Dünən (15.09.2024) son iyirmi beş ildən bəri hər ayın 15-də olduğu kimi AYB Mingəçevir bölməsinin yaradıcılıq günündə yenə də yazar dostlarımızla birlikdə idik. Bölmənin rəhbəri İsmayıl İmanzadə yazalarımızı salamlayıb, pedaqoji sahədə çalışan yazar həmkarlarımızı yeni dərs ilinin başlanması münasibətiylə təbrik edəndə sonra yaxın iki-üç həftə ərzində gənc xanım şairə Nərmin Eldənizqızının ilk şeirlər kitabının keçirilməsi nəzərdə tutulan təqdimat mərasimi və tanınmış şairə, bölmənin yetirməsi Nəcibə İlkinlə keçiriləcək görüşlə ilgili təklif və tapşırıqlarını açıqları. AYB Mingəçevir bölməsinin 25 illik yubileyiylə bağlı görülən işlərdən söz açdı. Bundan sonra isə adətən saatın əqrəbi istiqamətində əyləşən qələm sahiblərini növbəylə yazılarını oxumağa dəvət etdi. Ağabala Salahlı, Bəhman Gülövşəli, Mahir Musa, Ziyəddin Binəva, Namiq Zaman, Nicat Hunalp, Şamil Həsən, Elçin Məhərrəmli, Əhməd Əfsun, Eldəniz Cəfəroğlu… son günlər ərzində qələmə aldıqları yazılarını söz məclisinin iştirakçılarına öz qiraətlərində təqdim etdilər. MDU-nun dosenti, şair-tədqiqatçı Mehman Rəsulov, yazarların zarafatla “bölmə rəhbərinin müşaviri” adlandırdıqları ədəbiyyat sevdalısı Rəşid Rəsulov, tədbirə qonaq qismində qatılan tanınmış şəhər ziyalısı Qalib Ağayev və ədəbiyyat həvəskarı Bəxtiyar Qarabağlı öz çıxışlarında bölmənin önəmli fəaliyyətini qeyd etməklə, könül xoşluğuyla keçən anlardan məmnun olduqlarını dilə gətirdilər. Gənc şair Elvin Rəfaeloğlu ilin əvvəllərində haqq dünyasına qovuşmuş atası şair Rəfael Dəmiroğlunun bir neçə şeirini oxuyaraq məclis üzvlərini kövrəltdi. Ayrı-ayrı yazarlara,-illah da gənclərə həm həmkarları, həm də bölmə rəhbəri tərəfindən verilən tövsiyyələr də anlaşıqlı tərzdə qəbul olundu.
Sonda bölmə rəhbəri İsmayıl İmanzadənin oxuduğu iki şeiri də razılıq hissiylə qarşılandı. O, AYB Mingəçevir bölməsinin yeni simvolunu hazırlayan gənc yazarlara,-Elçin Məhərrəm, Nicat Hunalp və Şamil Həsənə minnətdarlığını bildirib, həmkarlarına uğurlar arzuladı. Tədbirin ayrı-ayrı məqamlarında, sonda isə mənzərəli bir məkanda foto-aparatın yaddaşına həkk olunan şəkillərsə unudulmaz söz məclisinin sevinc-fərəh dolu anlarına şahidlik etdi…
20-ci əsrin aparıcı ekzistensialist filosoflarından biri olan Jan-Pol Sartr insan azadlığını, şüurunu və məsuliyyətini dərindən araşdırması ilə tanınırdı.“Baudelaire” (1947) tənqidi essesində Sartr yaradıcılığı ilə müasir ədəbiyyatda yeni dövr açan məşhur fransız şairi Şarl Bodlerin həyat və psixikasını dərindən araşdırır. Sartrın Bodlerə münasibəti sadəcə ədəbi tənqid deyil, Les Fleurs du Malın arxasında duran insanın ekzistensial psixoanalizidir. Bu obyektiv vasitəsilə Sartr, Bodlerin ziddiyyətlərini, seçimlərini və uğursuzluqlarını araşdırır, ekzistensializmin fəlsəfi çərçivəsi vasitəsilə şairin həyatına fikir verir. Sartrın təhlilinin əsasını ekzistensial fəlsəfəsində əsas prinsip olan “mauvaise foi” və ya pis niyyət anlayışı təşkil edir.Pis inanc, Sartrın fikrincə, fərdlərin saxta dəyərləri qəbul edərək və potensiallarını məhdudlaşdıraraq öz azadlıqlarının yükündən qaçdıqları özünü aldatma aktıdır. Sartr, Bodleri tədqiq edərkən şairi öz azadlığı və seçimlərinin məsuliyyətindən daim yayınan, pis niyyətə qapılan bir insan kimi təsvir edir. Sartrın fikrincə, Bodlerin öz obrazı onun transsendensiya arzusu ilə dərin köklü aşağılıq hissi arasındakı gərginliklə fərqlənir. Sartr iddia edir ki, Bodler heyran olmaq istəyi ilə özünü alçaltmaq məcburiyyəti arasında dəyişir. Onun fikrincə, bu daxili konflikt Bodlerin əsl azadlığın əzabını – həqiqi seçim vasitəsilə öz mahiyyətini yaratmaq azadlığını qəbul etmək istəməməsindən irəli gəlir. Sartr əsərdə yazır: “O, özünü bilərəkdən uğursuzluğa düçar etdi”. Sartr, Bodleri daha böyük bir şeyə çevrilmək azadlığı ilə üzləşməkdənsə, özünü yaratma terroru ilə üzləşməkdən daha çox təsəlliverici olan onun sıradanlığından yapışan biri kimi təsvir edir. Ekzistensial terminlərlə desək, Bodler tam insan olmaqdan irəli gələn radikal azadlığı qəbul etməkdənsə, başqaları tərəfindən müəyyən edilmiş bir “şey” olmağa üstünlük verir. Sartrın fəlsəfəsi insanların “azad olmağa məhkum” olduğunu iddia edir – bu konsepsiya onun Bodler haqqında tənqidinin çox hissəsini vurğulayır. Sartr azadlığı həm hədiyyə, həm də lənət kimi görürdü; bu, fərdlərə həyatlarını formalaşdırmaq imkanı verir, eyni zamanda onların öz hərəkətləri və uğursuzluqları üçün tam məsuliyyət daşımaları deməkdir. Bodler, Sartrın fikrincə, bu məsuliyyəti rədd etdi, özünü taleyinin aktiv agenti deyil, vəziyyətin passiv qurbanı kimi göstərməyə üstünlük verdi. Sartr, Bodlerin anası ilə münasibətini və onun daha geniş dünyagörüşünü necə formalaşdırdığını araşdırır. Sartrın fikrincə, Bodlerin anasından asılılığı və ona qarşı eyni vaxtda kin-küdurəti daha dərin ekzistensial münaqişəni ifadə edir: onun azadlıqla mübarizəsi və onu asılılıq şəklində bağlayan emosional bağları qırmaq istəməməsi və s. Bodler, Sartrın fikrincə, onu bağlayan emosional və psixoloji zəncirlərdən yuxarı qalxmaqdan imtina edərək, qurbanlığını əbədiləşdirməyi seçdi. Bu seçim–əgər belə adlandırmaq olarsa- Sartrın, Bodlerin öz azadlığını necə dərk etdiyinə dair daha geniş tənqidini əks etdirir. Bodler insan azadlığının bütün potensialını əhatə etmək əvəzinə, uğur arzusu ilə uğursuzluğun rahatlığı arasında sıxışan bir persona yaratdı. Sartr üçün bu dixotomiya orijinal varlıqdan əsaslı şəkildə yayınmaq, dünya ilə öz şərtləri ilə əlaqə qurmaqdan imtina etmək idi. Sartr həmçinin Bodlerin poeziyasını və nəsrini onun ekzistensial ideyalarının obyektivindən araşdırır. O, Baudelaire əsərində çürümə, ölüm və əxlaqi qeyri-müəyyənliklə bağlı bir vəsvəsə görür. Les Fleurs du Mal (“Şərin çiçəkləri”) Sartrın fikrincə, təkcə gözəlliyin və pozğunluğun bədii tədqiqi deyil, həm də Bodlerin öz ekzistensial iflicinin əksidir. Bodler, Sartrın fikrincə, neqativlik – varlığın çirkinliyi, insanın uğursuzluğu və arzunun puçluğu ilə əsirdir. Sartr, Bodler estetikasını “gözəl və iyrəncliyin ayrılmaz olduğu” bir estetika kimi təsvir edir. Bir çox cəhətdən Bodler sənəti onun öz fəlsəfi nasazlığının təzahürüdür. Onun günaha, əzab-əziyyətə və şərə heyran olması onun insan vəziyyəti ilə mübarizəsini əks etdirir. Sartr üçün Bodler sadəcə xarici reallığı sənədləşdirmir, həm də öz psixoloji və ekzistensial böhranlarını səhifəyə köçürür. Bodlerin öz ziddiyyətlərini – transsendensiya arzusu ilə uğursuzluğu qucaqlaması, gözəlliyə olan sevgisi ilə çürüməyə cəzb etməsi arasında – barışa bilməməsi, Sartrın fikrincə, onun həqiqi olmayan varlığının göstəricisidir. O təklif edir ki, Bodler sənəti innovativ və dərin təsirli olsa da, son nəticədə pis niyyətin məhsuludur, çünki bu, onun öz azadlığının və məsuliyyətinin tam nəticələri ilə üzləşmək istəməməsini əks etdirir. Sartrın Bodler haqqında essesi tez-tez “ekzistensial psixoanaliz” nümunəsi hesab olunur, Sartr fərdi psixologiya vasitəsilə deyil, ekzistensial fəlsəfənin obyektivindən dərk etməyə çalışıb. Şüursuz və ya basdırılmış istəklərə diqqət yetirməkdənsə, Sartr Bodlerin etdiyi şüurlu seçimlər və bu seçimlərin onun ekzistensial vəziyyətini necə əks etdirməsi ilə daha çox maraqlanır. Sartr, Bodlerin həyat və yaradıcılığını tədqiq etməklə, onun fikrincə, xarici şəraitə görə deyil, azadlığını tam şəkildə qəbul edə bilmədiyi üçün faciəvi bir şəxsiyyət olan bir insanı ortaya qoyur. Sartrın Bodler əsəri daha çox şairin tərcümeyi-halına çevrilir və daha çox insanın özünü aldatmaq, asılılıq və qurbanlıq yolunu seçmək əvəzinə həqiqi yaşamaqdan necə qaça biləcəyinə dair fəlsəfi nümunəyə çevrilir. Jan Pol Sartrın Bodler haqqında təhlili ekzistensializm çərçivəsində şairin həyat və yaradıcılığını cəlbedici tənqid edir. Sartrın ekzistensial psixoanalizi Bodleri pis niyyətə tutulmuş, özünü məğlub edən seçimlər silsiləsində tələyə düşmüş və həqiqi azadlıqdan qaçan bir insan kimi təsvir edir. Əsər həm Bodler poeziyasının, həm də Sartrın fəlsəfəsinin yeni ölçülərini aşkar edərək, ekzistensial fəlsəfənin ədəbiyyata və tərcümeyi-hala necə tətbiq oluna biləcəyinə dair maraqlı araşdırma təqdim edir. Nəhayət, Sartrın “Baudelaire” əsəri müasir şairin işgəncələrə məruz qalmış ruhunun həm hörməti, həm də tənqidi kimi xidmət edən bir sənətkarın insan vəziyyəti ilə mübarizəsinin təxribatçı və işıqlandırıcı tədqiqatı olaraq qalır.
Xalq şairi Süleyman Rüstəm, Xalq yazıçısı Mehdi Hüseyn və gənc Azərbaycan ziyalıları. Ayaq üstə dayananlardan ortadakı Salam Qədirzadədir. Sağ tərəfdəki isə (Mehdi Hüseynin arxasındakı) Bayram Bayramovdur.
Mən: Namazlı Amin Ramin oğlu 17 sentyabr 2004-cü ildə Sumqayıt şəhərində anadan olmuşam. Sumqayıt şəhər Humanitar və Təbiət-Riyaziyyat təmayüllü İstedad liseyindən məzun oluduqdan sonra təhsilimi Türkiyə Respublikasının Isparta şəhərində yerləşən Süleyman Dəmirəl Universitetidə tarix və arxeologiya ixtisasları üzrə paralel şəkildə davam etdirirəm. Eyni zamanda Anadolu Universitetində türk dili və ədəbiyyatı ixtisası üzrə qiyabi təhsilinə davam edirəm. 2019-cu ildən nəsr və publisistik yazılarım ədəbi mətbuatda işıq üzü görür. Hekayə və elmi-kütləvi yazılarım “Ulduz”, “Xəzan” və.b jurnalarda, “525-ci qəzet”, “Ədəbiyyat qəzeti”, “168 saat” və.b qəzetlərdə çap olunub, əsərlərim haqqında ədəbi təhlillər yazılıb. Bir sıra elmi sempozyumlarda və konfranslarda məruzəçi olaraq iştirak etmişəm. Azərbaycan folkloru və musiqi tarixi ilə bağlı tədqiqatlarla məşğul oluram. 2022 ilindən bəri Türkiyənin Isparta vilayətində xristiyanlıq tarixinin ilk möizəsinin oxunduğu, hac mərkəzlərindən biri olan Pisidia Antiokheia antik şəhərindəki arxeoloji qazıntılarda heyət üzvü olaraq çalışıram. Bir müddət “Yazı” ədəbiyyat jurnalında redaktor olaraq fəaliyyət göstərmişəm. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Dünya Gənc Türk Yazarlar birliyinin üzvüyəm.
İlk dəfə mətbuatda dərc olunmuş məqaləniz hansıdır?
İlk çap olunuş yazım şair-kitabçı Xan Rəsuloğlunun xeyir-duası ilə 2019-cu ildə “Sözün Sehri” qəzetində “Azərbaycan Gəncliyi” adlı kiçik bir məqalə olub.
Yazılarınızla bağlı tənqid və iradlar olubmu?
Məni ədəbi aləmə şair, kitabçı Xan Rəsuloğlu təqdim edib. Xalq Yazıçısı Mövlud Süleymanlı, Əməkdar İncəsənət Xadimi Əfqan Əsgərov, yazıçı Kənan Hacı, görkəmli alim Gülhüseyn Kazımlı, yazıçı Əlabbas, şair Gülnarə Cəmaləddin və onlarla insan xeyir-dua verib. Bakı Qızlar Universitetinin prorektoru, ədəbiyyatşünas Aygün Cəfərovanın ədəbi yazılarım haqqında “Amin`lə başlanan duamın yazısı” adlı məqaləsi var.
Türkiyədə ali təhsil almağınıza ailə üzvlərinizin münasibəti necə oldu?
Mən 6-7 yaşımdan bəri Xan Rəsuloğlunun Sumqayıt şəhərindəki kitab dükkanına gedib gəlirdim, o vaxtlardan özü mənimlə məşğul olub yüzlərlə kitab oxudurdu. Sonra bir müddət orda onlara kömək də elədim, beləliklə yazıçı və alimlərlə tanış oldum. Əvvəlcə ədəbiyyatşünas olmaq istəyirdim, yeniyetmə vaxtımdan bir çox alim və qələm adamı ilə uzun-uzun söhbətlər etmək fürsətim olmuşdu. Daha sonra təsəvvürlərim dəyişdi, xarici ölkədə təhsil almaq fikrinə qapıldım. Ondan sonra ölkədən qıraqda həm tək yaşamağı, həm də daha fərqli sahədə təhsil almağı seçdim, ailəm də çox dəstəklədi. Türkiyədə onlarla universitetdən qəbul aldım, amma kiçik şəhər olan Ispartanı seçdim, səs-küylü böyük şəhərlər xarakterimə uyğun deyil. Gəldiyim gündən də ailəm həm maddi, həm də mənəvi dəstək oldu. Türkiyəyə ayaq basanda 16 yaşım var idi, indi baxıram ki, həm mənim üçün, həm də ailəm üçün böyük cəsarətmiş.
Həm ədəbi həm də elm sahəsində paralel olaraq fəaliyyət göstərmək çətin deyilmi?
Əslində mən Türkiyəyə gələndə ən çox ədəbi mühittən qopmaq məni yaralamışdı, biraz depressiyaya da düşdüm, əlim hər şeydən soyudu. Daha sonra tarix fakültəsində ilk dərsdə müəllimim Dos.Dr. Muzaffer Duranın mənə verdiyi bir sual ədəbi boşluğumu doldurdu. İlk dərsdə Azərbaycanlı olduğumu biləndə məndən Azərbaycan adının mənasını soruşmuşdu. Mən də bildiyimi demişdim, amma nəyəsə içim soyumamışdı. 1 həftə vaxt istəyib Azərbaycan adının mənşəyinə dair bir araşdırma məqaləsi qaralayıb aparmışdım. Bu andan sonra o özü mənimlə məşğul oldu, metodologiyanı öyrətdi, sistemli çalışmağın mahiyətini başa saldı və bundan sonra hər ay başqa bir mövzuda ona yazılar apardım, beləcə daha fərqli istiqamətdə özümü tapdım. Əslində ailəmin mənsubu olduğu Qərbi Azərbaycanın Qaraqoyunlu Mahalı 12 kənddən ibarətdi, 1988 ilə qədər bu 12 kənddə təxmini 10.000 insan yaşayıb, maraqlısı budur ki, burada yüzə yaxın alim yetişib, deməli belə bir potansiyal var imiş bizim qanımızda. Niyəsə mən də özümü tədqiqatlar, ələlxüsus da muğam və folklor sahəsində yenidən kəçf elədim. Çünki çox zəngin musiqi və folklor mühitində böyümüşdüm. Daha sonra anladım ki, tarix də tam mənasıyla mənim istədiklərimi mənə vermir, ona görə də elə təhsil aldığım Süleyman Dəmirəl Universitetində arxeologiya ixtisasına da paralel təhsil üçün sənəd verdim və özümü bambaşqa bir ümmanın içində tapdım. Elə ilk qəbul olduğum həftə Prof.Dr. Mehmet Özhanlı məni kəşf edib öz ekspedisiyasına dəvət etti. 2022-ci ildən Xristiyan tarixinin ilk möizəsinin oxunduğu, İncildə uzun-uzun bəhsi keçən, xristiyanların hac mərkəzlərindən biri olan Pisidia Antiokheia antik şəhərindəki arxeoloji qazıntılarda iştirak etmə fürsətim oldu. Əslində burda böyük heyətlə çalışmağın da maraqlı tərəfləri var. Biz 12 ay 24 saat bir yerdə vaxt keçiririk, həm iş, həm ev həyatımız burdan və bir-birimizdən ibarətdir. Bura gəldiyim gündən bəri ədəbi mühitin yoxluğunu doldura biləcəyim yer oldu mənim üçün. Bizim heyətdə hamı İsa İsmayılzadənin “Güllələr demədi”, Əlisəmid Kürün “Kentavr”, Vaqif Bayatlının “Yupyumru bir eşq ilə” Ramiz Rövşənin “Ay işığı”, Şaiq Vəlinin “meyxanəçi” şeirlərini əzbər bilir, hər axşam saatlarla onlarla azərbaycan muğamları dinləyib, şeirlər oxuyuruq. Haşiyədən çıxıb demək istəyirəm ki, Kentavr mifi hər nə qədər Yunan əsatirinə aid olsa da minillər boyunca Kentavr haqqında deyilmiş, yazılmış ən möhtəşəm əsər elə Əlisəmid Kürün şeiridi. Vaqif Bayatlının şeiri də elə arxeoloji materialdı. Mənim o şeirlə bağlı bir yazım da var. Azərbaycan ədəbiyyatında çox ciddi arxeoloji struktur var. Bu iki sahə heç də bir-birindən uzaq deyil. Bu nümunələrin sayını artırmaq olar. Beləcə həm ədəbi, həm də arxeoloji mühitin içində yaşayıram.
Arxeologiya sahəsində hansı tədqiqatlar aparmısınız və nə kimi yeniliklər kəşf etmək mümkün olub?
Əslində mən özümü arxeologiya sahəsinə də aid hiss etmirəm, mənim üçün hər şey, bütün öyrəndiklərim öz maraq dairəmə uyğun şəkillənir. Mən metodologiya öyrənməyi daha çox sevirəm. Daha dəqiq desəm fərqli metod və qanunları öz tədqiqatlarımda istifadə etmək üçün öyrənirəm. Bizim arxeoloji qazıntılara antropoloqlar, geoloqlar, fiziklər gəlir, onların hərəsindən bir şey öyrənirəm. Məsələn muğam tarixində bürclərin əhəmiyyətli yeri var, fiziklərdən astronomiya ilə bağlı mənə maraqlı olan şeyləri öyrənirəm, antropoloqlardan folkloru daha yaxşı başa düşmək üçün mədəniyyət antopologiyası sahəsini öyrənirəm. Mənim üçün hər şey öz elmi maraqlarıma köklənir, ona uyğun hal alır. Heç kimin görmədiyi nüansları görmək üçün fərqli rakursdan baxmağı öyrənirəm, ümidvaram ki, maraqlı nəticələri də olacaq..
Milli folklorumuz və musiqi tariximizdən hansı araşdırmalarınız var?
Əslində mən ciddi bir konsepsiya tədbiq etmək üçün çalışıram. Məşhur türk alimi Harvard Universitetinin təqaüdçü alimi Prof.Dr. Gönül Tekinin ədəbi və mifik mətnlərə öz yanaşması var, mən o yanaşmanı öz sahəmə tədbiq etməyə çalışıram. Yeri gəlmişkən Gönül xanımla görüşüb xeyir-duasını da almışam, 90 yaşında olmasına baxmayaraq nə sualım olsa zəng edib cavab tapıram, Türkiyənin avantajlarından biri də budur. Bir çox elm adamı ilə məktublaşıram, çox şey öyrənirəm. Tədqiqatlarıma gəldikdə isə ilk növbədə muğam və mifologiya əlaqəsi üzərində çalışıram.
100 səhifəyə yaxın yazmışam, rəhmətlik ustadım, böyük muğam tədqiqatçısı Dr.Gülhüseyn Kazımlının rəhbərliyində yazırdım bu kitabı, o vəfat edəndən bəri əlim soyumuşdu, amma bu yaxınlarda yenidən davam etməyə başlamışam. Bu muğam tarixinə tamamilə yeni bir konsepsiya ilə baxışdı. Məncə maraqla qarşılanacaq, bir xeyli suala da cavab olacaq. Bundan başqa nağılların, oyunların, arxetipləri də məşğul oluram, bu sahədə də bir xeyli çap olunuş-olunmamış yazım var, yaxın gələcəkdə kitablaşdırmağı düşünürəm.
Bunlardan başqa filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Gülhüseyn Kazımlı rəhbərliyində tədiqatçı alim Dr. Turan İbrahimov, Dr. Dilqəm Əhməd və tədqiqat qrupu ilə birlikdə Azərbaycan və Türkiyədə böyük Azərbaycan xanəndəsi Məşədi Məhəmməd Fərzalıyev Şuşalının həyatı ilə bağlı araşdırmalar aparıb, nəticələrini Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin dəstəyi ilə “Salam, Məşədi” və “Son nöqtədən sonra” kitablarında yazmışıq. Hər iki kitabın redaktoru mənəm.Bu kitabların Azərbaycan, Türkiyə və Gürcüstanda tanıdılması üçün ciddi tədbirlər də keçirmişik. Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin təşkil ettiyi “Dəyirmi Masa” layihələrində də muğamla bağlı elmi toplantılarda araşdırmaçı kimi iştirak etmişəm. Başqa bir neçə elmi-kütləvi kitabın da redaktoru olmuşam.
Ekspedisiya zamanı elə nümunələr olubmu ki bunları əldə edib vətənimizə gətirmək və burada ətraflı nümayiş olunmasına nəzarət etmək istəyirsiniz?
Buradakı arxeoloji qazıntılardakı iş yoldaşlarımı maraqlı nümunə kimi Azərbaycana aparmaq istəyərəm. Çünki onlar Azərbaycan mədəniyyətinə, ədəbiyyatına xeyli bələddirlər. Mənim üçün ən dəyərli və maraqlı tapıntı onlardır. Qazıntılardan çıxan nümunələr isə muzeyə təhvil verilir, muzeylə əməkdaşlıq edilsə Azərbaycanda sərgi açıla bilər, bunu düşünmək lazımdır.
Bayaq qeyd etdiniz ki, muğam tarixində bürclərin əhəmiyyətli yeri var biraz daha ətraflı məlumat verə bilərsinizmi?
İlk dəfə sistemli musiqi nəzəriyyəsini antik Yunan alimləri tərtib ediblər, amma antik qaynaqların da yazdığına görə onlar bu elmi şərqdən öyrəniblər. Bu sahədə iki yanaşma var, Pifaqorçu və Artistotelçi musiqi nəzəriyyəsi. İslam və şərq alimləri də muğamlara, ümumən musiqiyə dair əsərlərini demək olar ki, bu nəzəriyyələr üstündə qurublar. Pifaqorçu nəzəriyyə musiqinin ilahiliyinə və səmaviliyinə köklənir, onlar belə fikirləşirlər ki, ən kamil musiqi ulduzların və bürclərin hərəkətindən yaranıb. Aritotelçi nəzəiyyə isə daha elmi yanaşmadır. Şərqdə İbn Sina və başqa davamçıları Aristotelçi musiqi nəzəriyyəsini mənimsəyiblər, İxvanı Səfa, Əl-Kindi və başqaları isə Pifaqorçu nəzəriyyəni qəbul ediblər və muğamları bürclərə uyğun mənalandırıb təsnif ediblər, muğamın özünün, şöbə və guşələrinin yaranması ilə bağlı çox maraqlı mifik mətnlər var, bunların üstündə işləyirəm.
Arxeoloji tədqiqatlar zamanı çıxan nümunələrin dəyərli və qiymətli olduğunu nələrə əsaslanıb yəni hansı keyfiyyətlərinə görə fərqləndirmək lazımdır? Hansı elementlər olduqda əşyalar daha dəyərli sayılır?
Arxeologiyada hər zaman dəyərlilik keyfiyyətə görə fərqlənmir, bəzən bir keramika vəya mərmər parçası külçə qızıldan daha dəyərli ola bilər. Unikallık, bizim üçün tarixləndirmədə köməkçi ola biləcək material, qarşılaşılmamış nəsnə, in-situ yəni olduğu yerdə qorunmuş arxeolojik materaillar bəzən daha dəyərli ola bilər. Tapıntının dəyəri arxeoloqlar və arxeologiya üçün heç də qiymətli metal olması ilə əlaqəli deyil.
Türk qazıntılarından kökü qədim dövrlərə aid olan əşyalar tapmısınızmı və onların da bizim mədəniyyətimizlə əlaqəsi olubmu?
Mən birbaşa qazıntı heyətinin içində deyiləm, fərqli iş bölgüləri var. Amma mahiyət etibarilə bizim tədqiq etdiyimiz Pisidia Antiokheia şəhəri e.ə 3 əsrdən Bizansın son dönəminə kimi yaşayış görüb, ona görə bu aralığa aid materiallar tapılır. Bizim mədəniyyətlə birbaşa əlaqəsi təbii ki, yoxdur, amma məsələn xristiyan memarlığı, ikoqrafiyası vəya bənzər litrujik mövzularda bizim üçün də, xüsusən xristiyan tarixi üçün dolaylı əlaqəsi var.
Bu sahadə müəllimləriniz kimlərdir? Gələcəkdə yolunu həvəslə davam etdirmək istədiyiniz arxeoloq varmı?
Mən Prof.Dr. Mehmet Özhanlının elmi rəhbərliyindəki arxeoloji qazıntıda iştirak edirəm. Yol başım odur. Onun dəsti-xəttini mənimsəyirəm. Arxeologiyada fərqli ekollar, yəni yollar var. Mehmet Özhanlı böyük alim Prof.Dr. Fahri Işıkın tələbəsidir, o da Türkiyənin ilk arxeoloqlarından Akademik Ekrem Akurgalın tələbəsidir. Bu bir növ dəstixət silsiləsidir. Türkiyədə Azərbaycan əsilli böyük bir arxeoloq da olub. Türkiyənin ilk qadın arxeoloqlarından Azərbaycan əsilli Darugazadə ailəsindən Prof.Dr. Muhibbe Darga, onun həyatı və əsərləri də mənim üçün stimul mənbəyidir. Birbaşa arxeologiya ilə əlaqəsi olmasa da türk alimlərdən, az əvvəl bəhs etdiyim Prof.Dr. Gönül Tekin və sənətşünas Prof.Dr. Nurhan Atasoyun tədqiqatlarından çox faydalanıram, onlardan müsbət mənada çox təsirlənirəm. Azərbaycanda isə daim məsləhətləşdiyim görkəmli alim Prof.Dr. Firudin Ağasıoğlu Cəlilov var, onun mənim üzərimdə böyük əməyi var, hər mənada ciddi təsirləndiyim müəllimlərimdəndir.
Araşdırmalar zamanı muzeylərə təhvil verdiyiniz tapıntılar olubmu?
Türkiyədəki hər arxeoloji qazıntı bir muzeyin kurasiyasındadı, ordan çıxan tapıntılar iki cür təsnif edilir, sərgilənəcək əsərlər və elmi tədqiqat aparılacaq əsərlər. Sərgilənəcək əsərlər muzeyə təhvil verilir. Elmi tədqiqata cəlb olunacaq əsərlər isə bir müddət arxeoloji ekspedisiyanın deposunda saxlanır, iş bitdikdən sonra onlar da muzeyə təhvil verilir. Bizim qazıntıların tapıntıları birbaşa Yalvaç şəhər arxeologiya muzeyinə təhvil verilir. Hər ekspedisiya və qazıntının bağlı olduğu belə muzeylər var.
Məsələn bizim ölkədə tarix muzeyinə təhvil vermək istədiyiniz eksponatlar varmı?
Əlbəttə azərbaycanlıların görməsini istədiyim çox eksponat var. Amma dediyiniz mənada bunlar mənim edə biləcəyim şeylər deyil, o əsərlər üçün Azərbaycandakı muzeylər Türkiyədəki muzeylərə sərgi təklifi verib bir müddət nümayiş etdirə bilərlər. Bu da çətin məsələdir, o əsərin qorunması, sərgilənməsi, ölkədən çıxarılması böyük məsuliyyətdir. Belə nümunələr var, vaxtaşırı böyük muzeylər başqa ölkələrə əsərlər aparıb tematik kolleksiyalarını nümayiş etdirirlər. Bu muzeyşünasların işidir. Bu barədə çox məlumatım yoxdur.
Öz yaradıcılığınızın təbliği ilə bağlı nələr etmək istəyirsiniz?
Mən kitablarımı çap etmək istəyirəm, hardasa 3-4 kitablıq məqalələrim var, sadəcə bunların üstündə biraz işləməliyəm. Onları həm Azərbaycanda həm də Türkiyədə çap edib yaymaq istəyərəm. Hələlik yaxın gələcək üçün hədəfim budur.
Ədəbi yaradıcılığa olan sevginizin kökündə kimlər dayanır və sizi motivasiya edən əsərlər hansılardır?
Ədəbi yaradıcılığa olan həvəsimin kökündə nənələrim dayanır, nənələrim ciddi folklor daşıyıcılardır. Nəslimizdə yazıçılar olub. Qohumumuz Nəsib Əfəndiyev İrəvan teatrının direktoru və məşhur yazıçı olub. Onun ailəsi mənim üçün həmişə stimul qaynağı olub. Ədəbi mühitdəki dostlarım, Biz klub ədəbi birliyi mənim üçün stimul mənbəyidir.
Yazıçı və şairlərdən Mövlud Süleymanlı, Əfqan Əsgərov, Süleyman Vəliyev, Məmməd Oruc, Vaqif Nəsib, Əzizə Cəfərzadə, Ələviyyə Babayeva, Sabir Əhmədli, Vaqif Bayatlı, Musa Yaqub, İsa İsmayılzadə və Əlisəmid Kürün əsərlərini çox sevirəm, dönə-dönə oxuyuram. Onların dəstixətti mənə daha yaxın görünür. Müasir yazıçılardan Əlabbas, Kənan Hacı, Oqtay Əhmədov, Rasim Qaraca, Rəşid Bərgüşadlı və digər qiymətli yazıçıların əsərlərini çox dəyərli hesab edirəm.
Hər il minlərlə motivasiya edici kitablar nəşr olunur əksəriyyəti də psixoloji baxımdan insanların şüuruna təsir göstərmək üçün yazılır sizcə gələcəkdə bunlardan faydalanmaq mümkün olacaqmı?
İnsanlar bu dövrdə xoşbəxt deyil. Davamlı axtarış halındadırlar. Xoşbəxtliyi özlərindən qıraqda axtarırlar. Ona görə insanlar fərqli metod və təlimlərə baş vururlar. Mənim motivasiya qaynağım təsəvvüfdür. Hərənin öz motivasiya qaynağı var, 21 əsr axtarışlar əsridir. Hər halda mən belə görürəm. Yunus İmrə deyir ki, “Məni sorma mənə, mən mən deyiləm, bir mənliyim vardır məndən içəri”. İnsanlar mənliyini axtarır, biraz da axına qarışmaq məsələsidir. Türklərin yaxşı bir sözü var, nəbzə görə şərbət, hər kəsin motivasiya qaynağı şəxsidir. Hər fərdə fərqli yanaşmaq, ona uyğun müalicə aparmaq lazımdır. Faydalı motivasiya kitabları da var, yaxın gələcəkdə faydalılıq arta bilər. İnsanlara xoşbəxtlik arzu edirəm. Hamısı xoşbəxt ola bilməməmək və dünyada, cəmiyyətdə yerini tapa bilməməkdən irəli gəlir.
Təmənnasız adamdır, imkanı, gücü daxilində başqalarına kömək etməyə hazırdır. Çalışqan, işgüzar və əzmkardır. Səiqə-səhmanı xoşlayır, çoxuna nisbətən daha sağlam həyat tərzi keçirir, çox səbirlidir. Necə deyərlər, iti gözləri var- ən xırda təfərrüatları görür. Dərin zəka və ağlı sayəsində gözəl müşahidəçidir. Ətrafa nüfuz etmək qabiliyyəti fitrətindən gəlir. Əşyaların quruluşuna, insanların rəftarına çox diqqətlidir. Öz üzərində işləməyi bacarır- bir işi ən yaxşı tərzdə görmək üçün zəruri olan vərdişlərə yiyələnməyə can atır. Bunun üçün kifayət qədər səbri və dözümü var…
Deyir ki,- “Vəzifə yüksəlişinə can atmaq heç vaxt ağlımdan keçməyib. Çünki hər bir tərəqqinin nə vaxtsa tənəzzülə uğrayacağına əminəm. “Ədəbiyyat qəzeti”ndəki baş redaktorluq görəvim məndən heç nə almadı. Əksinə, ədəbi ideallarımı gerçəkləşdirmək baxımından geniş imkanlar açdı. Müasir Avropa ədəbiyyatına doğru yola çıxdıq. Ədəbiyyatımızı dünya ədəbiyyatı ilə paralel təqdim etdik. Burda həm Apoliner var, həm də Çingiz Əlioğlu, həm Musa Yaqub, həm də Bodler var. Həm Rembo var, həm də Məmməd İsmayıl. Həm Sabir Rüstəmxanlı, həm də Adonis. Həm Nəriman Həsənzadə, həm də Andre Morua. Həm Anar, Elçin, Kamal Abdulla, həm də Rolan Bart var. Həm Nizami Cəfərov, həm də İvan Qoll. Həm Vaqif Səmədoğlu var, həm də Van Qoq. Həm Mircavad var, həm də Pirosmani. Həm Vaqif Mustafazadə var, həm də Bayron. Həm klassika, həm sürrealizm, həm də postmodernizm. Ən əsası, bütün yersiz qarşıdurmaları, mənasız qovğaları görməzdən gəlib ədəbiyyatı önə çəkirik…”
Bir işi öyrənməmişdən əvvəl onu yaxşı başa düşməyə çalışır. Səmimiyyətinə söhbət ola bilməz. Məntiqi hər zaman hisslərindən yüksək tutur. Bəzən dostları arasında və şəxsi həyatında ciddi çətinlikləri olur. Hərdəmxəyal adamlardan uzaq olmağa çalışır…
1963-cü ildə Neftçalada anadan olub. Orta təhsilini doğma yurdda alıb. Sonra Azərbaycan Dövlət İncəsənət Universitetini bitirib. Neftçala İcra Hakimiyyətində müxtəlif vəzifələrdə çalışıb. “Yeni Azərbaycan” qəzetində humanitar şöbənin müdiri, “Ədəbiyyat” əlavəsinin məsul redaktoru olub. “Ədəbiyyat qəzeti”ndə baş redaktorun müavini, baş redaktor əvəzi vəzifələrində çalışıb. Hazırda “Ədəbiyyat qəzeti”nin baş redaktorudur. “Hüseyn Cavid yaradıcılığının ədəbi-fəlsəfi qaynaqları” mövzusunda dissertasiya müdafiə edib. Filologiya üzrə fəlsəfə doktorudur…
Əlbəttə ki, söhbət Azər Turandan gedir. Bir sıra mükafatların laureatıdır. Prezident Təqaüdünə layiq görülüb. “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi (1918-2018)” yubiley medalı və TÜRKSOY tərəfindən “Vamberi” medalı ilə təltif olunub..
O, həm də yüksək təşkilatçılıq bacarığı ilə tanınır. Nizam-intizamı sevir və hər şeyi müəyyən bir qayda ilə etməyi xoşlayır. Onu əhatə edən kiçik detalların belə fərqinə varır və onları diqqətlə nəzərdən keçirir, bu da ona həm işdə, həm də şəxsi həyatda çox vaxt uğur gətirir…
Bəli, mən Azər Turanı belə tanıyıram. Sentyabrın 16-sı onun həyatında əlamətdar günlərdən biridir. Çünki 61 il bundan öncə həmin gün dünyaya gəlib. Gəlin, Azərbaycanın bu dəyərli oğlunun sevincinə sevinc qatıb, onu ad günü münasibətilə ürəkdən təbrik edək. Çox yaşasın!
Vikipedia məsələsinə qayıtmaq istəyirəm, amma bir az başqa rakursdan. Problemin kökündə dayanan amil bu resursun, Qərbin digər layihələri kimi informasiya müharibəsinin elementlərindən biri, yaxud geosiyasi təzyiq aləti kimi fəaliyyət göstərməsidir. Real müstəvidə, torpaqlarımızın 30 ilə yaxın zaman kəsiyində işğal altında olduğu zaman kəsiyində, postmüharibə və suverenliyimizin bərpasından sonrakı dövrdə ölkəmizin ərazi bütövlüyünə, ədalət prinsiplərinə münasibət necə idisə, virtual müstəvidə də eynidir. Vikipedia, FB və digər bu kimi resurslar obyektiv informasiya yaymaq, dövlətlərin suverenliyi və müstəqilliyinin, sərhədlərinin toxunulmazlığının qorunmasının təşviqi üçün yaradılmayıb. Vikipediyanın yaradıcısı Cimmi Vales üçün nə həqiqət, nə də bir-biri ilə yola getməyən Azərbaycan vikipediaçılarının mülahizələri maraqlı deyil. O, “viki-nənə” adlandırdığı və mükafatlandırdığı Susanna Mkrtçyanın, eləcə də doğulduğu Alabamadan dostluq etdiyi erməni əsilli iş adamlarının dediklərinə daha çox inanır, nəinki göz önündə olan reallıqlara… Vikipediaya gəldikdə isə, o həm də biznes layihəsidir. Daha doğrusu başlanğıcda biznes layihəsi kimi düşünülüb, sonra isə… Sonrası, düşünürəm ki, hər kəsə bəllidir. Məhz bu baxımdan, istər vikipedia, istərsə də ABŞ-dan, Aİ-dən idarə olunan digər resurslar heç vaxt Azərbaycan və azərbaycanlılar haqqında həqiqətlərin olduğu kimi dünyaya çatdırılmasında, təbliğ olunmasında maraqlı olmayacaqlar. Bəziləri 1980-ci illərin sonunda, 90-cı illərin əvvəllərində ilişib qalmış yarımmılli sovet adamları kimi Qərbdən ədalət və “demokratiya cənnəti” gözləntilərindən əl çəkməli, geosiyasi savaşın, dünyanın yenidən bölünməsi prosesinin ən sərt, amansız bir mərhələsində olduğumuzu başa düşməlidir. Virtual aləm də real dünya kimi bölünüb artıq… Bu səbəbdən “başqalarının meydançasında”, yaxud “ocağı başında” ədalət və mərhəmət gözləməkdənsə, informasiya məkanında da öz “meydança”larımızı yaratmalıyıq. Real alternativlərimiz olmayana qədər onun-bunun “ədalət”indən asılı qalacağıq. Türk Dövlətləri Təşkilatı, nəhayət ki, ortaq əlifbanın yaradılması ilə bağlı nəticəyə vardı… Bəs türk dövlətlərinin ortaq bilgi platformaları, sosial şəbəkələri, işlək onlayn lüğətləri nə zaman yaradılacaq? Cimmilərin nəzarətində olan platformalarda hər zaman onların maraqlarından çıxış edən və havasına oynayanlar, eləcə də naqis əməllərə don geyindirməyə çalışanlar tapılacaq. Artıq “virtual dünya”nın da real dünya kimi geosiyasi maraqlar müstəvisində bölündüyünü qəbul etməli və özgə maraqlarının nüfuz edə bilməyəcəyi layihələrin həyata keçirilməsinə çalışmalıyıq. Vaxt gözləmir…
“Yaradıcılığımda və ədəbi nailiyyətlərimdə sevgi payı olan,Pr.Doc.,sevimli şair,əziz dostum Elçin İsgəndərzadənin yubiley yaşının şərəfinə!” – Əlirza HƏSRƏT
QAZANCIN ELMDİR,SƏRVƏTİN ŞEİR Qazancın elmdir, sərvətin şeir, O halal süfrəndən hamı söz yeyir. Arxanca su atan gözəllər deyir, Elçin, gözün aydın! Yaş 60-dır!
Qalxıb Xarıbülbül yamaca, döşə, Boynunu bükməyir daha bənövşə. Durub xatirələr üzü keçmişə, Bahar göz eləyir, qış 60-dır.
Qala düzəltmisən zirvə qarından, Bizə də pay düşər dağ vüqarından. Mələklər səsləyir köç qatarından,- Çatmışıq ay şair! Düş, 60-dır!..
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ BAŞ PROKURORU K.ƏLİYEVƏ
AZƏRBAYCAN DÖVLƏT TƏHLÜKƏSİZLİYİ XİDMƏTİNİN RƏİSİ GENERAL ƏLİ NAĞIYEVƏ
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ DAXİLİ İŞLƏR NAZİRİ GENERAL VİLAYƏT EYVAZOVA
Azərbaycan Respublikasının vətəndaşı, milli ziyalı, şəhid Pəncəli Teymurovun müəllimi və doğma əmisi Fərəcov Şirməmməd Hənifə oğlundan MÜRACİƏT
Bu müraciətimdə Sizə yanımda olan on minlərlə tarixçi ziyalıların və şəhid ailəsi üzvlərinin fikirlərini ifadə edirəm. Erməni işğalçıları üzərində qəti qələbəmizi təmin edən 19-20 sentyabr antiterror əməliyyatının bir ilinin tamam olduğu vaxtda Vikipediyadan şəhidlərimizin məqalələrini silənlər və sildirənlər “Solavirum”, “Grenzsoldat”, “Nemoralis, “Dr.Wiki54” – bu şifrələrdə gizlənən adlar Ayxan Zayıdzadə, Cəlal Cavadov, Nəriman Məmmədli, Cavid Rəsulzadənin olduğu məlumdur. Onlar qaçıb gizlənəndə həmyaşıdları Qarabağda qəhrəmanlıq göstərib, düşmənin başına od ələyib, şəhidliyə yüksəlib, Şuşanı, Xocalını, Xankəndini azad ediblər. Amma bu Vətənin havasını udan, suyunu içən, çörəyini yeyən Ayxan, Cəlal, Nəriman, Cavid kimi Vikipediya adminləri erməni dairələrinin sifarişləri ilə bu qəhrəman şəhid balalarımıza dair minlərlə məqalələri silib, sonra min bir bəhanə ilə hərəkətlərinə guya haqq qazandırmağa çalışırlar. Haram olsun! Bəhruz Səmədov kimiləri ermənilərə qucaq açanda onun “Solavirum”, “Grenzsoldat”, “Nemoralis, “Dr.Wiki54” kimi dəstəsi də milli xəyanət yolunda olmalı idi. İndi məlum olur ki, Azərbaycanla yanaşı, Türkiyənin vikipediyasında da azərbaycanlı şəhidlər barədə məlumatlar silinir. Bu bədbəxtlər elə bilir ki, onların adlarını silməklə, tarixi silə biləcəklər. Sentyabr ayı Azərbaycan xalqının qəhrəmanlıq dastanlarının yazıldığı aydır, Vətən müharibəsinin başlaması, “Qisas əməliyyatı”, 19-20 sentyabr antiterror əməliyyatı məhz bu ayda baş verib. Şəhidlərimizin məqalələrini silən nanəcibləri, milli xəyanətkarların dərhal həbs olunaraq onların ən ağır cəza ilə məhkum olunmaları üçün tədbir görməyinizi xahiş edirəm.
“SÖZÜ AT, YİYƏSİ GÖTÜRƏR.” …BƏLKƏ MƏNƏ SƏN DEYƏSƏN Baxıram, çoxdu yazan “şeir”inə: -“Əladı, super!”, Niyə mən anlamayam, bəlkə mənə sən deyəsən?.. Zehnimə, duyğuma bilməm belə kim çəkdi çəpər, Etməyib şeirini tərif, bəlkə, təhlilləyəsən?., Niyə mən anlamayam, bəlkə mənə sən deyəsən?..
Yoxdu mənası sözün, cümlə yava, noxtası yox, Nə fikir hasil olur, sözdü qısır, axtası çox. İndi şair deyilən saf kişi az, saxtası çox, De bilim yazdığını, ləhlilöyün etməyəsən, Niyə mən anlamayam, bəlkə mənə sən deyəsən?…
Bilmirəm hardan alıb, söz qoşursan leksikona, Arasam da, tapmadım, lüğəti çatdım da sona. Mən buna şeir deyib, büründürüm hansı dona, Nə şeir inciməyə, nə şeirin üstündə əsən? Niyə mən anlamayam, bəlkə mənə sən deyəsən?..
Elə dostun da yazır, guya ki, sərbəstdə yazır, Bilmirəm, xəstə yazır, yoxsa ki, sərməstdə yazır. Elə bil ki, hamınan durub bəhsəbəhsdə yazır… Oxuyub, ah, neçə yol, anlamayıb, əsnəyəsən? Niyə mən anlamayım, bəlkə mənə sən deyəsən?..
Qanmayanlar oxuyub, sandı, dərin yazdığını, Deyənin olmadı heç bəhs səni allatdığını. Azmı gördün adamı həvəsin oynatdığını, Yazdığın vasvasıya, bəs, acıyıb gülməyəsən?! Niyə mən anlamayam, bəlkə mənə sən deyəsən?..
Hələ bir quş atırsan “şeir”ini bəyənməyənə, Bilmədin ağrısı var duyub, amma dinməyənə. Təşəxxüsün qoymayır mərtəbədən enməyinə, Qınayırsan hamını, az qalır tənbehləyəsən… Niyə mən anlamayam, bəlkə mənə sən deyəsən?..
Görüb bəyənmə sayın, öz-özümə xoflanıram, Gah özümü duyğusuz, gah da ki, paxıl sanıram. Amma ki, ay Allahım, mən axı bir şey qanıram, Mən qanana neyləyim, qanmayana neyləyəsən? Niyə mən anlamayam, bəlkə mənə sən deyəsən?!..
Oxuya bilməyirsən heç sən özün yazdığını, Duyan dodaq qaçırır görüb sözdə azdığını. O qədər ayırmıram Elzadan sözbazlığını, Şamlının qulağını salmısan niyə küyə sən, Mən niyə anlamayam, bəlkə mənə sən deyəsən?!..
