QARPIZ QABIQLARI HANSI CANLININ İZİDİR?
Ərəb dilində çox maraqlı bir söz var: أَثَر — əsər. Bu söz “iz”, “nişanə”, “geridə qalan” mənalarını daşıyır. أ ث ر kökü insanın keçdiyi yerdə iz saxlaması anlayışı ilə bağlıdır.
Amma insanın iz qoyması öz adını hər yerdə yazmaq demək deyil.
Avtobusdan düşürsən, arxanda saqqız, kağız və ya tullantı qalıb. Meşədən çıxırsan, manqalın külü, plastik qablar, şüşələr yerdədir. Tarixi abidəyə gedirsən, divarına adını yazırsan. Ağacın gövdəsinə öz adını həkk edirsən.
Sahilə gedirsən — qumun üzərində boş şüşələr, plastik qablar, paketlər, qırılmış qablar və qarpız qabıqları qalıb.
Bir anlıq dayanıb düşünmək lazımdır: bu qarpız qabıqları hansı canlının izidir?
Əlbəttə, onu oraya heyvan gətirməyib. Bu, insanın izidir. Amma necə bir iz?
Sahildə qalan qarpız qabığı, boş şüşə və sınıq qab insanın orada olduğunu göstərir. Lakin bu iz onun mədəniyyətini deyil, məsuliyyətsizliyini göstərir. İnsan bəzən özündən sonra qoyduğu tullantını “heç nə deyil” hesab edir. Halbuki həmin kiçik tullantıların hər biri təbiətdə böyük problemin bir hissəsinə çevrilə bilər.
Bəlkə də insanın keçdiyi yerdə özündən sonra nə qoyub getdiyinə baxmaq onun kim olduğunu anlamağın ən sadə yollarından biridir.
Bunların hamısı bir növ “iz”dir. Amma hər iz zəruridir?
Tarixi abidənin üzərinə adını yazmaq tarixə düşmək deyil. Bu, tarixi yaddaşa hörmət yox, vandalizmdir. Təbiətdə özündən sonra tullantı qoymaq da “mən burada olmuşam” demək deyil. Əksinə, insanın keçdiyi yerə necə münasibət göstərdiyini nümayiş etdirir.
Əsl iz isə dağıtmaqla deyil, qorumaqla və yaratmaqla yaranır.
İnsanın özündən sonra qoyduğu iz yalnız bir ağac, bina və ya daş üzərində olmur. Bəzən onun ən böyük izi yetişdirdiyi insandır. Orta əsrlərdən bizə gəlib çatan böyük sənət və elm nümunələrinin arxasında yalnız onları yaradan ustalar deyil, həm də özlərindən sonra sənəti davam etdirən şagirdlər dayanırdı. Usta yaxşı şagird yetişdirir, şagird isə yeni bir əsər yaradırdı. Beləcə, bir insanın izi başqa bir insanın əlində davam edirdi.
Bəlkə də şah əsər yalnız daşdan, kağızdan və ya rəngdən yaranmır.
Bəzən bir insanın şah əsəri yetişdirdiyi yaxşı insan, bəzən yaratdığı faydalı fikir, bəzən qoruduğu təbiət, bəzən cəmiyyətə verdiyi töhfə, bəzən də özündən sonra gələn nəsil üçün qoyduğu daha yaxşı gələcəkdir.
Təbiət də bizə bunun başqa bir nümunəsini göstərir. Bir ağacın böyüməsi zaman istəyir. O, səssizcə kök salır, gövdəsini möhkəmləndirir, budaqlarını genişləndirir. Bəzən illər, hətta onilliklər keçir ki, ağac öz əzəmətinə çatsın.
Sarmaşıq isə daha sürətlə yayılır. Qısa zamanda ağacı bürüyür, hər tərəfdən görünür və sanki bütün mənzərəni özünə çəkir.
Amma bir soyuq qış gəlir…
Sarmaşığın yarpaqları solur, quruyur, onun yaratdığı görüntü yox olmağa başlayır. Səs-küy çəkilir, parıltı itir. Amma illərlə səssizcə böyüyən, kökü torpağın dərinliyinə işləyən əzəmətli ağac yenə öz yerində dayanır.
Həyatda da bəzən belədir. Bəzi şeylər çox tez böyüyür, tez görünür, çox səs salır və bir anda hamının diqqətini çəkir. Parlaq görünür, “ən yaxşısı budur” deyilir. Amma sürətlə görünmək həmişə möhkəm olmaq demək deyil.
Zaman isə hər şeyi sınaqdan keçirir.
Bir anlıq parıltı yox olur, amma kökü dərin olan qalır. Ona görə insan yalnız görünən bir iz yox, zamanın sınağından keçə biləcək bir əsər qoymağa çalışmalıdır.
Bu gün, XXI əsrdə də hər bir insan özündən sonra bir “şah əsər” qoymağa çalışa bilər.
Burada söhbət bər-bəzəkdən, şöhrətdən və adını hər yerdə görünən etməkdən getmir.
Söhbət tükətmək yox, yaratmaqdan gedir.
Hazır olanı dağıtmaq asandır. Təbiətdən istifadə etmək asandır. Tarixi abidəyə adını yazmaq asandır. Amma yeni bir şey yaratmaq, bir insan yetişdirmək, bir ağacı qorumaq, bir elm öyrətmək, cəmiyyətə fayda vermək və gələcək nəsillərə daha yaxşı dünya buraxmaq — əsl əsər budur.
İnsan bir gün gedəcək.
Amma onun yaratdığı şeylər qala bilər.
Öyrətdiyi insan davam edə bilər.
Əkdiyi ağac böyüyə bilər.
Yazdığı fikir başqa bir insanın düşüncəsini dəyişə bilər.
Etdiyi yaxşılıq başqa bir yaxşılığın başlanğıcı ola bilər.
Toxum da belədir. Torpağa düşəndə kiçik görünür. Amma içində gələcəkdə böyüyəcək bir ağacın imkanını daşıyır. Bu gün əkilən bir toxum illər sonra kölgə verən, bəhrə gətirən böyük bir ağaca çevrilə bilər.
İnsanın yaxşı əməli də toxum kimidir. Bu gün kiçik görünə bilər, amma sabah başqa bir insanın həyatında böyüyə, başqa yaxşılıqlara səbəb ola bilər.
O zaman insanın həyatı sadəcə yaşanmış ömür olmur — özündən sonra davam edən bir əsərə çevrilir.
Bəlkə də hər birimiz həyatımızın sonunda özümüzə bu sualı verməliyik:
“Mən bu dünyadan nə götürdüm?” yox,
“Mən bu dünyaya nə verdim?”
Çünki həyat yalnız sahib olduqlarımızın siyahısı deyil.
Həyat bizdən sonra nələrin qalacağının hekayəsidir.
Və ən gözəl iz — özündən sonra daha yaxşı bir şey qoyub getməkdir.
Tükətmək yox. Yaratmaq.
Dağıtmaq yox. Qorumaq.
Adını yazmaq yox. Əsər yaratmaq.
Bir anlıq görünmək yox. Zamanla böyümək.
İnsan dünyadan gedir, əsəri qalır.
Əsəri — İzi.
Milli Məclisin deputatı
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında