RİYAZİYYATDA “X” (İKS) İŞARƏSİNİN ADI HARADAN GƏLİR? (DİLÇİLİKDƏN ETÜDLƏR…RİYAZİYYATÇILARA HƏDİYYƏ) Dilçilik elmi bütün elm sahələrində olan terminlərin açılmasında müstəsna rol oynayır.Bu gün terminlərin mənası fənnə dair izah olunsa da, onların orfoqrafik şəkildə öyrənilməsi qənaətbəxş deyildir. Riyaziyyat elmində “X” (iks) məfhumu məchulluğu bildirir.Onun heroqlifi də “yox” işarəsini təsdiqləyir.Riyaziyyatla məşğul olmayanlar da “yox” qeydlərini də “x”-lə işarə edirlər.Bu anlayış dünyəvidir. Maraqlıdır ki,”x” işarəsinin adı necə yaranıb? Bəlkə də məhşur riyaziyyatçı Eyler də bu günki riyaziyyatçılar kimi bu sualı özünə verməyi vacib bilməyib.Yəqin ki,”X” məchul – “bilinməyən, naməlum” kimi öz mənasını sabit şəkildə qoruyub saxladığına görə. Həqiqətən da riyaziyyat elmi müasir dövrün inkişafının ən yüksək mərtəbəsi sayılır.Riyaziyyat sözü ərəb dilində “riyazət” sözünün məcazi mənasındakı “çətinlik, əzab, işgəncə” kimi izah olunur.”Cəbr” sözü də “zülm, məcbur edilən, zorakı” mənalarını bildirir.Latın dilində olan “mathematica” sözü də “mat”- “parlamayan, sönük, ölgün” mənasını bildirir.Təsviri tərcümə olunsa “zülümdən zülm”… Riyaziyyat elmi çox qədimdir.Məhz onun qədimiliyi bu riyazi sirri açmaqda əsas vasitədir.Sözün etimologiyası psixolinqvistik yolla açılması mümkün sayıla bilər. Əgər biz qədim əsatirlərə diqqət versək, keçmişdə insan ömrünü uzatmaq, cavanlığını mühafizə etmək üçün qədim kimyagərlərin tapmaq istədikləri, ancaq tapa bilmədikləri “həyat suyu” –“Həyat iksiri” fenomeni bütün dünyaya səs salmışdır.Hətta bu kimyagərlər iksirlə metalı qızıla çevirə biləcək sərsəri ideyalar da irəli sürmüşlər.İnsanlar kütləvi surətdə onun axtarışına çıxmışlar. Böyük şairimiz Nizami Gəncəvi İskəndərnamə poemasında da İskəndərin zülmət dünyasına gedib, bu “abi həyat”ı axtarmasını təsvir etmişdir. İnsanlar onu nə qədər axtarsalar da, tapa bilməmişdilər. Əslində “iksir” sözü ərəb dilinə yunan dilindən keşmə bir növ qədim “ulu beynəlxaəq” sözdür.”İksir” sözü müəyyən assmiliyasia ilə bütün dillərdə oxşar şəkildədir.Sözün yunan mənşəli olması ellinizmdən gəlir.Məhz İskəndərin özü də yunandır. Riyaziyyat elmi ən qədim elmlərdən biridir.Bu elmin əsas mahiyyəti məchulu tapmaq olmuşdur.”Misal, məsələ” sözünün özü də “sual” sözündəndir.Sual da məchuldan doğur-yəni “x” (iks)dən. “X” işarəsi məchuldur – axtarılandır.İksir də axtarılandır.Məhz riyaziyyatın əsası qoyulan dövrdə “iksir” fenomeni məlum idi. Riyaziyyat elmində “axtarılan”ın işarəsi “X”-in adı həmin dövrdə axtarılıb tapılmayan “iksir”in adından yaranmadır.”X” işarəsinin özü də, adı kimi yoxluğu (tapılmayanı) özündə ehtiva edir. P.S.Sözün əsl mənasında dilçilik elmi bütün elmlərin açarıdır.Dil olmasa elm necə yarana bilər?Məhz elmi akademik formaya salan terminologiya dilçilik elminin məhsuludur və bütün elmlər terminlərlə elmləşir. Təşəkkür edirəm.
Bu gün Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin, Respublika Qadınlar və Dünya Türk Qadınları Cəmiyyətinin üzvü, şairə-publisist Güləmail Murad ın ad günüdür. TƏBRİK EDİRİK! SİZƏ MÖHKƏM CAN VƏ YARADICILIQ FƏALİYYƏTİNİZDƏ UĞURLAR ARZU EDİRİK!
GÜLƏMAİL MURAD (İsayeva Güləmayıl Novruzəli qızı) şairə-publisist
1950-ci ildə Qazax rayonunun (indiki Ağstafa) Sadıqlı kəndində dünyaya göz açıb. Böyük Kəsik kənd məktəbini 1968-ci ildə fərqlənmə attestatı ilə bitirib və həmin ildə Neft-Kimya İnstitutunun (indiki Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin) neft-mədən fakultəsinə daxil olub. Nümunəvi tələbə kimi Tələbə Elmi Cəmiyyətinə üzv seçilib. Bədii yaradıcılığa orta məktəb illərindən başlasa da, ilk mətbu şeiri 1969-cu ilin sonlarında Neft-Kimya İnstitutunun “Neft kadrı uğrunda” qəzetində dərc edilib. İlk elmi məqaləsi də həmin qəzetdə dərc olunub. O məqaləyə görə mükafata layiq görülüb. İlk qonararı da ordan alıb. 1973-cü ildə ali təhsilini tamamlayıb və əmək fəaliyyətinə başlayıb. Ali dərəcəli mühəndis-müəllimdir. Uzun müddət Gürcüstan Respublikası Qardabani rayonunun 47N-li SPTU-də öz ixtisası üzrə işləyib (1974-1991). Sonra Bakıya köçüb və müxtəlif elmi müəssisələrdə Ali dərəcəli mühəndis-müəllim kimi fəaliyyət göstərib. Və Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti nəzdindəki Neft-Energetika Kollecində ixtisas fənnindən dərs demişdir. Güləmail Murad ədəbi ictimaiyyətin maraqla qarşıladığı “Güldüm göynəyə-göynəyə” (2002), “Sənli-sənsiz” (2006), “Gecələr ulduzlar üstümə tökülür” (2007), “Qarabağ harayı” (2009), “Anasızlıq fəryadı” (2010), “Qələmim əlimdə lələkdən idi” (2010), “Yazmadıqlarım qapımı döyür” (2012), “Vətən sağ olsun!” (2012), “Balaca müdrik” (2013), “Dağlarda şəhid səsi” (2014), “Günəş qürub edəndə” (2015), “Bir damla yaş” (2016), “Ruhumun qanadları” (2016), “Qayıdış” (2017), “Aprel döyüşləri” (2018), “Yaddaşlardan gələn səslər” (2018), “Qəhrəmanlıq yüksəkliyi” (2018), “Aprel döyüşləri” – trilogiya (2018), “Günnüt zəfəri“ (2019), “Canını vətənə sərhəd elədi…” (2019), “Zəka çırağı” (2019), “Mən bulud gözlü, sən yağış “ (hayku və vakalar, 2019), “Döyüş yolları” (2020), “”Akula” ləqəbli kəşfiyyatçı” (2021), “Tovuz döyüşləri” (2021), “Zəfərnamə” (2021), “Vətən uğrunda” (2021),” Boyevıye doroqi” (2022), “Qürur dastanı”(2022), “Nuru Paşa dastanı” (2022), “Cənnətim Şuşa” (2022), “Kadirlidə 4 gün” (2022), “Dədə Anar dastanı” (2023), “Sən Azərbaycansan”, ”Ağdam kəndi-Qəhrəmanlar diyarı” (2023), “Teymurun səsi” (2023) və “Beş ulduz” kitablarının müəllifidir. Şeirləri bir neçə xarici dilə tərcümə edilib və kitab şəkilində çap olunub. “Qarabağ fəryadı” (türkcə, 2010), “Sevgi dastanı”(fransızca, 2013), “Dostluq körpüsü” (ingiliscə və ərəbcə), 2013) və “Döyüş yolları” rus dilində, 2022), “Nuru Paşa dastanı” dörd dilə tərcümə edilb,2023)”, həmçinin”Sən Azərbaycansan” kitabı da 4 dilə, “Kadirlidə 4 gün kitabı Özbək dilinə tərcümə edilib… Sözlərinə mahnılar, hərbi marşlar bəstələnib. Ən böyük uğurlarından biri hayku və vakalardan ibarət “Mən – bulud gözlü, sən – yağış” kitabıdır. Azərbaycan ədəbiyyatında ilk xanım yazardır ki, yapon janrı olan haykuda – 3 misra və 17 hecada on bəndlik şeirdə söylənə biləcək sözünü deyə bilir. Vakaları, tankaları da eynilə… Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin, Respublika Qadınlar və Dünya Türk Qadınları Cəmiyyətinin üzvüdür. Dünya Azərbaycanlılarının Mədəniyyət Mərkəzinin İdarə Heyətinə üzv və həmin Mərkəzin Qadınlar Şurasına sədr müavini seçilib ( 2007). Avrasiya Sanat Kültür Edebiyat ve Bilim Federasyonunun, Qazaxıstan-Azərbaycan Dostluq Cəmiyyətinin üzvüdür. İran İslam Respublikası Beynəlxalq şeir festivalının laureatı olub. Fəxri diplom və ödüllərlə təltif olunub. 2006-cı ildə “Sənli-sənsiz” şeir kitabı “İlin lirika kitabı” fəxri diplomuna, “Oskar-Ozan” Mükafatı Fəxri Diplomuna (2009), Eskişehir Şairlər Dərnəyinin “Onur Belgesi” diplomuna (2010), “Dostluq körpüsü” kitabına görə Misir Mədəniyyət Mərkəzi tərəfindən Fəxri fərmana (2010) və Təşəkkürnaməyə (2012), Gürcüstanın Qardabani şəhər 3 saylı məktəbinin Fəxri fərmanına (2011) və Ağstafa rayon Mədəniyyət və Turizm şöbəsinin Fəxri Fərmanına (2012) layiq görülüb. 17 oktyabr 2012-ci ildə Azərbaycan Sərhəd Mühafizəsinin 93-cü ildönümünə həsr olunmuş müsabiqənin ədəbiyyat nominasiyası üzrə Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Eldar Harun oğlu Məmmədovun xatirəsinə yazılmış «Qəhrəmanlıq dərsi” hekayəsi 2-ci yeri tutub, Güləmail Murad mükafat və Fəxri Diplomla təltif edilib. Vətənpərvər şeir müsabiqəsinin qalibi, ADSO Xidmətinin keçirdiyi müsabiqənin Az.TV-nin keçirdiyi Vətənpərvərlik mövzusunda ilin ən yaxşı şeiri müsabiqəsinin lauratı olub. Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Rafiq Alıcanova həsr edilmiş «Vətən sağ olsun» kitabına görə H.B.Zərdabi diplomuna layiq görülüb. Həmin kitab əsasında çəkilmiş sənədli filmə görə 2017-ci ildə Azərbaycan Respublikası Veteranlar Təşkilatı tərəfindən «General Əliağa Şıxlinski» yubiley medalı ilə təltif olunmuşdur. “Vətənpərvərlik işində xidmətlərinə görə” medala (2018), Ordunun yaranmasının 100 illiyi münasibətilə təsis edilmiş “Milli Ordu-100” medalına və “Faşizm üzərində qələbəmizin 75 illiyi” medalına layiq görülüb. Xocalı soyqırımının təbliğ edilməsində və gənc nəslin vətənpərvər ruhda tərbiyə olunmasında fəal iştirak etdiyinə görə Fəxri Fərmanla təltif olunub (2017). Aprel döyüşlərinə həsr olunmuş «Qayıdış» kitabına görə Azərbaycan Yazıçılar Birliyi tərəfindən Fəxri fərmana layiq görülüb (2017). ASKEF-Avrasiya Sanat Kültür Edebiyat və Bilim Federsyonunun üzvü, eyni zamanda, Fəxri diplomçusudur. “Demokratik Cəmiyyət və Qadın Hüquqlarının Müdafiəsi” İctimai Birliyi Vətənpərvərlik təbliğatında fəal iştirakına görə Fəxri Fərmanla (2022) təltif olunub. Uluslararası Kadirli Türk Dünyası Kültür ve Sanat Festivalı KATILMA BELGESİ (2022), Kaya Haber Ajansı Okurlarına Görə Yılın “Edebiyat Oskarı” mükafatına layiq görülüb. Dövri mətbuatda xüsusi olaraq fərqləndiyinə görə «Qafqaz-Media» İctimai Birliyi və ASKEF-in Milli Mətbuat günü münasibəti ilə «Ustad Qələm Sahibi» diplomu ilə (2017), Dünya Ozanlar, Şairler və Yazarlar Derneyinin (Bursa) “Onur Belgesi” (2022) ilə təltif olunub. BMT yanında Ümumdünya Sülh Federasiyasının üzvü, Sülh Səfiridir (2017). Yaradıcılıq uğurlarına görə “Xarıbülbül” poeziya diplomu ilə təltif olunub. Türkmen Edebiyatçı və Yazarlar Birliyinin üzvü, İLESAM (Türkiye İlim və Edebiyat Eseri Sahipleri Meslek birliyinin), “İrak Türkmen Edebiyatçılar Örgütünün üzvüdür. Beynəlxalq “Rəsul Rza” ədəbi mükafatına layiq görülüb (2013). İstanbulda “Şiir Fırtınası”nın iştirakçısı olub və “Türk kültürünə, Türk Edebiyatına vermiş olduğu xidmətlərinə görə” fəxri diplomu ilə mükafatlandırılıb (2014). Azərbaycan Sərhəd Mühafizəsinin 102-ci ildönümü münasibətilə “Zəfər yürüşlü sərhədçilər” mövzusunda keçirilən müsabiqədə ədəbiyyat nominasiyası üzrə birinci yeri tutmuş və I dərəcəli Diplomla təltif olunmuşdur. 27 avqust 2023- cü ildə Qala gecəsində ilin peşəkar yazarı nominasiyalarında ödül mükafatı və Trend Of The Year” 2023 layihəsində peşakar TREND yazar adı verildi. Türk Dünyası Araşdırmaları Uluslararası İlimler Akademisi (Ankara) tərəfindən Altın Yıldız Madalyası Türk Dünyası Edebiyatına Üstün Hizmetlerinden Dolayı Ödüllendirilmiştir
Hərbi-Vətənpərvərlik Komissiyasının üzvüdür (2022). Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvüdür. Prezident təqaüdçüsüdür. Hazırda Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin əməkdaşıdır. Ailəlidir. Üç övladı, 6 nəvəsi var.
Rövşən Abdullaoğlu: – “Təsəvvür edin: siz elə bir şəhərdə yaşayırsınız ki, orada poçt şöbəsi, kilsə, mağaza, məktəb və hətta polis bölməsi mənzilinizdən bir neçə dəqiqəlik məsafədə yerləşir. Və bütün bunlar bir binada. Alyaskada belə bir şəhər var! Uittier – bütün əhalinin bir binada yaşadığı şəhər.” Fotolar:
Малышка лежала, смотрела на Катю большими черными глазами и не плакала. А женщина оторопело застыла, чтобы не закричать, прижала судорожно руку ко рту. Началось все с того, что утром она привычно выбежала на крыльцо. И чуть не запнулась о корзинку. Вначале решила – кукла, соседи зачем-то принесли. А потом кукла пошевелилась. И словно водой облило – ребенок! Живой!
Яша! Яша, сюда! – закричала истошно Катя мужа. И тут же испуганно замолчала – вдруг она напугала? Но нет, не плачет. Выскочил муж. В отличие от нее, застывшей от растерянности, сразу нагнулся, взял ребенка на руки. Смуглая кожа, необычные глаза, миндалевидные, черные до такой степени, что зрачков почти не видно. Темные кудрявые волосы. Рубашечка старая, вышитая искусно, чистая. Штанишки. Пригляделась – что-то еще. Думала, записка. Оказалось, пупсик. Странный такой. Лицо полустертое, вида странного. Девочка, увидев игрушку, стала тянуть ручки. Катя отдала ей пупсика. И взглянула на мужа. У того на лице было доселе неведомое ей выражение – нежности и любви одновременно. Вообще-то Яша у нее жесткий был, без эмоций.
Как железный! – шутила соседка тетя Дуся. Яша провел руками по волосам девочки. А она вдруг протянула крохотную ручку и схватила его за палец. Яша рассмеялся. А Катя, завороженно смотрела на ладошку ребенка. И тихонько выдохнула:
Что с ней, Яша? У нее шесть пальцев!
Да хоть 10! Иди, молока погрей! Она, наверное, есть хочет. Надо Иваныча позвать. Чья же ты, девочка? – укачивая ребенка, муж прошел в дом. Катя растерянно смотрела ему вслед. Она тоже любила детей. И хотела. Но… Три выкидыша, друг за другом. И вроде бы врачи развели руками – все, не судьба. Сколько слез пролито и напрасных надежд. Муж так и не смирился. Вскоре весь дом соседями был забит.
Я с ранья девушку видела. Уже светать стало. Подумала еще, кто такая? Она с корзинкой шла. Я еще решила – в лес. Вся такая… Не знаю, как и сказать. Спросить еще хотела ее. Но она так на меня глянула, что я застыла на месте, – принялась неистово креститься Галина. И продолжила:Только и запомнила, что волосы у нее черные, ниже пояса, вьются. И глазищи раскосые такие, углем жгут! Высокая, стройная. Выходит, она к вам и шла.
А почему к нам? Мы ее не знаем? – выдохнула Катя.
Да знамо дело, почему! У вас дом двухэтажный, самый богатый тут. Не оставила же корзину с девчонкой возле моей хибары! Продуманная какая! Только девочка шестипалая, глаза ненашенские. Избавьтесь от нее. Беду принесет такая. Был бы нормальный младенец, ладно, я б даже решила, что всевышний помог. А это отродье какое-то! – сплюнула тетя Дуся. Остальные принялись охать и разглядывать ручку девочки. Пока Яша не вышел вперед, не подхватил ее на руки. И Катя увидела, как ребенок доверчиво прижался к мужу, словно ища защиты.
Хватит уже! Что за глупости и предрассудки! Я все улажу. Время сейчас такое, много детей без родителей остались. И так сирот полно. Эту – не отдам. Сами воспитаем. Злата будет! Да, дочка? Я все улажу! – и посмотрел на жену.
Злата? Да ты в уме, Яша? Злата-то должна быть беленькая, с синими глазками. Она ж как головешка! Какая такая Злата? И отдай лучше, плохой ребенок! – не успокаивалась тетя Дуся. Яша настоял на своем. Да и сделал, как хотел. Катя его поддержала. По правде, немного девочки вначале побаивалась. Уж очень она необычная была. Никогда не плакала, не капризничала. Взяли они ее совсем крошкой. В 10 месяцев пошла. И не неуклюже переваливаясь, а словно всю жизнь ходила. Спокойная была очень. Могла тихонько сидеть и просто смотреть по сторонам с любопытством. А потом Катя вдруг обнаружила, что сама ждет ребенка. Радости не было предела! Соседка тетя Дуся опять влезла, сказала:
Вот и славно. Теперь увези девчонку чужую. Не нужна она совсем, свой будет, кровный! Катя глаза вскинула: разве так можно? Нет, дочку не отдаст! Родился мальчик, Илюша. Светленький, сероглазый. Злата его обожала. Когда подросли оба, лучше матери с братишкой нянчилась. А еще любила кружева плести. Очень они у нее красивые получались. Может, шестой палец помогал? А однажды у соседей снизу бык разбушевался. И побежал по дороге. Катя только вскрикнуть успела. Добежать уже поздно! А на пути быка – Илюшка, который с цыпленком играется, навстречу прямо идет! А потом словно в замедленной съемке увидела, как несущийся во всю прыть бык вдруг встал как вкопанный. Тяжело задышал. Потом успокоился и лег. Обернулась – Злата стоит. Ладошку вытянула и смотрит так сосредоточенно. Катя к ней метнулась, встряхнула, девочка ее словно не слышит. Побежала к сыну. Тот даже испугаться не успел. Люди тогда сказали – чудо. Но Катя вечером к мужу подошла и прошептала:
Это не чудо, Яша. Это Злата быка остановила. Не знаю, правда, как. Но она. Злата росла. Соседи ее не любили. Старались сказать что-то обидное, называли “подкидышем” и “колдовкой”. Яша дочке рассказал, что настоящая мама ее оставила. И спросил, не хочет ли она ее потом искать?
Нет, папа. Не надо искать никого. То, что я у вас оказалось, так надо было! – серьезно, не по-детски, ответила Злата. Пожалуй, единственный из всех, кто помимо родителей любил девочку, был дядя Помпоныч – старый сосед, который всегда ходил в шапке с бомбошками, за что и получил прозвище. Он был очень добрый и на все руки мастер – но вот что плохо, любил “посинячить”. Последний раз сидел на пробке почти две недели. Организм немолодой. Катя со Златой как раз гуляли, когда услышали крик. Жена да сын Помпоныча звали на помощь, просили съездить за доктором.
Не успеют! Окочурится! Собаке – собачья, как говорится! – пробурчала вездесущая тетя Дуся. Когда Катя с дочерью в дом Помпоныча забежали, тот уж не в себе был. Лицо бледное, за сердце держится. Женщина принялась успокаивать супругу, которая рыдала, бормоча: “Отходит!”. Вышли на улицу, сил смотреть не было. Потом Катя спохватилась – дочери нет. Оббежала дом – никого. На цыпочках вернулась. Помпоныч также лежал. А возле него – Злата на стуле. И руку туда, где сердце держала. Катя хотела дочь окликнуть, но что-то словно помешало. Вышла назад. Через полчаса сзади раздалось басовитое:
А чего это вы все тут сидите, как на поминках? Да ревете? Люди ахнули – Помпоныч! Стоит, как огурец – бодрый, румяный, трезвый.
Как же это? – только и смогла прошептать жена Помпоныча. Все ж видели – не жилец. Реально. Но пока не догадывались, что ж его так на ноги-то подняло. А вот Катя поняла – дочка ее приемная. Злата. У нее рос ребенок с необычными, не поддающимися объяснениям способностями. Может, причина была в том, что ручка одна у нее была другой, отличной от обычных людей? Может, дело было в глазах? Или в матери? Родной. Тогда еще не знали модного сейчас слово “генетика”. Кстати, Помпоныч тоже понял, кто его спас. С той поры горячительное перестал употреблять. И Кате потом рассказывал, что видел залитые золотистым светом ступени, ощущение счастья внутри, а впереди – что-то красивое, цветное. И уже хотел пойти туда, вверх, да Злата следом прибежала, схватила его за руку и со словами:
Нельзя! Они без тебя не смогут! Подожди еще! – увела за собой. Спасла Злата и отца, Яшу. Когда тот в лесу несколько дней плутал, простыл сильно да заболел. Температура не спадала, кашель не проходил. Случалось, и другим помощь оказывала. Только вот не все благодарили. Кто-то недоброжелательно в ответ настроен был. Считали, раз другая – значит, опасна. В ту ночь Злате не спалось. Вышла на улицу, на скамейку. Смотрит – Тема идет, с канистрой. Сын Дуси. И давай их дом поливать.
Зачем ты это делаешь? – спросила тихо девочка. Он хотел дальше продолжить, но не смог.
Представляете, ни рукой, ни ногой не мог пошевелить. Ни шага сделать! Хочу, но не могу, словно застыл! А девчонка все стоит и глядит на меня, – рассказывал он потом. Позже Злата с мамой, папой и братом уехали. Куда – неизвестно.
Моего сыночка эта девочка спасла. До конца дней за нее молиться буду, дар у нее был. И пупсика того, старенького, облезлого, все с собой таскала. Амулет, что ли? И такая ручка необычная у нее была, я вот считаю, в ней сила была. А может, еще в чем-то. Тяжело таким людям среди нас. Одни поблагодарят, а другие обидеть пытаются, да побольней. Надеюсь, все у Златы хорошо сложилось. С тех пор мы не виделись. А то, что ее Яша так назвал, он мне объяснил – потому что она как золото, золотой человечек была. Несущий нам спасение! – поделилась впечатлениями очевидица тех событий.
