USTACAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
Rəngli sükutun dili – çiçəklər nə deyir? (“Vaz və 4 çiçək”lə söhbət – altıncı yazı) Gənc rəssam Türkan Hüseynlinin “Vaz və 4 çiçək” adlı əsəri ilk baxışda sadə, zərif və estetik bir natürmort təsiri bağışlasa da, bu rəsmin dərinliyinə endikcə onun sadəcə çiçəklərdən və bir vazdan ibarət olmadığını anlayırıq. Bu əsər, əslində, ailə modelinin – ata, ana, bacı və qardaşdan ibarət olan dörd nəfərlik birliyin psixoloji və emosional harmoniyasını simvolik şəkildə əks etdirən incə bir bədii ifadədir. Rəsmdə diqqəti ilk çəkən məqam dörd qırmızı çiçəyin bir vaz içində yerləşdirilməsidir. Psixologiyada qırmızı rəng həyat enerjisini, sevgini, bağlılığı və bəzən də emosional intensivliyi ifadə edir. Bu çiçəklərin hər biri ayrı-ayrı fərdləri – ailə üzvlərini təmsil edir. Onların eyni kökdən çıxaraq bir vazda toplanması isə ailə bağlarının möhkəmliyini və birgə var olmağın vacibliyini göstərir. Vazın özü burada sadəcə bir qab deyil – o, ailənin təməlini, ev mühitini, valideynlərin yaratdığı təhlükəsiz və qoruyucu atmosferi simvollaşdırır. Bənövşəyi çalarlı vaz rəngi psixoloji baxımdan sakitlik, dərinlik və mənəvi zənginlik anlamı daşıyır. Bu isə onu göstərir ki, ailə yalnız fiziki deyil, həm də emosional və mənəvi bir sığınacaqdır. Dörd çiçəyin forması və yerləşməsi də təsadüfi deyil. Onlardan biri bir qədər kənara yönəlib – bu, fərdiliyi, ailə daxilində hər bir üzvün özünəməxsus xarakterə malik olduğunu göstərir. Digərləri isə bir-birinə daha yaxın, sanki bir-birini tamamlayan vəziyyətdədir. Bu isə ailə üzvləri arasında qarşılıqlı dəstək və empatiyanın mövcudluğunu əks etdirir. Yaşıl yarpaqlar isə inkişafı, yenilənməni və həyatın davamlılığını ifadə edir. Ailə psixologiyasında bu, xüsusilə uşaqların – bacı və qardaşın böyümə prosesində valideynlərin rolu ilə sıx bağlıdır. Yarpaqların çiçəkləri qoruması və onları tamamlaması valideyn qayğısının vizual metaforası kimi çıxış edir. Fonun sarı tonlarda işlənməsi isə rəsmin ümumi emosional fonunu müəyyənləşdirir. Sarı rəng psixologiyada istilik, sevinc və ümid rəmzidir. Bu, ailə daxilində mövcud olan pozitiv atmosferi, sevgi dolu münasibətləri və gələcəyə inamı simvolizə edir. Eyni zamanda, fonun yumşaq keçidlərlə verilməsi ailə həyatının dinamik, lakin harmonik axarını xatırladır. Bu əsərdə diqqət çəkən əsas psixoloji məqam odur ki, fərqli xarakterlərə malik dörd fərd bir məkanda – eyni vazda – harmonik şəkildə mövcuddur. Bu, sağlam ailə modelinin əsas prinsiplərindən biridir: fərqliliklərə baxmayaraq birgəlik, qarşılıqlı anlayış və emosional bağlılıq. Detallara keçsək, mərkəzdə aşağıdakı çiçək ananı təmsil edir. Ananın qucağından yüksələn iki qoşa çiçək isə Türkan və qardaşını simvolizə edir. Bir az kənarda olan çiçək isə atadır. Türkan özünü ataya yaxın ən kiçik ölçülü çiçək – qönçə kimi təsvir edib. Ananasın qucağında, özündən böyük qardaşının yanında və atasının himayəsində özünü çox xoşbəxt və dəyərli hiss edir. Ailədə ən kiçik olsa da özünü zirvədə təsəvvür edir. Türkan Hüseynlinin bu işi göstərir ki, incəsənət yalnız estetik zövq yaratmaqla kifayətlənmir, o, həm də insan psixologiyasının, sosial münasibətlərin və ailə dəyərlərinin dərin qatlarını açmaq gücünə malikdir. “Vaz və 4 çiçək” əsəri sadə kompozisiyası ilə mürəkkəb bir həqiqəti çatdırır: ailə – müxtəlif fərdlərin bir bütövə çevrildiyi, sevgi və anlayış üzərində qurulan canlı bir sistemdir. Bu rəsmi seyr edən hər kəs, istər-istəməz öz ailəsini xatırlayır və bu dörd çiçəyin arasında öz yerini axtarır. Bəlkə də bu əsərin ən böyük uğuru da elə bundadır – o, hər kəsə tanış olan, amma bəzən ifadə edə bilmədiyimiz hissləri rənglər vasitəsilə dilləndirir.
ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
Türkan Hüseynlinin “Qız qalası” adlı əsəri (beşinci yazı)
Azərbaycan təsviri sənətində milli simvolların bədii təcəssümü hər zaman xüsusi yer tutmuşdur. Bu baxımdan gənc rəssam Türkan Hüseynlinin “Qız qalası” adlı əsəri həm mövzu seçimi, həm də ifadə vasitələri ilə diqqət çəkən və dərin mənalar daşıyan yaradıcılıq nümunəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Əsərin adı birbaşa Azərbaycanın ən qədim və sirli memarlıq abidələrindən biri olan Qız qalası ilə bağlıdır. Bu qala yalnız memarlıq nümunəsi deyil, həm də xalq yaddaşında yaşayan rəvayətlər, miflər və tarixi yaddaşın daşıyıcısıdır. Qız qalası əsrlər boyu həm müdafiə tikilisi, həm də sirli hadisələrin mərkəzi kimi qəbul edilmiş, müxtəlif əfsanələrlə zənginləşmişdir . Türkan Hüseynli bu məşhur abidəni realist detallarla deyil, daha çox simvolik və abstrakt yanaşma ilə təqdim edir. Bu isə əsəri yalnız təsviri yox, həm də fəlsəfi düşüncə predmetinə çevirir. Rəsmə diqqətlə baxdıqda, ön planda iri, qızılı-sarı tonlarda təsvir olunmuş silindrik formalar diqqəti cəlb edir. Bu formalar birbaşa Qız qalasının strukturunu xatırladır, lakin klassik təsvirçilikdən uzaqdır. Rəssam burada konkret memarlıq dəqiqliyindən çox, formanın ruhunu təqdim etməyə çalışır. Fon isə dinamik mavi və qırmızı rənglərin toqquşması ilə verilib: -Mavi tonlar – səmanı, zamanın axarını və sakitliyi simvolizə edir, -Qırmızı isə, ocağı, alovu, atəşi – qaynar ruhumuzu, Günəşi, istiliyi, hərarəti simvolizə edir. Yəqin ki, Türkan balamız Qız qalasının yanında “bu möhtəşəm tonqalı qalayanda” Bayram çərşənbələrimizdən ilhamlanıb. Bu rəng qarşıdurması əsərin emosional yükünü artırır və tamaşaçını passiv müşahidəçidən aktiv düşünən subyektə çevirir. Əsərdə diqqət çəkən əsas cəhətlərdən biri də onun abstrakt xarakteridir. Qız qalası burada konkret daş tikili kimi yox, yaddaşın, keçmişin və milli kimliyin simvolu kimi təqdim olunur. Rəssamın istifadə etdiyi sərbəst fırça vuruşları və qeyri-dəqiq konturlar aşağıdakı fikirləri formalaşdırır: -Tarix yalnız faktlardan ibarət deyil, həm də hisslər və xatirələrdir, -Keçmiş zamanla silinmir, sadəcə forması dəyişir, -Milli dəyərlər hər nə qədər dəyişsə də, öz mahiyyətini qoruyur. Türkan Hüseynlinin bu əsərində xüsusi vurğulanmalı məqamlardan biri də gənc rəssam təfəkkürüdür. O, klassik mövzuya fərqli yanaşaraq onu müasir incəsənətin dili ilə yenidən təqdim edir. Bu isə göstərir ki: -Gənc nəsil (uşaq və yeniyetmələr) milli irsə biganə deyil, -Əksinə, onu yeni forma və üslublarla yaşadır. “Qız qalası” əsəri sadəcə bir memarlıq abidəsinin təsviri deyil. Bu, Azərbaycan tarixinin, mədəniyyətinin və milli kimliyinin bədii interpretasiyasıdır. Türkan Hüseynli bu əsər vasitəsilə tamaşaçını düşünməyə, keçmişə fərqli baxmağa və sənətin sərhədsiz ifadə imkanlarını dərk etməyə dəvət edir. Bu rəsm bir daha sübut edir ki, incəsənət yalnız gördüyümüzü deyil, hiss etdiyimizi də danışır – və bəzən ən dərin həqiqətlər məhz abstrakt formaların içində gizlənir.
İsa Muğanna “Nəsimi” filmində Rasim Balayevə edam səhnəsini göstərərkən 1 aprel tarixi, xalq yazıçısı, müdrik insan, gözəl insan, “Yanar ürək”, “Doğma və yad adamlar”, “Məşhər”, “İdeal”, “Türfə”, “Cəhənnəm”, “İsahəq Musahəq” romanlarının, “Teleqram”, “Saz”, “Tütək səsi”, “Kollu koxa” povestlərinin, “26-lar”, “Ulduzlar sönmür”, “Nəsimi”, “Tütək səsi”, “Nizami” bədii filmlərinin ssenari müəllifi İsa Mustafa oğlu Hüseynovun (İsa Muğanna) anım günü idi. (1928 – 2014)
Allah rəhmət eləsin ruhu şad olsun. İsa Muğanna sevimli şairimiz Nəbi Xəzri ilə bacanaq olublar. Allah rəhmət eləsin hər birinə.
“Güftə” fars mənşəli söz olub, əsasən, “deyilmiş”, “söz”, “kəlam”, “danışıq” mənası verir. Ədəbiyyatda, xüsusən də musiqidə mahnının sözləri mənasında işlənir. Ədəbiyyat dərgisi təsis edən Vəli Ayla Ayşə Ay Türkiyədə çıxan, ədəbi mühitdə tanınan dərgini bu cür adlandırıblar. Türk dili və ədəbiyyatı müəllimi olan redaktorlar dərgidə bütün türk dünyasının qələm adamlarının yazılarına yer verirlər. Onlar ədəbiyyata dərindən bələddirlər, həm fənni tədris edirlər, həm də hekayə ustalarıdırlar. İstedadlını bircə cümləsindən tanıyırlar və fərq qoymadan, başqa maraqlar güdmədən, ədəbiyyat naminə hər kəsə dəyər verirlər. Burda ilk dəfə təxminən iki il əvvəl “Həkimlərin əyri xətti” adlı hekayəm dərc olunub. İkinci dəfə isə “Ağ divarda qara yazılar”a yer ayırdılar. Üçüncü dəfə hörmətli redaktor həm Azərbaycanda hazırda nəşr olunan jurnallar haqqında məlumat verməyimi, həm də dərginin 2026-cı il mart-aprel sayı haqqında yazmağımı təklif etdi. Bunu xeyli vaxt müşahidə etdikdən sonra düşünüblər. Məmnun edəcək haldır. Gərgin iş rejimi, yaradıcılıq və məişət qayğıları arasında “Güftə ədəbiyyat” üçün vaxt tapmaq nə qədər çətin olsa da, öhdəsindən gəldim. Dərgini ilk səhifədən başlamış sonuncuyadək oxudum və ədəbi qeydlərimi başa çatdırdım. Dərgi sahiblərinin bəyənmələrindən məmnun oldum. Gördüyüm digər işi izah etməyi vacib sayıram. Ədəbi dərgilərimiz haqqında məlumatı isə araşdırmaçıların, alimlərin başa gətirdiyi mətnlərdən və saytlardan toplayıram. Heç kəsin zəhmətini mənimsəmək niyyətində deyiləm. Müəlliflərin və digər mənbələrin adlarını aydın şəkildə qeyd edirəm. Mütləq diqqətinizə çatdırmalıyam ki, burda məqsədim yalnız ədəbi xidmətdir. Digər maraqdan söhbət gedə bilməz. İstəyirəm, mətbuatımız, ədəbiyyatımız, jurnalistlərimiz haqqında “Güftə ədəbiyyat” oxucuları məlumatlı olsunlar. Bu məsuliyyətli işi etimad göstərib mənə həvalə etdikləri üçün dərginin sahiblərinə minnətdaram.
Керим Керимов – чем занимался секретный советский руководитель, которого снимали только со спины
Один из самых засекреченных учёных в мире : Керим Керимов (1917–2003) — выдающийся азербайджанский инженер и ученый, генерал-лейтенант, который на протяжении 25 лет был одной из самых влиятельных и одновременно самых засекреченных фигур в советской космонавтике. Как председатель Государственной комиссии по пилотируемым полетам (1966–1991), он лично давал разрешение на запуск всех космических кораблей, от первых «Союзов» до орбитальной станции «Мир» Участвовал в подготовке запуска первого спутника (1957) и исторического полета Юрия Гагарина (1961). В годы Второй мировой войны занимался разработкой и внедрением первые в мире реактивною систему залпового огня (РСЗО) «Катюша».
В истории советской космонавтики были лица, известные всему миру — Гагарин, Королёв, Терешкова. А были те, чьи имена десятилетиями оставались государственной тайной. Керим Керимов — самый яркий пример такого «генерала-невидимки». Его лицо не появлялось в прессе, а в телерепортажах его показывали исключительно со спины. И при этом именно он на протяжении десятилетий был одним из главных «дирижеров» советской космической программы.
Становление конструктора Керим Керимов родился в Баку в 1917 году. Его юность пришлась на тревожные предвоенные годы, но он сумел получить хорошее образование, окончив Азербайджанский индустриальный институт.
Его карьера резко изменилась в 1941 году, когда его как перспективного выпускника направили в Артиллерийскую академию. Уже во время войны он служил военным представителем на заводах, где принимал снаряды для легендарных «Катюш». А в 1946 году его ждала командировка, определившая судьбу — он отправился в немецкий городок Бляйхероде, где изучал трофейные ракеты Фау-2. Этот опыт стал фундаментом для его дальнейшей 20-летней карьеры в Министерстве обороны, где он прошел путь от старшего инженера до начальника управления.
Серый кардинал космоса
В 1965 году наступил звездный час Керимова. Его назначили председателем Государственной комиссии по пилотируемым полетам. Это была колоссальная ответственность: он утверждал программы полетов, анализировал результаты испытаний и давал окончательный допуск к запуску ракет, кораблей и станций.
После смерти Сергея Королёва в 1966 году именно Керимов стал ведущим ученым и организатором космической программы. Под его руководством проходили запуски всех ключевых проектов: от первых «Союзов» и станций «Салют» до легендарного «Мира». Именно ему космонавты докладывали о выполнении заданий на орбите.
Поэтому неудивительно, что имя Керимова не разглашалось. Ни в телепередачах, ни в кинохронике разглядеть лица Керимова также невозможно: зрителям всегда показывали только спину самого секретного в Советском Союзе руководителя и военачальника.
Верность делу Между тем Керим Керимов не был знаком лишь рядовому советскому гражданину. Руководство же страны регулярно отмечало его заслуги: как указано в сборнике документов «Штрихи к портрету отечественной космонавтики» (автор-составитель Т. А. Головкина), Керимов являлся лауреатом Сталинской, Ленинской и Государственной премий СССР, был награжден многими орденами медалями, а в 1987 году стал Героем Социалистического труда. Керимову было уже за семьдесят, когда он вышел в отставку. Однако самый секретный генерал Советского Союза остался верен своему делу и продолжал работать консультантом Центра управления полетами. И это неудивительно: опыт Керимова, стоявшего у истоков космонавтики, был бесценен.
Спустя 4 года после отставки имя Керима Керимова наконец стало известно широкой общественности. Именно тогда были опубликованы мемуары Керимова под названием «Дорога в космос». Если принять во внимание, что в том числе благодаря Керимову Советский Союз долгое время сохранял первенство в космической гонке, то становится понятно, почему книга вызвала такой интерес читателей. Эти мемуары оказались первым и последним произведением Керимова. Генерал скончался в 2003 году в возрасте 86 лет. Сегодня Керимов уже не засекречен, поэтому его имя носят по крайней мере две московских школы: No 1583 и No 157 с этнокультурным азербайджанским компонентом образования.
Həyat davam edir Hər bir insanın həyat tərzi müxtəlifdir və bizim həyata baxışımız da fərqlidir. Nə qədər problem olmağından asılı olmayaraq, əsas odur ki, insan o problemə necə reaksiya verir. Bəziləri çətinlik çıxanda sınırlar, özlərinə qapanırlar, heç nə etmirlər, depressiyaya düşürlər. Amma elə insanlar da var ki, onlar çıxış yolu axtarırlar, hər bir problemi həll etmək üçün çalışırlar. Onlar heç vaxt təslim olmurlar. Bəli, hər bir çətinlik çıxanda ortaya hətta güclü insanlar belə narahat olurlar, stress yaşayırlar, amma öz hisslərinə qapılmırlar. Nə olursa-olsun, onlar həyatını davam etdirirlər. Bu həyatda gərək güvən, sevgi, ədalət, hər kəsə qarşı pozitiv xüsusiyyətin olsun. Çünki bu, qəlbi sağlamlaşdırır və gözəlləşdirir. “Sən bacarmazsan”, “sən kimsən?”, “sən hardan gəlmisən ki, harada gedəsən?” deyən insanların sözlərini ürəyinə götürməyəsən. Buna görə ilk öncə özünü tanımaq lazımdır. Sokrat demişdi ki, özünü tanıyan insan Allahı və insanları tanıyar. Yəni insan bilməlidir öz güclü və zəif tərəflərini, nəyi xoşladığını, nəyi xoşlamadığını. Özünü tanıyan insan çətinliyə düşdüyü zaman özünü itirməz, dərhal çıxış yolu tapar. Dünya çox böyükdür, onu daraltmağa ehtiyac yoxdur. Ən əsası, ruhdan düşməyəsən. Düşüncəni pozitivlə yüklə, neqativə yer buraxma öz beynində. Problemsiz insan yoxdur. Güclü insan o insan deyil ki, hər dəfə həyatında yaxşı şeylər baş verir. Güclü insan o insandır ki, yıxıldıqdan sonra qalxmağa cəhd edir və həyatını davam etdirir. Bu həyatda gərək güclü olmalısan, öz zəif cəhətlərini heç kimə deməməlisən ki, səndən istifadə etməsinlər deyə. Heç vaxt dayanma. İtkinlərin ola bilər, amma onun əvəzində gözəl qapılar açıla bilər. Keçmiş dərsdir. Gələcək fürsət. İndiki an isə sənin gücündür. Həyat davam edir — dayanmaq yox, davam etmək vaxtıdır.
USTACAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
