İnsanlığın Psixoloji Virusu: Eqo və Ona Qarşı Antivirus

İnsanlıq bunu anlamalıdır. Həm də bunu gec olmadan anlamalıdır.
Çünki biz dünyanı dəyişdirmək üçün böyük bir yarışın içindəyik. Yeni texnologiyalar yaradırıq, süni intellekti inkişaf etdiririk, başqa planetlərə getməyin yollarını axtarırıq, xəstəliklərə qarşı müalicələr tapırıq, həyatımızı daha rahat və təhlükəsiz etmək üçün hər gün yeni sistemlər qururuq.
Biz maddi baxımdan görünməmiş bir inkişaf mərhələsinə çatmışıq.
Amma burada çox vacib bir sual yaranır:
Bütün bunlar həqiqətən insanlığın inkişafıdırmı?
Əgər insan texnologiya baxımından inkişaf edir, lakin mənəviyyat baxımından zəifləyirsə, biz buna tam mənada inkişaf deyə bilərikmi?
Bəlkə də insanlıq tarixində ilk dəfə olaraq belə bir paradoksun qarşısındadır:
İnsan öz xarici dünyasını sürətlə inkişaf etdirir, amma daxili dünyasını eyni sürətlə inkişaf etdirə bilmir.
Və bu ziddiyyət gələcəyimiz üçün düşündüyümüzdən daha böyük təhlükə yarada bilər.

Dünya bizim məkanımızdır

Dünya insanlığın ortaq məkanıdır.
Bu planet heç bir insanın şəxsi mülkü kimi yaradılmayıb. Heç bir sərhəd kainat tərəfindən çəkilməyib. Heç bir xəritədəki xətt insanın qanında, düşüncəsində və ya ruhunda təbii olaraq mövcud deyil.
Biz sonradan sərhədlər yaratdıq.
“Bura mənimdir.”
“Bura sənindir.”
“Bu torpaq mənimdir.”
“Bu sərvət mənimdir.”
“Bu pul mənimdir.”
“Bu insan mənim ailəmdir.”
“Bu qrup mənim qrupumdur.”
Beləliklə, insanın dünyaya baxışı tədricən dəyişdi.
Dünya əvvəlcə yaşamaq üçün ortaq məkan olduğu halda, zaman keçdikcə bölüşdürüləcək resurslara çevrildi.
İnsan yalnız təbiəti deyil, bir-birini də kateqoriyalara ayırmağa başladı.
Millətlər.
Sərhədlər.
Siniflər.
Statuslar.
Sərvətlər.
Mülkiyyətlər.
Və bütün bunların mərkəzində getdikcə daha güclü bir anlayış formalaşdı:
“Mən.”

İnkişaf etdik, amma nə qədər insan qaldıq?

İnsanlıq inkişaf etdi.
Alətlər yaratdı.
Şəhərlər qurdu.
Dövlətlər yaratdı.
Elm inkişaf etdirdi.
Tibb yaratdı.
Kosmosa çıxdı.
Rəqəmsal dünya qurdu.
Süni intellekt yaratmağa başladı.
Bütün bunlar insanın inanılmaz potensialını göstərir.
Lakin inkişafı yalnız sahib olduğumuz vasitələrlə ölçmək kifayətdirmi?
Əgər insan daha güclü silah yaradırsa, bu onun daha çox inkişaf etdiyini göstərir?
Əgər insan daha çox pul qazanırsa, bu onun daha yüksək insan olduğunu göstərir?
Əgər insan başqa planetə gedə bilirsə, amma öz daxilindəki nifrəti, tamahı, eqonu və laqeydliyi idarə edə bilmirsə, həqiqətən nə qədər inkişaf edib?
Bəlkə də inkişaf anlayışını yenidən müəyyənləşdirməliyik.
İnsanlığın inkişafı yalnız insanın dünyaya hakim olmaq qabiliyyətinin artması deyil.
İnsanlığın inkişafı insanın öz gücünü necə istifadə etdiyini dərk etməsinin artmasıdır.
Çünki güc artıb, mənəviyyat artmayıbsa, insan sadəcə daha güclü varlığa çevrilir.
Daha yaxşı insana yox.

Maddiyyatın insan şüurundakı hökmranlığı

Pul həyatın bir hissəsidir.
Maddi imkanlar insanın yaşaması, təhlükəsizliyi və rahatlığı üçün vacibdir. Problem pulun mövcudluğu deyil.
Problem pulun insanın dəyər ölçüsünə çevrilməsidir.
İnsan nə qədər qazandığını öz dəyəri hesab etməyə başlayanda, maddiyyat artıq vasitə olmaqdan çıxır.
Məqsədə çevrilir.
İnsan özünü başqaları ilə müqayisə edir:
Kim daha varlıdır?
Kim daha bahalı avtomobil sürür?
Kim daha böyük evdə yaşayır?
Kim daha yüksək statusa sahibdir?
Kim daha çox tanınır?
Beləliklə, insan öz həyatını yaşamaq əvəzinə, başqalarının gözündə öz dəyərini sübut etməyə başlayır.
Bu isə insanı görünməz bir yarışa salır.
Və bu yarışın sonu yoxdur.
Çünki insan həmişə özündən daha çoxuna sahib olan birini tapa bilər.
Beləliklə, maddiyyat insanı təmin etmək əvəzinə, onu daim daha çox istəməyə məcbur edən psixoloji mexanizmə çevrilə bilər.
Daha çox pul.
Daha çox status.
Daha çox güc.
Daha çox tanınmaq.
Daha çox sahib olmaq.
Və nəhayət:
Daha çox “mən”.

Eqo — insanın görünməz psixoloji virusu

Burada eqo anlayışı ortaya çıxır.
İnsan özünü dərk etməlidir. Öz şəxsiyyətini tanımalıdır. Öz sərhədlərini bilməlidir. Özünü qorumağı bacarmalıdır.
Bunlar sağlam insan şüurunun hissələridir.
Lakin “Mən” anlayışı nəzarətdən çıxdıqda başqa bir vəziyyət yaranır.
İnsan artıq yalnız özünü görməyə başlayır.
Başqasının ağrısını öz ağrısı qədər hiss etmir.
Başqasının uğurunu özünə təhlükə kimi qəbul edir.
Başqasının üstünlüyünü qəbul etməkdə çətinlik çəkir.
Daha çox sahib olmaq istəyir.
Daha çox tanınmaq istəyir.
Daha çox hakim olmaq istəyir.
Daha çox önə çıxmaq istəyir.
Beləliklə, “Mən” sağlam özünüdərk olmaqdan çıxaraq özmərkəzçiliyə çevrilir.
Mən buna insanlığın psixoloji virusu deyirəm.
Çünki virus kimi bu düşüncə də insanın daxilində görünmədən yayıla bilər.
İnsan yoluxduğunu hiss etməyə bilər.
Əksinə, öz davranışını tamamilə normal hesab edə bilər.
Ən təhlükəli tərəf də məhz budur.
İnsan xəstə olduğunu bilmirsə, müalicəyə ehtiyacının olduğunu da düşünmür.

Ən təhlükəli virus: fərqində olmadığımız virus

Bioloji viruslar aşkar edilə bilir.
İnsan temperaturunu ölçür.
Analiz verir.
Həkimə müraciət edir.
Virus müəyyən edilir.
Sonra ona qarşı mübarizə aparılır.
İnsanlıq bioloji təhlükələrə qarşı inanılmaz sistemlər qurub.
Peyvəndlər.
Dərmanlar.
Laboratoriyalar.
Tibbi texnologiyalar.
Gigiyena sistemləri.
Müşahidə mexanizmləri.
Bəs insanın daxilində yayılan dağıdıcı psixoloji mexanizmlərə qarşı nə qədər sistem qurmuşuq?
İnsan öz eqosunu necə müəyyən etməlidir?
İnsan özünün həddindən artıq özmərkəzçi olduğunu necə anlamalıdır?
İnsan öz maddi ehtirasının artıq həyatına hakim olduğunu necə müəyyən etməlidir?
İnsan empatiyasını itirdiyini necə bilməlidir?
Bəlkə də burada insanlığın ən böyük problemlərindən biri dayanır:
Biz xarici təhlükələri aşkar etməyə daha çox çalışmışıq, daxili təhlükələri isə kifayət qədər araşdırmamışıq.

Eqo insanı illüziyaya həbs edə bilər

Eqonun ən böyük gücü onun insana özünü haqlı göstərməsidir.
İnsan öz davranışına bəraət qazandıra bilər.
“Mən bunu haqq edirəm.”
“Mən ondan daha yaxşıyam.”
“Mənim problemim daha vacibdir.”
“Mənim ailəm mənə kifayətdir.”
“Başqaları məni maraqlandırmır.”
“Mənim qazancım mənim uğurumdur.”
“Mənim sahib olduqlarım mənim dəyərimdir.”
Bu düşüncələr bir-birinin ardınca insanın şüurunda möhkəmləndikcə, insan öz daxilində bir qəfəs yaradır.
Bu qəfəsin dəmir barmaqlıqları görünmür.
İnsan küçədə sərbəst gəzir.
İstədiyi yerə gedir.
İstədiyini alır.
İstədiyi kimi danışır.
Amma düşüncələrinin içində həbsdə ola bilər.
Bu, psixoloji illüziyadır.
İnsan özünü azad hesab edir, halbuki onu idarə edən əsas mexanizmlərdən biri öz eqosudur.

Ailə də eqonun sərhədlərindən kənarda deyil

İnsan təbii olaraq ailəsini sevir.
Bu, insan həyatının ən gözəl tərəflərindən biridir.
Amma burada da daha böyük bir sual yaranır:
Niyə insan öz ailəsinin ağrısını hiss edir, amma tanımadığı insanın ağrısına laqeyd qala bilir?
Niyə “mənim uşağım” deyəndə ürəyimiz ağrıyır, amma başqa uşağın çəkdiyi əzab bizi eyni şəkildə silkələmir?
Niyə “mənim ailəm” anlayışı güclüdür, amma “mənim insanlığım” anlayışı eyni gücdə deyil?
Burada problem ailəni sevmək deyil.
Problem sevgimizin dairəsinin həddindən artıq daralmasıdır.
İnsanlıq yalnız “mən və mənimkilər” səviyyəsində qaldıqda, dünya parçalanmağa başlayır.
Mənim ailəm.
Mənim xalqım.
Mənim ölkəm.
Mənim dinim.
Mənim ideyam.
Mənim sərvətim.
Mənim qrupum.
Və qarşı tərəfdə:
“Onlar.”
Bəlkə də insanlığın ən böyük psixoloji sərhədi məhz “mən” və “onlar” arasındakı sərhəddir.

Əsl inkişaf nədir?

Əgər məndən soruşsalar:
“İnsanlığın inkişafı nədir?”
Mənim cavabım belə olar:
İnsanlığın inkişafı yalnız texnologiyanın inkişafı deyil. İnsanlığın inkişafı insanlığın öz mənəviyyatını gücləndirməsidir.
İnsan daha çox bilik əldə etdikcə daha məsuliyyətli olmalıdır.
Daha çox gücə sahib olduqca daha mərhəmətli olmalıdır.
Daha çox imkan əldə etdikcə daha çox paylaşmağı bacarmalıdır.
Daha çox texnologiya yaratdıqca onun nəticələrini daha dərindən düşünməlidir.
Çünki texnologiya insana güc verir.
Amma mənəviyyat həmin gücün istiqamətini müəyyən edir.
Güclü texnologiya + zəif mənəviyyat təhlükədir.
Güclü texnologiya + güclü mənəviyyat isə inkişafdır.

İnsanlığın antivirusu nə ola bilər?

Əgər eqo bir psixoloji virus kimi insanın şüurunda yayılırsa, onda onun qarşısında bir “antivirus” sistemi yaratmaq lazımdır.
Bu antivirus dərman olmayacaq.
Bu antivirus insanın öz şüurunda qurulmalıdır.
Onun əsas komponentləri isə:
Özünüdərk.
Empatiya.
Mərhəmət.
Təvazökarlıq.
Paylaşma.
Məsuliyyət.
Ədalət hissi.
İnsan həyatına hörmət.
Təbiətə hörmət.
Kollektiv şüur.
Bunların hamısı bir prinsipə doğru yönəlir:
“Mən”dən “Biz”ə.
Bu, insanlığın ən böyük psixoloji keçidlərindən biri ola bilər.

“Mən” yox olmaq məcburiyyətində deyil

Burada vacib bir məqam var.
İnsan özünü tamamilə yox etməməlidir.
Məsələ “mən” anlayışını məhv etmək deyil.
Məsələ “Mən”i “Biz”in düşməninə çevirməməkdir.
İnsan özünü sevə bilər.
Amma başqasına nifrət etmədən.
İnsan varlı ola bilər.
Amma var-dövləti insan dəyərinin ölçüsünə çevirmədən.
İnsan uğurlu ola bilər.
Amma başqasının uğurunu kiçiltmədən.
İnsan ailəsini sevə bilər.
Amma digər insanlara qarşı laqeyd olmadan.
İnsan öz həyatını qoruya bilər.
Amma başqasının həyatını dəyərsiz hesab etmədən.
Deməli, problem “Mən” deyil.
Problem:
“Mən hamıdan üstünəm” düşüncəsidir.

Gələcəyin ən böyük təhlükəsi

İnsanlıq qarşıdakı əsrlərdə başqa planetlərə gedə bilər.
Marsda yaşayış məntəqələri yarada bilər.
Ayda bazalar qura bilər.
Yeni enerji mənbələri tapa bilər.
Süni intellekti daha da inkişaf etdirə bilər.
Bəlkə də bir gün ulduzlararası səyahətə belə başlaya bilər.
Amma bütün bunlardan əvvəl bir sualı cavablandırmalıyıq:
Biz özümüzü özümüzlə birlikdə kosmosa aparacağıq, yoxsa yalnız texnologiyamızı?
Çünki insan Marsa getsə, amma eqosunu da özü ilə aparsa, Marsda da eyni problemləri yaradacaq.
Sərhədlər.
Hakimiyyət mübarizəsi.
Sərvət uğrunda rəqabət.
Status.
Ayrı-seçkilik.
Münaqişə.
Eqo.
Deməli, planet dəyişsə də, insan dəyişməyibsə, problem dəyişməyəcək.
İnsanlığın gələcəyini yalnız yeni planetlər tapmaq xilas etməyəcək.
İnsanlığın gələcəyini insanın öz daxilində yeni bir mərhələyə keçməsi xilas edə bilər.

İnsanlıq özünü itirmədən inkişaf etməlidir

Bəlkə də tarixdə ilk dəfə insan özünü məhv edə biləcək qədər böyük gücə sahibdir.
Bu güc texnologiyadır.
Amma texnologiyanın özü düşmən deyil.
Düşmən onun necə istifadə edilməsidir.
Və onu istifadə edən şüurun hansı səviyyədə olmasıdır.
Ona görə də gələcəyin ən vacib layihəsi yalnız yeni texnologiyalar yaratmaq olmamalıdır.
İnsanlığın paralel olaraq mənəvi və psixoloji inkişaf sistemləri də yaratması lazımdır.
Uşaqlara yalnız necə uğur qazanmağı öyrətmək kifayət deyil.
Onlara necə insan olmağı da öyrətmək lazımdır.
İnsana yalnız necə varlanmaq öyrədilməməlidir.
Ona sahib olduqlarının məsuliyyətini daşımaq da öyrədilməlidir.
İnsana yalnız necə güclü olmaq öyrədilməməlidir.
Ona gücünü nə vaxt və necə məhdudlaşdırmaq lazım olduğu da öyrədilməlidir.
Çünki insanlığın gələcəyi yalnız nə qədər güclü olduğumuzdan deyil, gücümüz qarşısında nə qədər insan qala bildiyimizdən asılıdır.

Son xəbərdarlıq

İnsanlıq bunu fərq etməlidir.
Çünki təhlükənin ən qorxulu tərəfi onun görünməməsidir.
Biz bioloji virusları görə bilirik.
Amma eqo insanın içində görünmədən böyüyə bilər.
Biz xəstəliyin əlamətlərini axtarırıq.
Amma bəzən mənəvi xəstəliyin əlamətlərini normal həyat hesab edirik.
Daha çox pul istəmək.
Daha çox status istəmək.
Daha çox güc istəmək.
Daha çox üstünlük qazanmaq.
Daha çox özünü göstərmək.
Daha az empatiya.
Daha az paylaşmaq.
Daha az mərhəmət.
Daha çox “mən”.
Daha az “biz”.
Bəlkə də insanlığın qarşısında duran ən böyük sual budur:
Biz texnoloji olaraq nə qədər inkişaf edə bilərik?
Yox.
Daha vacib sual budur:
Biz bu inkişafın içində insan olaraq qala biləcəyikmi?
Çünki bir gün insanlıq başqa planetlərə gedə bilər.
Amma əgər oraya yalnız insan bədənini, texnologiyasını və ağlını aparıb mənəviyyatını geridə qoyarsa, onda başqa planetə gedən varlıq bioloji olaraq insan olacaq, amma mənəvi olaraq insanlığın özünü təmsil etməyəcək.
İnsanlığın əsl sərhədi kosmos deyil.
İnsanlığın əsl sərhədi insanın öz daxilindədir.
Və həmin sərhədi keçmək üçün bizə daha güclü raketlərdən əvvəl daha güclü mənəviyyat lazımdır.
Eqoya qarşı antivirus yaratmalıyıq.
Çünki insanlığın gələcəyini yalnız texnologiya xilas etməyəcək.
İnsanlığı insan olaraq saxlaya biləcək yeganə qüvvə yenə insanın öz şüuru olacaq.
Və bəlkə də bütün bunların ən sadə ifadəsi yalnız iki sözdür:
“Mən”dən “Biz”ə.
Çünki insan özünü yalnız özü üçün yaşadıqda fərd ola bilər.
Amma insan başqasının həyatının da öz həyatı qədər dəyərli olduğunu anladığı gün həqiqi mənada insanlığa çevrilməyə başlayır.

Müəllif: yazıçı, Astrobios Hipotezinin müəllifi və şəxsi inkişaf məsləhətçisi – Məhəmməd Kərimov