalı çiçəklərinin açdığı ev”, “Sorae kəndinin qadını”, “Yüz bir misralıq şeir” və başqa toplular var. Onun ədəbi yaradıcılığı çoxsaylı mükafatlarla qiymətləndirilib: 1-ci Baekja İncəsənət Mükafatı, 1-ci Sinsaimdang Ədəbiyyat Mükafatı, PEN Koreya Ədəbiyyat Mükafatı (2016) və 20-ci Koreya Yazıçılar Birliyi Mükafatı (2023).
13-cü Gün
Axtarış işığı – üzülmüş ülgüc kimi.
Günəş – konus papaqlı, öldürülmüş piano.
Qan ləkəsi – rəqs edən musiqi.
Dönüş nöqtəsi – tikanla püskürən kəsişmə.
Foto-kağız siqnal kimi ulayır, kameranın nağılı danışılır.
QATİLİN AQİBƏTİ (hekayə) Sahilini mavi Xəzərin sularının yuduğu Abşeronun özünəməxsus gözəlliyi var. Burada ilin bütün fəsilləri ürəkaçandır. Xüsusilə yazda və yayda buralar daha gözəl olur: quşların cəh-cəhi, Xəzərin sahilə can atan dalğalarının ahəngdar səsi, çimərliklərdəki uşaqların, gənclərin şən qəhqəhələri insanda xoş ovqat yaradır. Üzüm tənəkləri, ağaclardakı meyvələr olduqca dadlı, ləzzətli olmasından savayı, elə təkcə görünüşü ilə də ürəkləri xoşhallandırır. Yarımadanın yaraşıqlı kurort qəsəbələrinin birində Zahid kişi adlı ağlı, kamalı, dünyagörüşü ilə seçilən bir nəfər öz ailəsi ilə şad-xürrəm yaşayırdı. Oturuşuna-duruşuna, ağsaqqalına görə hamı ona hörmətlə yanaşırdı. Zahid kişi bu hörməti hələ gəncliyində qazanmışdı. Zahidin dörd uşağı vardı: ikisi oğlan, ikisi qız. Uşaqların anası Gülsurə xanım da əri kimi ailəcanlı idi. Uşaqlarının hamısına təhsil vermişdilər. Ata-ana övladları ilə fəxr edirdilər. Uşaqlar böyüdükcə valideynləri onların gələcək həyatını təmin edirdi. Artıq ailənin bir oğlu və bir qızı ailə həyatı qurub ayrıca yaşayırdılar. Hərəsinin öz evi vardı. Təkcə qardaşların ən kiçiyi Elman və bacılardan acı dili olan Elyanora valideynləri ilə yaşayırdılar. Elyanora da çoxdan ailə həyatı qura bilərdi, lakin onun düşünmədən danışmağı, düşünmədən hərəkət etməsi, böyük-kiçik tanımaması, bir sözlə, özünü idarə edə bilməməsi qonşulardan, qohumlardan da məxfi qalmamış və ona heç kəs elçi düşməmişdi. İllər ötdükcə Elyanoranın xasiyyəti lap dözülməz şəkil aldı. Artıq tibb bacısı işlədiyi poliklinikada da onun əlindən bezmişdilər. Elman isə ailə həyatı qurmaq istəmişdi. Lakin bacısı Elyanoranın xasiyyətini yaxşı bilirdi. Elman Elyanora ilə bir evdə yaşayırdı və evlənəndən sonra da, həyat yoldaşı ilə birlikdə həmin evdə yaşayacaqdı. O, bilirdi ki, Elyanora əsassız olaraq gəlini incidəcəkdir. Nəticədə isə ailə dağıla bilər. Bunları bildiyinə görə, Elman ailə həyatı qurmamışdı. Bütün bunlarla kifayətlənməyən Elyanora əxlaqsızlığa da qurşanmışdı. İş o yerə gəlib çatmışdı ki, yaxın qohumu Səfiyarla da guya “dostluq” edirdi. Qızının belə hərəkətlərinə dözə bilməyən Zahid kişi əsəb xəstəliyinə tutuldu. Həkimlər ona xeyli dava-dərman yazdılar. Tibb işçisi olmasına baxmayaraq Elyanora atasına hətta iynə vurmaqdan da imtina etdi. Xəstə ata naəlac qalaraq hər gün “təcili yardım”a müraciət edirdi. İllər ötdükcə Elyanoranın xasiyyəti daha dözülməz olurdu. Onun artıq 40 yaşı vardı. Hərəkətlərinə tam sərbəstlik vermişdi. Valideynləri, qardaşları, bacısı, yaxın qohumları xəcalətdən adam arasına çıxa bilmirdilər. Son vaxtlar onda mal-mülk, var-dövlət hərisliyi də baş qaldırmışdı. Zahid kişinin yaxşı evi vardı. Ömrü boyu işləmişdi, zəhmət çəkmişdi. O, sağlığında yaşadıqları evi oğlu Elmanın adına saldırdı. Bunu bilən Elyanora həm qisas almaq, həm də nəyin bahasına olursa-olsun evə sahib çıxmaq arzusunu həyata keçirmək üçün yeni planlar, yeni yollar axtarışına başladı. Bundan ötrü yalnız özünün bildiyi, öz ürəyindən keçirdiyi üsullarla hərəkət etməyi düşündü. Günlərin birində Zahid kişini pristup tutdu. Elyanora çoxdan gözlədiyi məqamın yetişdiyini hiss etdi və nə vaxtdan bəri fikirləşdiyi cinayəti həyata keçirməyi qərara aldı. Ağrıdan qovrulan, hamıdan imdad diləyən ataya güya Elyanoranın yazığı gəldi və onu sakitləşdirmək məqsədilə damarına zəhərli iynə vurdu. Qarşısında qovrulan atanın keçirdiyi əzablar görəsən Elyanoraya təsir edirdimi? Onu boya-başa çatdıran atanın zəhməti müqabilində, törətdiyi bu cinayətdən ürəyinin ən dərin bir küncündə belə təəssüf hissi vardımı? Həmin anda azacıq da olsa Allah qorxusu onu narahat edirdimi? Sanki Elyanoranın öz aləmi, öz dünyası, yalnız özünəməxsus əxlaqi, etik normaları vardı. O, bu normalara uyğun yaşayır, hərəkət edirdi. Bir neçə saatdan sonra Zahid kişi keçindi. Elyanoranın bu əməlindən heç kəs xəbər tutmadı. Axı, bu hərəkət kimin ağlına gələ bilərdi?.. Elyanora isə öz işində idi. Fikirləşirdi ki, əməliyyatın çətini ötüb keçib. Artıq evin sahibi yoxdur. Qalır anası və qardaşı Elman, onları isə aradan götürmək olduqca asandır. Anası Gülsurə sadəlövh qadın idi. Qardaşına da bir çarə tapacaq. Sonra bu boyda mülk də onunkudur, içindəki avadanlıq da… Atasının ölümündən üç ay sonra anasının çayına nə qatdısa, qadın havalandı. Sonra da onu döyə-döyə öldürdü. Növbədə isə qardaşı idi… …Bir gün sakitcə küçə ilə gedən Elmanı polislər saxlayıb şübhəli şəxs qismində şöbəyə aparırlar. Axtarış zamanı cibindən narkotik maddə tapılır. Elman narkotik maddə ilə əlaqəsi olmadığını bildirsə də, onu heç kəs eşitmək istəmir. Məhkəmə Elmana 7 il həbs cəzası verir. Və beləliklə, bu məsələ də şübhəli, müəmmalı qalır. İki il ötür, həbsxanadan xəbər gəlir ki, bəs Elmanı öldürüblər… Ev qeydiyyatında tək özü qalan Elyanora istədiyinə nail olur və böyük bir ailənin uzun illərdə qurub yaratdığı evi əlinə keçirir. Öndə qeyd etdiyim kimi, Elyanora tibb bacısı işləyirdi. Bir məsələ aydın idi ki, işindən tez-tez yayınardı və alver məqsədilə xarici ölkələrə gedib-gələrdi. Onun tez-tez işindən yayınmasına da barmaqarası baxırdılar. Güman ki, kollektiv onunla birgə işləməkdənsə, onsuz işləməyi üstün tuturdu. Yəni iş yoldaşları özlərini Elyanorasız daha sərbəst hiss edirdilər. Beləliklə, illər ötür, yaş üstünə yaş gəlirdi… İndi Elyanoranın hər şeyi vardı: evi, həyəti, hələ üstəlik son illərdə alver etməklə xeyli pul da qazanmışdı. Lakin xoşbəxtliyi yox idi. Özünü gündən-günə pis hiss edirdi. Qardaşı, bacısı, yaxın qohumları onunla bütün əlaqəni kəsmişdilər. İş yoldaşları ondan uzaq gəzməyə çalışırdılar. Ömrü boyu arzusunda olduğu, min bir fırıldaqla ələ keçirdiyi var-dövlət də, ev də ona xoşbəxtlik gətirməmişdi. Əvvəllər fikirləşirdi ki, varlı olduğuna görə kimsə onunla ailə həyatı qurar. İllər ötdükcə gördü ki, nəinki onunla ailə həyatı qurmaq istəyən, hətta onun üzünə baxmaq istəyən belə yoxdur. …Elyanora dodaqları altında astadan nəsə danışa-danışa küçələrdə gəzər, hara getdiyinin, haradan gəldiyinin fərqinə varmadan qəsəbəni dolaşardı. Heç kəs ona fikir verməzdi. Belə bir adamın bu qəsəbədə yaşayıb-yaşamaması heç kəsi maraqlandırmazdı. Elyanora artıq diriykən ölüyə çevrilmişdi. Elə hamı üçün… Bir gün səhər Elyanora yenə də adəti üzrə evdən çıxdı. Əvvəllər zövqlə geyinən Elyanoranın əyin-başı pis kökdəydi. Baş yaylığını necə gəli bağlamışdı, əyninə nə geydiyinin fərqinə varmamışdı. Corabları ayaqqabılarının üstünə düşmüşdü. Bir sözlə, görkəmi adamda pis əhval-ruhiyyə yaradırdı. Adəti üzrə evlərinin yaxınlığından keçən yola tərəf üz tutdu. Elyanora həmişə dəmir yolundan keçib mərkəzi küçədə məqsədsiz şəkildə gəzər, axşam geri qayıdardı. Elektrik qatarı artıq yaxınlaşmaqdaydı. Qatar uzun-uzadı siqnal çalmağa başladı, yəqin ki, maşinist bir nəfərin yola yaxınlaşdığını görüb ona xəbırdarlıq edirdi. Lakin Elyanora öz aləmindəydi. Bundan da qat-qat güclü siqnal səsini belə eşitmək iqtidarında deyildi. Qatar gəlib çatanda Elyanora artıq düz yolun ortasındaydı. O, yaxınlıqda bir neçə nəfər adamın onu səslədiyini belə eşidə bilmədi…
Yığıb əlifbanın hər hərfindən, İllərdir mən sənə şeir yazıram. Çox şey istəyirəm görəsən səndən? Mən indi xeyri də şərə yozuram…
Zəhrimara qalsın ülvi məhəbbət, Söylə bizdə olan sevgidir, nifrət? Dedin haqq dövrüdür, hanı ədalət? Mən özüm özümə tələ qururam…
Açıb məktubumu oxumamısan, Bir kərə mənimtək darıxmamısan. Görəsən heç məni soraqlamısan? Mən belə suala cavab tapmıram.
****
Sən gedəni tozmu basıb buraları? Qovlayıram, güllərimin üstündəki milçəkləri. Sən gedəni ağlım uçub, elə bil olmuşam dəli… Göz yaşımla sulayıram sən verdiyin çiçəkləri.
Sən gedəni xatirələr qalaq-qalaq, Söyləmişdim “Belə getmə, bir azca mehriban olaq”… Sən gedəni yuvamın da damı uçdu, Sən gedəni xarabalıq oldu bu ev. Sən gedəni sevməyin də daşın atdım, Axı sənə deməmişdim ki, məni sev. Sən gedəni yox demişəm mən hər kəsə, Bu səbəbsiz ayrılığa ad qoymadıq. Tale necə gətirdisə, qovuşmadıq, bir olmadıq… İndiyədək çarpayım belə olmayıb, Sən gedəni ağlamaqdan, islanmaqdan qurumayıb… Getmisənsə daha dönmə, Sənin də işığın sönər, darıxma, Sənin də damın sökülər Ona görə çox öyünmə.
****
Görəsən mən səni hara çağıırım, Axı haram var ki, ora çağırım. Bəlkə mən görüşə sonra çağırım? Yer də Allahındı, göy də Allahın.
Xəlvəti yerim yox, de nə gizlədim? Mən sənin yolunu hər gün gözlədim… Darıxdım, mən səni necə özlədim, Şəhər də Allahın, köy də Allahın.
****
Görəsən mən səni harda axtarım? Büsbütün dünyanı dolaşdım, yoxsan. Sənin ucbatından keçdi qatarım -Bəlkə qatardasan, ya orda yoxsan?
Azı mən hayanda arayım səni? Gələsən, saçını darayam sənin. Sənsən bu həyatda gərəyim mənim, Gözüm yolda qaldı, hardasan? Yoxsan.
Niyə yox olmusan, niyə görmürəm? Niyə əllərini tuta bilmirəm? Niyə əllərimi boş qoyub getdin? Xəbər də etmədin, bilim ki, yoxsan.
Bilsəydim, gözlərim yolda qalmazdı, Bilsəydim, bəlkə də belə olmazdı… Bilsəydim, gözümü yumub yatmazdım, Bilərdim getmisən, bilərdim yoxsan.
****
Ömrümə ötəri bir xəyal kimi, Gəlişin nədənsə heç xoş olmadı. Elə hey özümə sual verirəm, Yerin ürəyimdə heç boşalmadı?
Mənim tənhalıqdan dərd daşım olub, Dərdə söykənmişəm – qardaşım olub. Qardaş dediyim dərd – sirdaşım olub, Sirrimi görəsən heç danışmadı?
Getdin, bir sağ ola dəymədi vida, Üç nöqtə… ya da ki, biryolluq nida! Ayrılıq yolunda azanda sevda, Allahın işinə heç qarışmadı?
****
Ömrümə ötəri bir xəyal kimi, Gəlişin nədənsə heç xoş olmadı. Elə hey özümə sual verirəm, Yerin ürəyimdə heç boşalmadı?
Mənim tənhalıqdan dərd daşım olub, Dərdə söykənmişəm – qardaşım olub. Qardaş dediyim dərd – sirdaşım olub, Sirrimi görəsən heç danışmadı?
Getdin, bir sağ ola dəymədi vida, Üç nöqtə… ya da ki, biryolluq nida! Ayrılıq yolunda azanda sevda, Allahın işinə heç qarışmadı?
****
Sənli fikirlərim dolam-dolaşıq, Bütün xatirələr yadıma düşür. Bir az alatoran xatırlayıram, Elə bil başıma bir qaya düşür.
Mən sənsiz təkliyin içində idim, Gedişin ömrümün yayına düşür. Bütün mövsümləri qışa döndərdin, Gündüzüm gecənin payına düşür.
Bütün sözlər boğazımda ilişib, Udqunanda ürəyimə hey düşür. Qıfılladın ürəyimi nədənsə, Açmaq olmur, bu canıma küy düşür.
Naşı oldum bu sevdaya, bilmədim, Bütün darıxmağım qanıma düşür. Nağıl idi eşq, məhəbbət beləcə, Sonunda göydən də üç alma düşür…
****
Mənim ürəyimə xal düşüb axı, Şəklini öpürəm günəşə sarı. Haçansa üzünü döndərsən bəri, Göz yaşımı əllərinlə silərsən.
Bu sevginin yük etmişəm dərdini, Kaş vaxtında bilərdik biz qədrini. Bu sevdanın ömrü bura qədərmi? Vaxtı gələr… Darıxanda bilərsən.
Mən səni xoşbəxtlik bilirdim axı, Sən demə, bədbəxtlik, dərd, qəm, kədərsən… Mənim işığımı söndürüb getdin, Ay insafsız, söylə görüm nətərsən?
Md Ejaj Ahamed — 26 fevral 1990-cı ildə Hindistanın Qərbi Benqal ştatının Mürşidabad bölgəsindəki Mahendrapur kəndində anadan olub. O, ikidilli şair, yazıçı, redaktor, jurnalist, tərcüməçi, müəllim və sülh elçisidir.
Onun nəşr olunmuş elmi məqalələri: “Discovery and the Golden Peak of Improvement”, “Exploring New Trends and Innovations in English Language and Literature.” Nəşr edilmiş kitabları: “Swopno Tori”, “Bangla Sahitya o Cinemaya Goyenda Charitra”, “Maner Pandulipi”, “Hrid-Canvas”, “Antarer Kabyakatha”, “Paranta Sandhya”, həmçinin “Selected Bengali Poems for Humanity & Peace”. O, üç kitabın redaktorudur. Şeirləri 22 dilə tərcümə olunub. Hal-hazırda “Swapner Vela Sahitya Patrika” (“Xəyallar Salı” Ədəbiyyat Jurnalı) baş redaktorudur. O, çoxsaylı milli və beynəlxalq mükafatların, o cümlədən fəxri doktorluqların laureatıdır.
MÜHARİBƏNİN QUCAĞİ
Buludlar gəzirlər yerdən-yerə, Müharibələr tədricən dünyanı qucaqlayır. Qaçqınlar xəyalpərvaz bir sığınacaq axtarır, Barıt qoxusu havanı qucaqlayır, Xəstə Yer aciz-aciz baxır, ağlayır.
XƏTİRƏLƏR
Bulud-quşlar dolaşır göydə, Düşüncələrimin qanadında mən də uçuram. Ağlımın pəncərəsindən xatirələr boylanır, Həyat-gəmisinin dərslərində səyahət edirəm Və nostalji oluram.
DÜNYA
Dünya silah fabrikinə çevrilib, Silah səsləri göydə, havada əks-səda verir. Müharibə oyunları dünyanın hər yanında gedir, Barıt qoxusu hər tərəfə yayılıb. Silah yarışı davam edir, Silahlar sınaqdan keçirilir. İnsan həyatı dəyərsizləşib, Öldürmək fərqsiz hala gəlib, Sanki zəiflərin yaşama haqqı yoxdur.
Bəzi insanlar sülh istəmir, müharibə istəyir, Çünki müharibədə biznesləri artır, Pul gəlir; sülhdə gəlmir. Maska arxasında gizlənib İqtisadi və siyasi niyyətlər. Hökmlük yarışı qlobaldır. Dinin qığılcımı saxta fanus tək Göylərdə uçur. Kapitalizmin küləkləri Bütün dünyanı bürüyüb, Tədricən iqlimə çevrilir, sıxlaşır.
ZAMAN
Yer bu gün ağrı içindədir, Bədəni saysız xəstəliklə doludur. İnsan ağlı da xəstədir; Məzlumluq, istismar, zülm hökm sürür İnsanın ruh aləmində. Onlar ağlın yollarında sürətlə qaçır, Bir ölkədən digərinə rahatca hücum edir. İnsanlıq və harmoniya əsgərləri Zəifləyib, Onları dayandıra bilmir.
İnanıram — insanlıq və harmoniya əsgərləri Yenidən güclənəcək. Bədən-ruhlarda insanlıq işığı fotosintez edəcək, Onların yolunu kəsənlər məğlub olacaq. Nə qədər güc sahibləri çıxıb tarixdə, Amma zaman qanununa görə yıxılıblar; Tarixin DNT-si buna şahiddir. Zaman şəfa gətirəcək, Zamanın nefronları Dünyanı təmizləyib saflaşdıracaq. Yer insanlıq və harmoniyanın ətri ilə dolacaq.
DÜNYA NƏ OLARDI
Yol göydə gəzir, Bulud-oğlanlar, qızlar üfüqə tərəf gedir. Sərhədi təbəssümlə keçir, Sərhəd oturub laqeyd-laqeyd baxır, Quşlara heyrətlə baxır. Onlar da bir ölkədən o birinə uçur, Öz arzuları ilə asan-asan gedir.
Mən sərhəddə dayanmışam, Hər iki yanda insanlar dayanıb. Səmanın baxışları altında Dəmir məftil bizə göz vurdu. Xatirələr dərinlikdə toplanıb Ağılın kətanına çəkilirdi. Sərhədsiz dünyanın xatirələri Gözlərdə, dodaqlarda qaçışırdı. Tel-hasarın üzərinə Kədər buludu düşdü. Biz bir-birimizə baxdıq Sinəmiz dolu həsrətlə, Dodaqlarımızda sükut. Fikirləşdim — kaş bu hasarlar olmasaydı, Dünya nə gözəl olardı.
ONLAR GEDİR
Göydə ulduzlar gedir, Altında qaçqınlar gedir, Matəm dünyası ilə Onlar bir-birinə baxır Təəccüblü gözlərlə.
Ay işığı mehə əl verib gedir, Qaçqınlar məftil hasar, su sərhədini keçirlər Bir parça arzuyla — Bir az xoşbəxtlik dadmaq üçün, Yaxud ölüm təqibindən qaçmaq üçün.
Bir çoxları sərhəddə ilişir, Bir çoxları yenidən vurulur, Bəzilərini su-qəbir udur. Min illərin yollarından keçənlər Vaxtsız olaraq “qayıdışsız ölkəyə” gedir.
QAÇQIN
Başında arzuların yükü ilə Qaçqınlar irəliləyir. Tarix arxaya baxır, Xatirə qabında üzür Saysız-hesabsız aciz insan şəkilləri.
Onlar öz vətənlərində arzulayırdılar Bir xoşbəxtlik yuvası qurmaq, Amma sülh içindəykən qəfil müharibə gəldi, Bir çoxunun canını aldı, Bəzilərini yoxsul etdi, Bəzilərini dilənçiyə çevirdi. Gələcəkləri oğru kimi döyüldü, Ümidləri, arzuları, xəyalları şüşə tək sındı.
Yenə də qarışqa kimi, yaşamaq istəyi ilə Məftil hasarlara tərəf addımlayır, Yerin sinəsində Müsibətli həyat tarixini yazırlar. Yolda yıxılsan, qalxmalısan — Onlar da bunu edir, qan içində belə. Məftil hasarda, su sərhədində döyülürlər, Sanki bu mavi planetdə yerləri yoxdur, Sanki onların dövləti yoxdur.
27 sentyabr həmin gündür! O gün! Bu şeir yazılanda 44 günlük müharibənin başlamasına hələ 26 gün qalırdı. Vəziyyət gərgin olsa da müharibə olacağı məlum deyildi.
VƏTƏN EŞQİNƏ
Şir ürəkli igidlər, Durun, Vətən eşqinə. Düşməni milçək kimi, Qırın, Vətən eşqinə.
Düşmən çıxsa qarşına Girəcək dondan dona, Aman verməyin ona, Vurun, Vətən eşqinə.
Əfv etməyin yağını, Söndürün çırağını, Yenə də qulağını Burun, Vətən eşqinə.
Düşmən qorxsa da səndən, Ayıq ol beləsindən, Xaindir, gülləsindən Qorun, Vətən eşqinə.
Görməsin qılınc qını, Tökülsün düşmən qanı, Xocalının haqqını Sorun, Vətən eşqinə.
01.08.2020
NƏ QALDI?
Saatlarım gündə yandı, Günlərim aya calandı, Aylar üst-üstə qalandı, Bir ilim də belə soldu, Görəsən sona nə qaldı?
Ömür axır dağ seli tək, Sürətinə dözmür ürək, Son zamanlar olub kövrək, Könlümə qəm yaman doldu, Görəsən sona nə qaldı?
İnsan ömrü yüyənsiz at, Ürküb qaçır, bacarsan çat, Qaçhaqaçla bitir həyat, Hamının keçdiyi yoldur, Görəsən sona nə qaldı?
Elçin də belə qocaldı, Bir arzusu vardı, qaldı, “Görsün ki, peyğəmbər oldi, İlahidən bir vəhy aldı, Bildirdi, sona nə qaldı.”
…Zaman çox sürətlə getdi, Ömür şam tək yandı, itgi, Vaxtım çatdı, hər şey bitdi, Son anımı mələk çaldı, Məndən sonra bəs nə qaldı?
GÜNDÜZ GEDİR, GECƏ GƏLİR
Başımda qüssə dumanı Gündüz gedir, gecə gəlir. Dərdlə yüklü qəm karvanı Gündüz gedir, gecə gəlir.
Bağlanıb Tanrı qapısı, Tutmağa yoxdur əbası, Axsayan kədər yabısı Gündüz gedir, gecə gəlir.
Sönüb sevincin sobası, Geyinmişəm qəm libası, Tanrının kədər zopası Gündüz gedir, gecə gəlir.
Ürəyimə düşən yara, Hər gün məni çəkir dara, Fikir adlı “bəxtiqara” Gündüz gedir, gecə gəlir.
Hardan əsdi kədər yeli, Əydi qəddi, bükdü beli, Dağ çayı tək qüssə seli Gündüz gedir, gecə gəlir.
PAYIZDA
Əvvəldən payızı sevməyirəm mən, Artır dərdim, qəmim, qadam payızda. Bezdim palçığından, bataqlığından, Külək, yağış olur müdam payızda.
Gümüş göllərimdən sonalar uçur, Bizi tərk eləyib durnalar köçür, Torpağı yarpağın cəsədi qucur, Necə göz yaşımı tutam payızda.
Tanrı göy üzünü buluda bükür, Bulud gecə-gündüz göz yaşı tökür, Təbiət ruhumu edama çəkir, Qəmə boğuluram, atam, payızda.
Yaşadım sevinclə baharı, yayı, Varmı gül-çiçəyin, otların tayı? Payız divan tutdu, etdim ah-vayı, Nə qədər kədərə batam payızda?
Fəsillər ruhumu ikiyə bölür, Kədərdən ağlayır, sevincdən gülür, Təbiət öləndə Elçin də ölür, Cismimi torpağa qatam payızda.
HƏSRƏT NƏĞMƏSİ
Həsrətinlə çoxdan məni üzürsən, Söylə, məni salırsanmı yadına? Aybənizlim, məndən uzaq gəzirsən, Günəş kimi yanıram eşq oduna.
Həsrət axı niyə belə uzandı, Buz ürəklim, eşqim qaynar qazandır, Sığın mənə, sevgimizi qızındır, Saf eşqimiz çatsın vüsal dadına.
Dağ başımı qəm sarıbdır, dumandır, Ayrılığın ölümdən də yamandır, Ay təbibim, bal dodağın dərmandır, Eşqə təşnə dodağımın çatına.
Çox güvənmə məndə olan dözümə, Ölüm rəngi qonub artıq üzümə, Ay mələyim, görünmürsən gözümə, Qəm içində söz qoşuram adına.
Naz edirsən, adətindir, bilirəm, Min əzabla sənə doğru gəlirəm, Artıq məndə can qalmadı, ölürəm, Burax nazı, çat Elçinin dadına.
SƏN NECƏ SEVDİRDİN ÖZÜNÜ MƏNƏ
Eşqdən uzaq durdum, sevgini dandım, Qəlbimi alınmaz bir qala sandım, Səni görən kimi alışdım, yandım, Gözümdən sanki od düşdü bədənə, Sən necə sevdirdin özünü mənə?
Mən ki, təbiəti sevirdim ancaq, Sevdiyim uca dağ, meşə, buz bulaq, Tez-tez yamaclara gedirdim qonaq, Heyrətlə baxırdım gülə,çəmənə, Sən necə sevdirdin özünü mənə?
Eşq də bir din imiş, sonradan bildim, Qəlbimdən “xəyanət” sözünü sildim, Peyğəmbərim oldun, mən dinə gəldim, Bilməzdim sevgi nə, eşq, məhəbbət nə, Sən necə sevdirdin özünü mənə?
Vüsala çatmaqla unutdum ahı, Sevinclə açıram hər bir sabahı, Eşq mülkü qurmuşam, olmuşam şahı, Sən də tac olmusan, gülüm, Elçinə, Gör necə sevdirdin özünü mənə.
BİR DƏ MƏNİ BU DÜNYAYA GƏTİRMƏ
Bu dünyaya ilk gəlişim səhv olub, Bir də məni bu dünyaya gətirmə. Arzularım, xəyallarım məhv olub, Bir də məni bu dünyaya gətirmə.
Nə ömürdür, bəxtim yazıq-yazıqdır, Dərd qazılıb, sevinc nazik cızıqdır, Məndən sonra gələn mənlər yazıqdır, Bir də məni bu dünyaya gətirmə.
Mən dəliyəm, yoxsa dünya dəlidir? Gözlərimdən axan dərdin selidir, Məni boğan taleyimin əlidir, Bir də məni bu dünyaya gətirmə.
Ürəyimdə bundan ağır dağ olmaz, Viran könlüm dönüb gözəl bağ olmaz, Mən olmasam dünya mənsiz dağılmaz, Bir də məni bu dünyaya gətirmə.
Söylə, nədir Məlhəmlinin günahı? Hər gün aha calamışam mən ahı, Yenə gəlsəm nə görəcəm, Ilahi? Bir də məni bu dünyaya gətirmə.
Bu iqtibasa artıq şərh yoxdur, çünki qadınların siyasi hakimiyyətdə rolu XII əsrdə göz qabağındadır.
Daha sonra salnaməçi yazır: “Möminə xatun Şəmsəddin Eldənizi ölkə səyahətlərində müşayiət edirdi, dövlət əhəmiyyətli məsələlərin həllində onun fikri ilə hesablaşırdılar”.
Bir cümlə də törənin pozulması haqqında
O zaman Rey hakiminin qızı İnanc xatunun əvvəlcə Cahan pəhləvana, sonra da Qızıl Arslana ərə getməsi, onlara qarşı ədavət aparması, düşmənlərlə əlaqəyə girməsi, xaşxaşilərdən dəstək alması son nəticədə Azərbaycan Atabəylər dövlətinin suqutuna səbəb oldu. “Ər ordu qurar, qadın dövlət!” Möminə xatun dövlət qurdu, İnanc xatun onu dağıtdı.
Daha üç qadın haqqında
Təəssüflər olsun ki, islam ehkamları orta əsrlərdə daha da irticalaşdı, qadına yaınız uşaq dünyaya gətirmək prizmasından baxırdılar. Bu da min illərlə qorunub saxlanan törələrin pozulmasına gətirib çıxartdı. Orta əsrlərdə artıq qadın cəmiyyətin tamhüquqlu üzvü deyildi, siyasi hakimiyyətin hətta müzakirəsində iştirak edə bilməzdi. Hakimlər, şahlar, sultanlar qız övladlarını kimlərləsə qohum olmaq üçün bu və ya digər şəkildə istifadə edirdilər ki, ya özləri güclənsinlər, ya da onların arxasında hansısa güclü bir şəxs dayansın, hakimiyyətini itirməsin. Ancaq istisnalar da vardı.
Saray (Sara) xatun
Bu xatunun mənşəyinə gəlincə, öncədən qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanın ilk diplomat qadını Uzun Həsənin atası Əli bəyin əmisi qızıdır, atasının da adı Pirəli Bayandurdur.
Uzun Həsən bütün xarici siyasət məsələlərini onunla məsləhətləşir, gərəksirsə həyata keçirir, bəzən isə bu “həyata keçirmə” Saray xatunun təkidilə olurdu. Xatun çox ağıllı, məntiqli və müşahidəçi idi. O xarici ölkələrin diplomatları ilə görüşür, onların özləri də bilmədən aldığı informasiyaları təhlil edib oğluna göndərirdi. Həmçinin Teymuri hökmdarı Əbu Səid, Osmanlı sultanı Fateh II Mehmet ilə danışıqlar aparmaq və Ağqoyunlu dövlətinin mənafeyini uğurla müdafiə etmişdir. Onu təkcə Şərqdə deyil, həm də Avropada yaxşı tanıyırdılar. Venesiya respublikasının senatı Ağqoyunlu dövlətinə təşrif buyuran diplomatlara göstəriş vermişdi ki, hökmən Saray xatunla görüşsünlər və ona qiymətli hədiyyələr versinlər.
Bir diplomat kimi Saray xatunun II Mehmet ilə xüsusi əlaqələri mövcud olub. 1461-ci ildə, o II Mehmet arasında sülh müqaviləsinin bağlanmasının böyük əhəmiyyəti var idi və bu müqavilə sultanı Ağqoyunlu dövlətinə hücumdan imtinaya məcbur etdi. Mənbələr qeyd edirlər ki, sultan və xatun bir-birlərinə “ana” və “oğul” deyə müraciət edirlərmiş.
Eyni zamanda, iki dövlət arasında razılığa gəlindi ki, Osmanlı ordusunun Trabzona hücumu zamanı Ağqoyunlular bitərəf qalacaq, belə də oldu. Saray xatun sultanı Trabzona hücumdan çəkindirə bilmir. Hələ bu azmış kimi, o, bu diplomat qadını özü ilə Trabzon yürüşünə götürür. Şəhərin 30 günlük mühasirəsindən sonra 26 oktyabr 1461-ci ildə Trabzon fəth olunur. Lakin burada da Saray xatun sakit durmur. O Trabzonun əldən getdiyini görən kimi gəlini Dəspinə xatunun taxta varislik hüququnu yada salır. Görünür sultan ağqoyunlularla münasibətləri kəskinləşdirməmək üçün ona xoş rəftar göstərmiş, çoxlu və bahalı hədiyyələrlə geri qaytarmışdır.
Saray xatun Teymuri hökmdarı Əbu Səidlə danışıqlar aparmaq üçün diplomatik heyətə başçılıq etmişdir.
Ağqoyunlu tarixçisi Əbu Bəkr Tehrani yazır ki, Saray xatun Qaraqoyunlu Cahanşahla danışıqlar aparmaq üçün onun yanına gəlmişdir. O Rüstəm Tərxanın düşərgəsində olmuş və müşahidələr apararaq qənaətə gəlmişdir ki, bu iki dövlətin arasında qüvvələr nisbəti Ağqoyunluların xeyrinədir.
Saray xatun Misirə də getmiş, ağqoyunlularla ittifaq müqaviləsi bağlayıb, gələcək siyasətlərini daha da aydın müəyyənləşdirmişdi. Onun 1465-ci ildə vəfat etdiyi güman edilir.
Şah İsmayılın qızı, Təhmasibin bacısı Pərixan xanım
Bu xanım o qədər ağıllı və məntiqli idi ki, çox zaman onun yanına məsləhətə gəlir, fikirlərini və tövsiyyələrini dinləyirdilər. Onun qəbul otağı isə Şah İsmayılın yaratdığı, dünyanın hər yerindən gətirtdiyi kitabların saxlandığı kitabxana idi. Şah Təhmasib də bibisini o qədər çox sevirdi ki, bir an gözündən buraxmaq istəmirdi. Lakin tale bu xanım üçün başqa plan hazırlamışdı. Şirvanşahlarla səvəfilərin münasibətləri getdikcə daha da dərinləşir və qohumluq əlaqələrinə keçirdi. Belə ki, 1523-cü ildə Şah İsmayil qızı Pərixanı Şeyxşahın oğlu Sultan Xəlilə nişanladı, özü isə onun qızına evləndi. Lakin hər şey sonuncu Şirvanşah Şahrux ibn Fərrux Yasarın hakimiyyətə gəlməsilə dəyişdi. Belə ki, sonuncu şah Sultan Süleymana meyillənməsini sarayda bilməyən yox idi. Hələ Ağqoyunlu sultanı Uzun Həsənin bacısı Xədicə ilə Şeyx Heydər evlənəndə hökmdar ona mülk kimi Şirvanı bağışlamışdı. Lakin, istər Şeyx Heydərin, istərsə də oğlu Şeyx Güneydin Şirvana yürüşləri ugursuz olmuş, hər ikisi də burada öldürülmüş və Şirvanda da dəfn edilmişdi. Pərixan xanım hadisələrin qızılbaşların xeyrinə getmədiyini bütün varlığı ilə hiss edib Şah Təhmasibə xəbər göndərmiş və özü də hazırlıqlara başlamışdı. Doğrudur, Şah İsmayıl hələ şah elan olunmamışdan əvvəl (1501) Bakını tutmuş, Gülüstan qalasını mühasirəyə almışdı. Lakin Təbrizdə hadisələrin dəyişməsi və Lələsi Hüseynin də dediyi “sənə Gülüstan lazımdır, yoxsa Azərbaycan” sözlərini nəzərə alaraq mühasirəni çəkmiş, özünü Təbrizdə şah elan etmişdir. İndi Səvəfi xanədanı babalarının mülklərini geri qaytarmaq və dövlətə birləşdirmək üçün əla fürsət yaranmışdı. Pərixanın birbaşa başçılığı və təşkilatçılığı ilə əvvəl Salyanda, sonra Şamaxıda, daha sonra isə Sarayda üsyan və çevriliş başladı. Pərixanın qardaşı şahzadə Əlqas Mirzə Şamaxıya girənə qədər sonuncu şah Şirvanşah ibn Fərrux Yasar artıq devrilmişdi. 1538-ci ildə Şirvanşah Səfəvilər dövlətinə birləşdirildi. Əlqas Mirzə isə Şirvanın bəylərbəyi təyin edildi. Eyni hadisə Pərixan xatunun təşkilatçılığı ilə Şəki xanlığının hakimiyyətinə, son (1542) qoyuldu və bu xanlıq da qızılbaşlar dövlətinin bir parçası oldu. Təəssüf ki, bu ağıllı qadının sonrakı fəaliyyəti və ölümü haqqında mənbələrdə heç nə yazılmır.
Pərixan xatun (şah Təhmasibin qızı)
Bəlkə də bu qadın atasından sonra hakimiyyətə gəlsəydi, daha uzun illər Səfəvi xanədanl şahlıqda qalacaq, istənilən hadisələri önləyə biləcəkdi. Nə yazıqlar ki, yuxarıda qeyd etdiyim kimi, islam dövründə artıq qadının hüquqları kifayət qədər azalmış, törələr pozulmuşdu. Orta əsrlər islam dövründə, hətta Oğuz bəyləri törələrin deyil, dinin əsirinə çevrilmişdilər. Hələ uşaqlıqdan şah Təhmasib sevimli bacısının adını verdiyi qızına məntiqi və cəsarətli fikirlərinə görə ilk dəfə idi ki, qadın cinsindən olan bir kəsə divanın iclaslarında iştirak etmək hüququ vermişdi.
Divanın iclaslarına törələrə uyğun olaraq, türk qaydaları ilə geyinib gələrdi.
Ümumiyyətlə, bu xatun heç zaman islam ehkamlarına boyun əymədi, həyatını hərəmxanada keçirməklə kifayətlənmədi. 1576-cı ildə (deyilənə görə zəhərlənmiş) Şah Təhmasib dünyasını dəyişəndə bir günlük padişah ölmüş Heydər Mirzəni məhz Pərixan xatun devirmiş və hakimiyyətə atası tərəfindən on səkkiz il altı ay Qəhqəhə qalasında saxlanılan II şah İsmayılı gətirmişdir.
Təbiidir ki, divanın üçdə iki hissəsi Pərixan xatunun tərəfində durmasaydı, çərkəz qızından olan Heydər Mirzənin hakimiyyəti çox uzun çəkəcəkdi. Lakin Pərixan xatunun fikrincə, atası haqsızlıq etmiş, ata və anadan bir olan İsmayılı varis təyin etməmişdi. Bu qadının əsas qayəsi o idi ki, atadan və anadan bir olan və hər ikisi türk əsilli şahzadə taxta yiyələnə bilərdi. Belə də oldu. Ərdəbil şeyxlərinin də köməyi ilə şah Təhmasibin ikinci oğlu ikinci İsmayıl şah elan olundu. Lakin Pərixan xatunun şahdan gözləntiləri özünü doğrultmadı. İkinci şah İsmayıl uzun müddət Qəhqəhə qalasında saxlandığı üçün psixikası pozulmuşdu. Taxta yiyələnən kimi bütün şahzadələrin boynunu vurmağı əmr etdi. Bundan yalnız doğma qardaşı Məhəmməd və onun oğlanları xilas oldu. On səkkiz aylıq hakimiyyəti dövründə hətta yeni sikkələr buraxdırıb “Əli” sözünü oradan çıxartdı. Artıq başkənd Qəzvində (şah Təhmasib səfəvi və osmanlılar arasında ilk dəfə olaraq 1555-ci ildə sülh müqaviləsi bağladı, elə həmin ildə paytaxtı Təbrizdən Qəzvinə köçürdü) narazılıqlar baş alıb getdi. Pərixan xatun bunun qarşısını almasaydı, ölkədə başıpozuqluq baş alıb gedərdi. Bu arada II şah İsmayıl onu hakimiyyətə gətirən qadına da iradlar bildirməyə başlamışdı. Kifayət qədər qürurlu olan xatun bütün olanlara dözə bilməzdi. Qardaşı növbəti kef məclislərindən birində qəlyan çəkərək zəhərləndi. Ölkədə qarışıqlıq yaranmasın deyə Pərixan xatun böyük qardaşı Məhəmmədi hakimiyyətə gətirdi. Lakin onun arvadı, şər ocağı sayılan fars əsilli Xeyranisənin qarşısında duruş gətirə bilmədi. Ərinin xəstəliyindən istifadə edib Xeyranisə Qəzvində və ölkədə bütün hakimiyyəti əlinə aldı və Pərixan xatunu fiziki cəhətdən aradan qaldırdı. Lakin çox çəkmədi ki, özünün də aqibəti faciəvi oldu. Belə ki, oğuz bəyləri qadının özbaşınalığına dözməyib şaha onun ölümü haqqında fərman imzalatdırdılar, həmçinin taxtdan imtina etməyə məcbur etdilər. Beləliklə 1587-ci ildə şah Məhəmməd Xudabəndi taxtdan imtina etdi və oğlu şah Abbas adı ilə səfəvilər xanədanının beşinci hökmdarı oldu. Bununla da, Pərixan xatun atasının ölümündən sonra üç şahın hakimiyyətə gəlməsinə səbəbkar oldu. Bundan sonra səfəvi, avşar və qacar xanədanlarında qadınların rolu tamamilə kiçilmiş və hərəmxana idarəçiliyindən o yana keçməmişdir.
Dilşad xatun (İparxan)
Nadir şahın (1747) qətlindən sonra bütün imperiyada hərc-mərclik yaranmış, hakimlər ard-arda öz dövlətlərini, xanlıqlarını, bəyliklərini elan etmişdilər. Əmir Teymur kimi Nadir şah da Çinə yürüşü düşünürdü. Nə yazıq ki, Əmir Teymur öz əcəli ilə öldü, Nadir şah isə qətlə yetirildi. Bundan sonra Çinin də Şərqi Türküstanı Işğal etmək planları işə düşdü və 1757-ci ildə bu bölgə Çin tərəfindən Işğal olundu. Şərqi Türküstanda yaşayan uyğurlar düz qırx iki dəfə müstəqillik uğrunda mübarizə elan etdilər.
Dövrünə görə və rusların köməyi ilə sayı və təchizat baxımından müqayisə edilə bilməyəcək Çin ordusu mübarizədən qalib çıxdı.
Şərqi Türküstanın xanlarından biri olan Cahangir Xoca döyüşlərin birində şəhid olduqdan sonra müqavimət dayanmadı, ordunun başına onun həyat yoldaşı Dilşad xatun (İparxan) keçdi.
Döyüşlərin birində (1759) Dilşad xanım əsir düşərək Pekinə aparıldı. Çin imperatoru ona evlənmək təklif etsə də, şiddətlə rədd edildi və intiharı üstün tutdu, baxmayaraq ki, imperator ona azadlığı barədə çoxlu vədlər vermişdi. O ölümü çinli ilə evlənməkdən üstün tutdu və ölümündən sonra “Gəlinlərin anası” adı aldı.
