USTACAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
Araşdırmaçı jurnalist Zakir Kaya: Media, Ədəbiyyat və Müstəqil Düşüncənin Kəsişmə Nöqtəsi MÜSAHİBƏ MƏTNİ Müasir mediada sürət, görünürlük və rəqəmsal intensivlik artdıqca, məzmun istehsalının keyfiyyəti və müstəqilliyi getdikcə daha çox müzakirə mövzusuna çevrilir. Bu məqamda araşdırmaçı jurnalist Zakir Kaya həm yazılı mətbuat, həm də rəqəmsal media sahəsindəki fəaliyyəti ilə diqqət çəkir. Kaya jurnalistikanı yalnız xəbər ötürmək kimi deyil, eyni zamanda ictimai düşüncəni qidalandıran bir sahə kimi dəyərləndirir. Onun fikrincə, media təkcə informasiya axını deyil, həm də mədəni və intellektual istehsal məkanıdır. Ədəbiyyat və media arasındakı əlaqəyə xüsusi vurğu edən Kaya bildirir ki, bu iki sahə bir-birini tamamlayan struktura malikdir. Yazı yalnız ifadə vasitəsi deyil, eyni zamanda ictimai yaddaşı formalaşdıran güclü amildir. Kayanın həyata keçirdiyi proqram və məzmunlar xüsusilə müsahibə və analitik formatlar izləyiciyə təkcə informasiya deyil, həm də düşünmək imkanı yaratmağı hədəfləyir. Bu yanaşma onu klassik jurnalistika anlayışından fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri kimi önə çıxır. Müstəqil jurnalistika anlayışına da diqqət yetirən Kaya mediada obyektivliyin və azad düşüncənin əhəmiyyətini vurğulayır. Onun fikrincə, jurnalistin əsas vəzifəsi həqiqəti müxtəlif tərəfləri ilə ortaya qoymaq və cəmiyyətə düşünmək üçün zəmin yaratmaqdır. NƏTİCƏ Zakir Kayanın mediaya yanaşması müasir rəqəmsal dövrdə jurnalistikanın dönüşümünü anlamaq baxımından mühüm nümunə hesab olunur. Onun baxışında media yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də ictimai şüurun formalaşdığı bir sahə kimi təqdim edilir.
****
Araştırmacı Gazeteci Zakir Kaya: Medya, Edebiyat ve Bağımsız Düşüncenin Kesişim Noktası
RÖPORTAJ METNİ Günümüz medyasında hız, görünürlük ve dijital yoğunluk artarken, içerik üretiminin niteliği ve bağımsızlığı giderek daha fazla tartışma konusu haline geliyor. Bu noktada araştırmacı gazeteci Zakir Kaya, hem yazılı basın hem de dijital medya alanındaki çalışmalarıyla dikkat çekiyor.
Kaya, gazeteciliği yalnızca haber aktarmak değil, aynı zamanda toplumsal düşünceyi besleyen bir alan olarak görüyor. Ona göre medya, yalnızca bilgi akışı değil; aynı zamanda kültürel ve entelektüel bir üretim sahasıdır.
Edebiyat ve medya arasındaki ilişkiye de özel bir vurgu yapan Kaya, iki alanın birbirini tamamlayan bir yapı olduğunu ifade ediyor. Yazının sadece bir anlatım aracı değil, aynı zamanda toplumsal hafızayı şekillendiren güçlü bir unsur olduğunu belirtiyor.
Kaya’nın yürüttüğü programlar ve içerikler, özellikle söyleşi ve analiz formatında, izleyiciye sadece bilgi değil aynı zamanda düşünme alanı da açmayı hedefliyor. Bu yaklaşım, onu klasik gazetecilik anlayışından ayıran temel noktalardan biri olarak öne çıkıyor.
Bağımsız gazetecilik kavramına da dikkat çeken Kaya, medyada tarafsızlığın ve özgür düşüncenin önemine vurgu yapıyor. Ona göre gazetecinin en temel görevi, gerçeği farklı yönleriyle ortaya koyabilmek ve kamuoyuna düşünme zemini sunabilmektir.
SONUÇ
Zakir Kaya’nın medya yaklaşımı, günümüz dijital çağında gazeteciliğin dönüşümünü anlamak açısından önemli bir örnek olarak değerlendiriliyor. Medya, onun perspektifinde yalnızca bir iletişim aracı değil, aynı zamanda toplumsal bilinç üretim alanı olarak konumlanıyor.
Bu gün Xalq şairi Fikrət Qocanın anım günüdür… Vaxtilə Fikrət Qocanın Dövlət Mükafatına təqdim olunmuş 10 cildliyi haqqında yazdığım məqalə dövri mətbuatda dərc olunduqdan sonra Fikrət müəllim mənə telefon açdı, yazını bəyəndiyini, məmnunluğunu və razılığını bildirdi. Ruhu şad olsun. Bu da həmin yazı:
BƏDİİ AXTARIŞLARDA YAŞANAN ÖMÜR XX əsr Azərbaycan poeziyasının görkəmli nümayəndəsi, Xalq şairi Fikrət Qocanın ötən il nəşr olunmuş 10 cilddən ibarət “Seçilmiş əsərləri”i ilə tanışlıqdan aldığım ilk təəssüratım belə oldu: Həcmcə və bədii dəyərinə görə sanballı olan bu əsərlər şairin neçə onillikər boyu yaradıcı zəhmətinin bəhrəsi olmaqla yanaşı ədəbi-ictimai taleyini, şəxsiyyətini, ədəbiyyat tariximizin böyük bir mərhələsini əks etdirir. Hələ gənclik illərimdən şairin yaradıcılıq yoluna bələd olsam da cildlərin hər biri ilə yenidən tanışlıqdan duydum ki, şairin söz mülkünə nəzər yetirib, onları ədəbi meyarına, xarakterinə görə səciyyələndirmək bir yazının qəlibinə sığan deyil. Bu cildlər olduqca geniş, çoxşaxəli mövzuları əhatə etdiyindən onların məzmun-ideya xüsusiyyətlərini araşdırmaq, heç şübhəsiz, bir neçə tədqiqat əsərinin mövzusu olmaqla, müxtəlif aspektlərdən aparılan araşdırmaların çəkə biləcəyi yükdür. Lakin bu, heç də böyük həcmli cildlərin ictimai-bədii dəyərindən yığcam şəkildə bəhs etmək zərurətini azaltmır, əksinə, bu əsərlərin özünəməxsusluğundan, fərdilik prinsipindən, bədii siqlətindən söz açmağı labüd edir. Çünki, Fikrət Qocanın orijinal üslubu, azad düşüncəsi, mövzularının müasirliyi və aktuallığı bütün zamanların ədəbiyyatı olmaqla böyük dəyərlərə söykənir. Onun əsərləri həyat gerçəkliklərindən damla-damla süzülən bədii detalları, ictimai mahiyyəti ilə xarakterikdir.
Fikrət Qocanın ədəbi ömrü bədii axtarışlarda keçib. Vətənin içindən başlayan səyahəti sərhədlər aşıb, dənizlər, okeanlar keçib, insanlar, talelər, ömürlər arasında yaşayıb. İctima-siyasi hadisələrin kökünə varıb, müxtəlif xalqların tarixini öyrənib. Yaddaşının mərkəzində olan hadisə və şəxsiyyətləri bədii süjet xəttində işləyərkən realizm prinsipinə söykənib, poetik təsvirlərində dolğun şəkildə əks etdirib. Bu əsərlər heç şübhəsiz, yaradıcılığının ilk dövrlərindən başlayaraq müdriklik çağınacan yol alan ədəbi taleyinin dəqiq kompasıdır. Bu kompasın göstərdiyi məkan və obyektlər torpaqdı, dənizdi, mavi göylərdi və əlbəttə ki, onları sevdirən, həyatın çox gərəkli, vacib elementinə çevirən insandı, onun mənəvi dünyası, arzuları, gələcəyə ümidli baxışlarıdı.
Bu əsərlər həyatımızın tərkib hissəsi olmuş hadisələri düşüncəmizə, yaddaşımıza yazmaq qüdrətindədir. Bu əsərlərdəki lirik ovqat, hiss və düşüncə, vətəndaşlıq missiyası, dünyəvi mətləblər, milli-bəşəri problemlər özünün çeşidli çalarları ilə həyat həqiqətlərinin timsalında cəsarətlə, qətiyyətlə işıqlandırılmışdır. Onun yaradıcılığında xalq həyatı, Azərbaycanın tarixi, dünyamızın mənzərəsi bütün əzəməti, parlaqlığı ilə öz əksini tapmışdır. Bədii axtarışlarından qazandığı ədəbi uğurlarına görə də cəsarətlə demək olar ki, Fikrət Qoca uzun illər özünün poetik düşüncəsi, milli təfəkkürü ilə zamanın içiylə yeriyən, yaşadığı hadisələrin ictimai mənasına varan güclü, qüdrətli ədəbi şəxsiyyətdir. Şair yaradıcılığı boyu sözdən fırça kimi də istifadə etməyi bacarmışdır. Onun poeziyası, həm də nəsri dünyanın gərdişinə, milli-bəşəri hadisələrə, yaşadığımız itkilərə, ölümsüz ölümlərə, qəhrəmanlıqlara həsr olunmuş yaddaş rəsmləridir. Səfərlərdə gördüyü şəhərlər, bu şəhərlərin təbiəti, insanları, çayları, meşələri onun əsərlərində bir panoram kimi görünür.
Müəllif özünün qəhrəmanlarını uzaqlarda – dənizlərin arxasında, nağıllarda, əsatirlərdə arayıb-axtarmır, insanların arasında apardığı müşahidələrindən görüb-götürür. Qəhrəmanların təbiətindən, xarakterindən, hal-xasiyyətindən gələn xüsusiyyətləri sözünün qüdrətilə nizama düzür. Beləliklə, onlar yazıçının bədii təxəyyülündə, düşüncəsində formalaşaraq həyat-cəmiyyət hadisələri, bədii obrazlar timsalında həqiqi ədəbiyyatın materialına çevrilə bilir. Fikrət Qoca ilk gənclik çağlarından həyatı öyrənmək sevdasında olduğundan illər boyunca qarşısına qoyduğu məqsədini, istəyini reallaşdıra bilib. Kotanarxdan başlanan müşahidələrini yaşam boyu ürəyinin işığından, istisindən keçirərək yüzlərlə əsərlərinin mövzusu edib. Həyatdan öyrəndikləri, insanlardan görüb-götürdükləri hər zaman düşüncəsini, duyğularını qanadlandırıb. Və bu əsərlərdə ilk yaradıcılığından üzü bəri kamilləşən, müdrikləşən şair özünəinamı və özünüdərki gənclərə öyrətməyə, təlqin etməyə çalışıb.
Fikrət Qoca gəncliyimizin ən populyar şairi idi. Hələ o vaxtlar sayca az olan mətbuat orqanlarında onun şeirlərini həvəslə oxuyur, mahnılarını sevərək züm-zümə edirdik. Şairin həyata sevgisi, marağı şeirləri kimi həmişə təravətlidir.
Bu ana torpaqdan doğulmuşam mən, Qoca çinarların bir pöhrəsiyəm. Gözümü oxşayıb bu çöl, bu çəmən, Mən bulaq səsiyəm, yarpaq səsiyəm.
Hərdən mənə elə gəlir ki, Fikrət müəllim üçün şeirlərinin məxsusi yazıldığı vaxt, şərait yoxdur. Gəzdiyi, olduğu yerlərdə həyata, təbiətə, insanlara poetik nəzərlərlə baxdığındandır ki, dünya şairin gözündə bitib-tükənməyən arzularının, həyat eşqinin çeşməsi timsalındadır.
Görsəm ki, arzumun ləçəkləri tökülür, Görsəm ki, ümidimin Beli bükülür, Yenə işığını sevərəm, Səni öyərəm. Gözəlsən, dünya, deyərəm.
Dünyanın gərdişindən, vərdişindən öyrənən şair gəldi-gedərlik qanunlarının incəliyinə varmağı, gözü-könlü tox, ləyaqətlə yaşamağı vacib sandığındandır ki, həyata açıq gözlə, reallıq prizmasından nəzər yetirməyi başqalarına da tövsiyə edir. Ömür boyu hərisliklə, acgözlüklə var-dövlət yığanlara şairin olduqca sadə bir xatırlamasından necə faydalanmayasan…
Öldü varlı ata, qaldı varisi. Dedi ki, – Mənimdir torpaq, xaniman. Bu vaxt eşidildi Torpağın səsi: Görək kim-kimindir, Ey cavan oğlan.
Gənclik illərinin yadigarı olan bu yığcam şeirdə şair vara, dövlətə həris insana böyük mətləbi anladır. Burda nəsihət də var, böyük hikmət də: Nə varsa, hamısı torpağındı… Əldən tutmaq, qoldan yapışmaq, tikəni bölüşmək, xalqını, vətənini sevmək, sevdiklərinə sadiq olmaq, dəyərləri yaratmaq və yaşatmaq – budur insanın yaşadığı dünyada öhdəliyi, insanlıq borcu.
Bu gün ölkələrin bir-birilə əlaqəsi, dünyanın əmin-amanlıqda olması bütün xalqların istəyi, arzusudur. Bu münasibətləri qorumaq isə dünya xalqlarının vətən borcu olmalıdır. Təəssüflər olsun ki, bəzən kağız üzərində sülhün tərəfdarı olub insan qanına susayanlar, özgə torpaqlarına göz dikənlər, günaha batanlar heç Allahı yada salmırlar. Amma Tanrı insanlara qəddarlığından, amansızlığından əl çəkməyə vaxt verir, zaman verir. Şair dünyanı qarışdıranlar, insanlığı məhv edənlər, yer üzünü viran qoyanlarla, Allahlıq iddiasında olanlarla həmişə savaşdadır:
Özünüzü haqq saymayın, Özünüzü Allah saymayın! Durduğunuz yerə enincə, enin. Ətrafdakı ağlayan, gülən insanları görüncə enin! Bizə verilən vaxt Allah amanıdır.
Şairin vətənə sevgisi adi sevgi deyil, orijinaldı. Vətənin gülünü, çiçəyini sevmək, gözəllərini vəsv etmək hələ böyük sevgi deyil. Gərək vətənin dərdini çəkməyi, qada-balasını almağı bacarasan. Ağır günlərində sözünlə, əməlinlə sərhəddinə çəpər olasan. Onu gələcək nəslə ləyaqətlə əmanət edə biləsən. Fikrət Qocanın vətən sevgisi belə bir borc hissindən, ona həqiqi bağlılıqdan yaranıb.
Ulu vətən sevgisi Sevgilərin tacıdı. Şirinlərdən şirindi, Acılardan acıdı. Onun zülmünü çəkmək Ruhun etiyacıdı. Bu sevginin töhfəsi Zindan, həsrət, ölümdü, Ölümə hazır olmaq Özü dərin elmdi, Bunu sevənlər bilir
Fikrət Qocanın yaradıcılığında mahnı mətnləri də xüsusi yer tutur. “Azərbaycan”, “Yollar görüşəndə”, “İlk sevgi”, “Ana”, “Məcnun gəzər Leylini”, “Ay ana, dostum evlənir”, “Dilin can incidəndir”, “Gəl səhərim”, “Bir baxmısan, bir də bax”, “Sənin bircə təbəssümün”… mətnlərindəki həzinlik, ülvilik, şirinlik, eyni zamanda işıqlı sabahların, ümidlərin ziyası insanı duyğulandırır. Bu şeirlər sadəcə musiqiyə yatımlı olması ilə deyil, orda təsvir olunmuş vətən torpağı, onun bitirib-yetirdikləri, çayları, çəmənləri, insanın munis duyğuları bütün gözəllikləri ilə doğma və əzəmətli görünür.
Adi həqiqətlərin içərisində insanın mənəvi qatında gizlənən, uzaq yolların düşüncələrinə, görüb-götürdüklərinə, ümumən bütün gerçəkliklərə müəllif çox bucaqlardan göz yetirir. Və bizi də yaşadığımız ömrə həqiqətin gözü ilə nəzər yetirməyə sövq edir. Bunlar şairin öz düşüncələri olsa da həyat materialları ilə xarakterizə edildiyindən ictimailəşə bilib. Elə şeirin, sənətin gücü də bundadır.
Atam getdi, Məndən kiçik qardaşım getdi. Neçə dostum, yoldaşım getdi. Bu günlərdə uçdu getdi anam Bunlar mənə uçma öyrədir. Mən ayağı yerə bağlı insanam, İndi inanmışam, İndi xeyli ürəklənmişəm. Sizlər uçub getdiyiniz budağa, İndi mən də enmişəm.
Poemalarında istər vətəndə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələr, istərsə də uzaq ölkələrə səfərləri zamanı o yerlərin həyatı, insanları, təbiəti haqqında eşidib-bildiklərini, gördüklərini şair müasirlik-tarixilik qovuşuğunda işləmişdir. Fikrət Qocanın poemaları ciddi, gerçək hadisələrdən bəhs edən həyat hekayələridir. Bu əsərlərin aşıladığı ideya və qayə, müəllifin məqsədi sadə, həm də dolğun süjet xətti boyunca işıqlandırılıb. “Oddan keçənlər”də 37-in vahiməsi, qara-qorxusu böyük sənətkarlıqla işləndiyindən, əzilən, məhv edilən insanların fəcində şairin zamana tüğyan edən qəzəbi oxucunu riqqətə gətirir. Bu dövranda satanların şərəfsizliyi üzündən satılan tərəflərin ocaqları söndürülüb, evləri dağılıb. Qəribədir, zülmə-zindana dözüb-dayananlar azadlıqda da rahat yaşaya bilmirlər. Çünki üzə duranlar, haqqa şər atanlar yenə vəzifə başındadırlar. Bütün bunarı görmək və duymaq şairi çox incidir. Belələri ilə üz-üzə gəlmək qəlbini ağrıdır. Amma həqiqət incələr, üzülməz, deyib atalar. Haqq aşiqi günahsız köçür bu dünyadan, xain, satqın, ev yıxana isə “şərəfsiz bir əcəl” qismət olur. Vətənə sədaqət, xalqın azadlığı uğrunda mübarizəyə qalxmaq, bir vətəndaş olaraq qəhrəmanın vətənpərvərliyindən, mübarizlik ruhundan xəbər verir. Şərt o deyil ki, bu qəhrəman sənin öz millətindən olsun. Azadlıq bütün xalqlar üçün şirin nemətdir. Və o qəhrəman bütün xalqlar tərəfindən sevilir, ehtiramla yad edilir. Məhz buna görə də şair başqa xalqların qəhrəmanlarına da rəğbətlə, sevgiylə yanaşır, öldürülən, məhv edilənlərə heyfsilənir. Çe Qevara, Xose Risal, Li Vin Tam, Amilkar Kabral kimi qəhrəmanların böyük amallar uğrunda döyüşlərinə haqq qazandırır. Bu mənada şairin bədii yaddaşından keçən qəhrəmanlara, əfsanəvi partizanlara rəğbəti böyükdür. Çünki xalqını, torpağını sevən oğul, vətəndaş harda doğulub, hansı millətdən olsa da insanlıq üçün bir amal var: Vətən üçün yaşamaq! Şair insan taleyini, vətənin ağrı-acılarını düşüncəsindən, mənəvi süzgəcindən keçirən sənətkar oduğundandır ki, dünyada baş verənlərə təkcə mənsub olduğu xalqın yox, dünya vətəndaşı kimi, milyonların gözüylə baxa bilir. Dünyanı başına almış fəlakətlərə qarşı çıxmağa, insanların ləyaqətlə yaşamasına, çalışmasına səsləyən poeziyasından bir dünyasevərlik ruhu keçib gedir. Elə buna görədir ki, bir insan taleyinin üzərində qurulan poetik fikirlərdə milli-bəşəri duyğular ustalıqla ifadə olunur. O, həmişə düşünür, arayır, axtarır, məqamında məntiqi dərkinin poetik peyzajını yaradır. Göz dolu, ürək yüklü, axı o da boşalmalı, dinclik tapmalıdı. Bu səbəbdən, şair daim axtarışda, el-oba içində, kəndlərdə, şəhərlərdə – yaxın-uzaq səfərlərdə bir yaradıcı ömür yaşayr. Bədii-fəlsəfi düşüncəyə, həyat müşahidələrinə malik olanlar üçün dünyanı dərk etmək, mənəvi-əxlaqi dəyərlərin fövqündə olmaq, milli-bəşəri dərdləri, ağrıları duymaq, qiymətləndirmək və bunların bədii panoramını yaratmaq Fikrət Qoca poeziyasının, bütövlükdə ədəbi irsinin ideya və mahiyyətini ifadə edir. Bəzən insan təkliyə, öz içinə çəkiləndə, düşüncələrinə qapılanda xalqın yaddaşında olan işıqlı insanların xatirəsinə, anımına dalır. Şair belə vaxtlarda həyatında yeri olan, izi qalan insan barədə düşüncələrə dalır, onu anır. Bir ölüm xəbərindən başlanan düşüncələri xatirələrə yol alır. O yolda sözə ehya edənlərdən biri, Rəsul Rza görünür. “Rəsulsuz dəqiqələr” böyük şairin yoxluğundan rahatsız olan Fikrət müəllimin ağrısı, sarsıntısıdır. Əsər boyu R.Rzanın öz hikmətləri də müəllifin fikir karvanının yolu üstündə bir mayaka dönür. Bu sadə deyimdə, düşüncədə müəllifin bənzətməsi, güclü məntiqə söykənir.
Şair qocalmır, Ömrü bir yaz olur, qurtarır. Şair ölmür, Qara qələm kimi yazılır, qurtarır.
Sadə deyim tərzi bədii qavramada hamar və rahat bir üslub olduğundan yaddaşa asan yazılır.
Müstəqilliyə aparan yollarda xalqın başına gətirilən faciələr müəllifin “Bakı-Quba yolu” poemasında gördükləri ilə düşündükləri o yerlərdə tarixin yaddaşına köçən soyqırım faciəsi bir dərd olub, şairin ürəyinə sancılır. Şaumyanlar, Lalayanlar xalqı qanına qəltan ediblər, öldürdüklərini, yarıcan etdiklərini quyulara atıblar. Amma bu vəhşiliklərini nə qədər gizlətsələr, ört-basdır etsələr də pozulmayan tarix bu faciələri faş etdi. “Axı öldürmək olmur. Öldürüb basdırmaq olmur. Sözün düzün-doğrusun!… ”
Niyə bu qədər sevilən və yadda qalandı bu poeziya? Bu, şairin həyat hadisələrinin mərkəzində olan insanları, onların mübarizələrini, yaşam haqqını öz biçimində, rəngində və çəkisində görə bilməsi və dəyərləndirməsi ilə bağlıdır. Bu şeirlərdə gör-götür etməli çox gerçəkliklər var. İki əsrin tərənnümçüsü olan şairin zamanla səsləşən poeziyası gün işığında görünən həyat həqiqətlərinin bədii əksidir. Onun yaradıcılığında bir Vətən mənzərəsi, Vətən obrazı var. Bu mənzərə-obrazlara rövnəqlik gətirən yenə də çeşid-çeşid insanlardı. Yaxın keçmişdə yaşadığımız tarixi hadisələr – faciələr, acılar, itkilər, şəhidlik ağrıları, kənd adamlarının psixologiyasını xarakterik xüsusiyyətlərlə, çoxçalarlı həyat hadisələri ilə canlandırmaq istəyi şairi nasir kimi də fəaliyyətə sövq edib. Hər iki janrda yaratdığı əsərlərinə yaxından bələd olduqca onun poeziyasında duyduğum təhkiyə elementləri nəsrində geniş məkana, hadisələrə çevrilmiş, həm də çox rahatlıqla, rəvan, axıcı, şirəli dillə təsvir olunmuşdur. Yazıçı bu əsərlərində də vətənin, xalqın taleyini zəngin həyat materialları əsasında yaratmağa üstünlük verib. Çünki gerçəklik, həyata doğru mövqedən yanaşmanın mühüm şərtidir. Odur ki, Fikrət Qocanın Azərbaycan ədəbiyyatına xidmətlərini təkcə poeziyası ilə ölçmək doğru deyil. O, nəsr sahəsində də uğurlu əsərlər yaradıb. “Seçilmiş əsərləri”nin bir neçə cildində şair-nasirin müxtəlif illərdə yazdığı nəsr əsərləri yer alıb. Həmişə bu fikirdə olmuşam ki, yaradıcı insan sözünü ədəbiyyatın bir neçə növ və janrında ifadə edə bilər. Və bu istiqamətlər yaradıcılıqda paralel xətlər kimi inkişaf edir. Bu əsərlər böyük yaradıcı zəhmətin məhsulu olan həyat gerçəkliklərini, xalqın yaşadığı ağrıları, böyük sevgini, hikməti, müdriklikliyi ifadə edən yaşamları ilə xarakterikdir. Fikrət Qocanın böyük vətəndaş olması da vətənin, xalqın taleyini öz ömründə yaşaması, onunla qanadlanması, pərvazlanması ilə diqqət çəkir.
1988-ci ilin meydan hadisələri, 90-cı ilin yanvar faciələri, Xocalı qətliamı, Fikrət müəllimin yaradıcılığında hadisələrə reallıq prizmasından nəzər yetirməsi, bir vətəndaş ziyalı olaraq, bu ağrıları yaşayaraq qələmə alması ilə diqqət çəkir. Müəllif onları nə qədər bədii detallarla zənginləşdirsə də bu hadisələr sənədli-bədii əsərlər kimi qəbul olunur. F.Qocanın yazıçı məharəti, ustalığı ondadır ki, sadə süjetlərdə mühitin eybəcərliyini, ictimai qüsurları təmkinlə, usta bir vərdişlə tənqid edir. Və həm də cəmiyyətin mənfiliklərini həyat tərzində, düşüncəsində daşıyanların böyük qismini tipikləşdirməyə nail olur. Eləcə də insanların bir-birindən fərqli yaşam tərzini gerçəkliklərin fonunda təqdim edir. Bu təqdimat-təsvirlərin içərisində Suzen Dark, Əşrəf, Gülzar xanım kimi obrazlar aramızda yaşayırmış kimi onların talelərinə həssaslıqla yanaşırıq. Bu əsərlər bizi, başqasının həyatıdır, deyib, ictimai ağrıların daşıyıcılarına çevrilmiş bu insanlara yad nəzərlərlə baxmaq vərdişindən qurtarmaq gücündədir. Fikrət Qocanın nəsri bizi belə bir laqeydlikdən çəkindirir, gerçək sənət əsəri ilə cəmiyyət arasında bir doğmalıq, istilik yaradır.
Onun nəsr əsərləri bəzən elə bir adi söhbətlə başlayır ki, əvvəlcədən onun necə bir gərəkli hadisələrin baş verəcəyinə, problemlərin həllini çözə biləcəyinə inanmaq olmur. Bu inamsızlıq maraq qiyafəsində oxucunun qarşısına çıxır və onu səbrlə, təmkinlə əsəri oxumağa səfərbər edir. Fikrət müəllim sadə təsvirlərlə böyük mətləblər, sətiraltı mənalar anlada bilmək məharəti ilə yanaşı, həm də olduqca canlı dialoqlar yaradır. Sanki gözünün qarşısında, ətrafında dərdləşən, bölüşən insanlara maraqla diqqət kəsilirsən. Təbiilik və sadəlik bir libas kimi obrazların görkəminə ustalıqla biçilib. Onlar öz davranış və hərəkətləri ilə görümlüdürlər. Fikrət Qoca milli mənsubiyyətlərə, xarakterlərə dərindən bələd olduğu üçün başqa xalqların ictimai-mədəni həyatına, mənəvi aləminə yaxın ola bilir. Bu yaxınlıq görüşmək, münasibət yaratmaq, maraqlı ünsiyyət qurmaqla yaranır və əsərlərinə yol alır. Bu mənada Vadim İvanoviç (“Qarğa səsi”) özünün xarakteri, mənsub olduğu millətin genetik xüsusiyyətlərini göstərə bildiyi üçün maraqlı obrazdır. Bu əsərlərdə beynəlmiləlçilik yeni bir məna kəsb edir. Başqa xalqların ədəbiyyatına, mədəniyyətinə yaxın olmaq, özünün milli-mədəni dəyərlərini uzaq diyarlarda təbliğ etmək – bütün bunlara tolerantlıq prizmasından, multikultural yanaşma Fikrət müəllimin yaradıcılığında hələ gənclik dövründən özünü büruzə vermişdir. Fikrət Qoca elə o çağlardan bu fikirdə idi ki, dünya böyük vətəndir, bütün millətlər də bu vətənin övladlarıdır. Burda ayrıseçkilik, düşmən münasibətlər dünya dediyimiz evi öz əlimizlə yıxıb-uçurmaq, dağıtmaq yolverilməzdir. O, bütün xalqlara doğmalıq prizmasından yanaşır. Göstərir ki, cəmi insanların dərdləri, acıları, mənəvi dünyaları bir-birinə çox yaxındı. Yazıçı bütün əsərlərində bu məsələlərə çox həssaslıqla yanaşır, fəlsəfi düşüncələrini yaratdığı obrazların timsalında olduqca dolğun ifadə edir.
Fikrət Qoca təbiətə, insanlara həyatın rənglərindən elə naxışlar vurur ki, bunlar tək-tək bədii detallar kimi yaddaşa həkk olur: “Kəndimiz o qız gələndə ağ-qara kino idi. O qız kəndə gələn andan oldu rəngli kino”. “Sulu yerin qamışı kimi vızz eləyib çıxıb göyə, Allaha pay aparır”. “Deyirlər yaradan insanı özünə bənzər yaradıb. Yaradan bütün yaratmaq meyli olmağımızı, düşünmək, kəşf etməyə cəhdimizi yəqin ki, nəzərdə tuturmuş…” “Məhəbbət daş deyil ki, başına düşə, huşunu itirəsən. Gərək ürəyin, qapın açıq ola”. “Yaz yerdən qaynayırdı, göydən yağırdı”… Bu bənzətmə və detallardan istənilən qədər göstərmək olar.
Nəsr əsərlərində mənə xoş gələn cəhətlərdən biri də müəllifin özünün hadisələrin içərisində, qəhrəmanların yanında olmasıdır. O özünün ibrətamiz, nəsihətamiz fikirləri, müdaxilələri ilə oxucunu həyatı canlı-canlı görməyə, dərk etməyə çağırır. Bununla bir növ insanları, xüsusən də cavanları səhvlərdən çəkindirməyə çalışır. “Dəniz altındakı xatirələr”də 41-45-in müharibəsi, Şura hökumətinin ölkəyə gətirdiyi ab-hava, bəy-xan-kəndli münasibətləri, insan taleləri, psixoloji ağırlıqlar, oxucu yaddaşından şırım açaraq keçib-gedir. Burda Bəhram obrazı müharibə mövzusunda yazılan əsərlərdən bir çox cəhətləri – özünəxas sərtliyi, xarakteri, “tuncdan tökülmə bədəni”, bu kimi bir sıra təsvirlərlə fərqlidir, yenidir. Bu mövzuda yazılmış başqa bir əsərdə isə (“Qoca söyüd yıxıldı”) müharibənin gətirdiyi dəhşətlər, aclıq, fəlakət tamam başqa istiqamətdən canlandırılmışdır. Burda diqqətə yönəldilən insan taleyidir. Müharibə Hüsən kişinin hər şeyini əlindən alıb. Həyat get-gedə öz axarına düşsə də Hüsən kişinin düzəni pozulmuş həyatı sıxıntı içindədir. Ən böyük faciə Hüsən kişinin təkliyidir…
Əvvəldə qeyd etdiyimiz kimi, yazıçı meydan hadisələrini, onun yaşadığı ağır, üzücü günləri həyat həqiqətləri fonunda qələmə alıb. 20 yanvar faciəsindən bəhs edən əsərdə o gecə adamlarla bərabər şəhid olmuş Bakıya şahidlik edən müəllif sanki yaddaşımızın rəsmini çəkib. Burda vətənin taleyi bütünlükdə insanların həyatından keçir. Kiçik bir nümunə: “Öznəm tonqala tərəf qaçdı. Oradan bir anın içində tufan keçmişdi, adamarı, ağacları, daşları, asfaltı burub, əzib, didib, töküb getmişdi. Ayaqqabı tayı vardı, içində ayaq, sırıqlı qolu vardı, içindən insan ovcu üzü Allaha baxırdı, üstündən tanklar keçmiş yüngül maşınlar içinin adamı ilə yerə yapışmışdı…” (“Ölüm ayrılıq deyil”). O gecə baş verən hadisələrin bütün gerçəkliyi ilə gələcək nəslə ötürülməsi müəllifin başlıca məqsədi olmuşdur. Bu başlıca amil Fikrət Qocanın “Seçilmiş əsərləri”nin mahiyyət və ideyasını ifadə etdiyindən ədəbiyyat tariximizin parlaq bir səhifəsi olaraq bütün zamanlarda müasir və aktual səslənəcəkdir. “Respublika” qəzeti, 1 Aprel 2016
(Qəndab – Ara-sor məni) Hər gün oyananda səhər mehində, Sübhün şəfəqində, danındayam mən. Telinin cığasın pozan küləyəm, Hər zaman səninlə, yanındayam mən.
Hərdən eyvandakı göyərçin səsi, Hərdən ilğımların ilıq nəfəsi, Hərdən bir qönçənin açmaq həvəsi, Hər zaman, hər yerdə, qanındayam mən.
Ustacı həmin gün aldın özündən, Əyləşdin yanında, getdi özündən, O gündən xəbəri yoxdu özündən, Sormağa gərək yox, canındayam mən. 05.05.2026. Bakı.
“Bu gün Xalq şairi Fikrət Qocanın anım günüdür… Vaxtilə Fikrət Qocanın Dövlət Mükafatına təqdim olunmuş 10 cildliyi haqqında yazdığım məqalə dövri mətbuatda dərc olunduqdan sonra Fikrət müəllim mənə telefon açdı, yazını bəyəndiyini, məmnunluğunu və razılığını bildirdi. Ruhu şad olsun. Bu da həmin yazı…”
BƏDİİ AXTARIŞLARDA YAŞANAN ÖMÜR XX əsr Azərbaycan poeziyasının görkəmli nümayəndəsi, Xalq şairi Fikrət Qocanın ötən il nəşr olunmuş 10 cilddən ibarət “Seçilmiş əsərləri”i ilə tanışlıqdan aldığım ilk təəssüratım belə oldu: Həcmcə və bədii dəyərinə görə sanballı olan bu əsərlər şairin neçə onillikər boyu yaradıcı zəhmətinin bəhrəsi olmaqla yanaşı ədəbi-ictimai taleyini, şəxsiyyətini, ədəbiyyat tariximizin böyük bir mərhələsini əks etdirir. Hələ gənclik illərimdən şairin yaradıcılıq yoluna bələd olsam da cildlərin hər biri ilə yenidən tanışlıqdan duydum ki, şairin söz mülkünə nəzər yetirib, onları ədəbi meyarına, xarakterinə görə səciyyələndirmək bir yazının qəlibinə sığan deyil. Bu cildlər olduqca geniş, çoxşaxəli mövzuları əhatə etdiyindən onların məzmun-ideya xüsusiyyətlərini araşdırmaq, heç şübhəsiz, bir neçə tədqiqat əsərinin mövzusu olmaqla, müxtəlif aspektlərdən aparılan araşdırmaların çəkə biləcəyi yükdür. Lakin bu, heç də böyük həcmli cildlərin ictimai-bədii dəyərindən yığcam şəkildə bəhs etmək zərurətini azaltmır, əksinə, bu əsərlərin özünəməxsusluğundan, fərdilik prinsipindən, bədii siqlətindən söz açmağı labüd edir. Çünki, Fikrət Qocanın orijinal üslubu, azad düşüncəsi, mövzularının müasirliyi və aktuallığı bütün zamanların ədəbiyyatı olmaqla böyük dəyərlərə söykənir. Onun əsərləri həyat gerçəkliklərindən damla-damla süzülən bədii detalları, ictimai mahiyyəti ilə xarakterikdir.
Fikrət Qocanın ədəbi ömrü bədii axtarışlarda keçib. Vətənin içindən başlayan səyahəti sərhədlər aşıb, dənizlər, okeanlar keçib, insanlar, talelər, ömürlər arasında yaşayıb. İctima-siyasi hadisələrin kökünə varıb, müxtəlif xalqların tarixini öyrənib. Yaddaşının mərkəzində olan hadisə və şəxsiyyətləri bədii süjet xəttində işləyərkən realizm prinsipinə söykənib, poetik təsvirlərində dolğun şəkildə əks etdirib. Bu əsərlər heç şübhəsiz, yaradıcılığının ilk dövrlərindən başlayaraq müdriklik çağınacan yol alan ədəbi taleyinin dəqiq kompasıdır. Bu kompasın göstərdiyi məkan və obyektlər torpaqdı, dənizdi, mavi göylərdi və əlbəttə ki, onları sevdirən, həyatın çox gərəkli, vacib elementinə çevirən insandı, onun mənəvi dünyası, arzuları, gələcəyə ümidli baxışlarıdı.
Bu əsərlər həyatımızın tərkib hissəsi olmuş hadisələri düşüncəmizə, yaddaşımıza yazmaq qüdrətindədir. Bu əsərlərdəki lirik ovqat, hiss və düşüncə, vətəndaşlıq missiyası, dünyəvi mətləblər, milli-bəşəri problemlər özünün çeşidli çalarları ilə həyat həqiqətlərinin timsalında cəsarətlə, qətiyyətlə işıqlandırılmışdır. Onun yaradıcılığında xalq həyatı, Azərbaycanın tarixi, dünyamızın mənzərəsi bütün əzəməti, parlaqlığı ilə öz əksini tapmışdır. Bədii axtarışlarından qazandığı ədəbi uğurlarına görə də cəsarətlə demək olar ki, Fikrət Qoca uzun illər özünün poetik düşüncəsi, milli təfəkkürü ilə zamanın içiylə yeriyən, yaşadığı hadisələrin ictimai mənasına varan güclü, qüdrətli ədəbi şəxsiyyətdir. Şair yaradıcılığı boyu sözdən fırça kimi də istifadə etməyi bacarmışdır. Onun poeziyası, həm də nəsri dünyanın gərdişinə, milli-bəşəri hadisələrə, yaşadığımız itkilərə, ölümsüz ölümlərə, qəhrəmanlıqlara həsr olunmuş yaddaş rəsmləridir. Səfərlərdə gördüyü şəhərlər, bu şəhərlərin təbiəti, insanları, çayları, meşələri onun əsərlərində bir panoram kimi görünür.
Müəllif özünün qəhrəmanlarını uzaqlarda – dənizlərin arxasında, nağıllarda, əsatirlərdə arayıb-axtarmır, insanların arasında apardığı müşahidələrindən görüb-götürür. Qəhrəmanların təbiətindən, xarakterindən, hal-xasiyyətindən gələn xüsusiyyətləri sözünün qüdrətilə nizama düzür. Beləliklə, onlar yazıçının bədii təxəyyülündə, düşüncəsində formalaşaraq həyat-cəmiyyət hadisələri, bədii obrazlar timsalında həqiqi ədəbiyyatın materialına çevrilə bilir. Fikrət Qoca ilk gənclik çağlarından həyatı öyrənmək sevdasında olduğundan illər boyunca qarşısına qoyduğu məqsədini, istəyini reallaşdıra bilib. Kotanarxdan başlanan müşahidələrini yaşam boyu ürəyinin işığından, istisindən keçirərək yüzlərlə əsərlərinin mövzusu edib. Həyatdan öyrəndikləri, insanlardan görüb-götürdükləri hər zaman düşüncəsini, duyğularını qanadlandırıb. Və bu əsərlərdə ilk yaradıcılığından üzü bəri kamilləşən, müdrikləşən şair özünəinamı və özünüdərki gənclərə öyrətməyə, təlqin etməyə çalışıb.
Fikrət Qoca gəncliyimizin ən populyar şairi idi. Hələ o vaxtlar sayca az olan mətbuat orqanlarında onun şeirlərini həvəslə oxuyur, mahnılarını sevərək züm-zümə edirdik. Şairin həyata sevgisi, marağı şeirləri kimi həmişə təravətlidir.
Bu ana torpaqdan doğulmuşam mən, Qoca çinarların bir pöhrəsiyəm. Gözümü oxşayıb bu çöl, bu çəmən, Mən bulaq səsiyəm, yarpaq səsiyəm.
Hərdən mənə elə gəlir ki, Fikrət müəllim üçün şeirlərinin məxsusi yazıldığı vaxt, şərait yoxdur. Gəzdiyi, olduğu yerlərdə həyata, təbiətə, insanlara poetik nəzərlərlə baxdığındandır ki, dünya şairin gözündə bitib-tükənməyən arzularının, həyat eşqinin çeşməsi timsalındadır.
Görsəm ki, arzumun ləçəkləri tökülür, Görsəm ki, ümidimin Beli bükülür, Yenə işığını sevərəm, Səni öyərəm. Gözəlsən, dünya, deyərəm.
Dünyanın gərdişindən, vərdişindən öyrənən şair gəldi-gedərlik qanunlarının incəliyinə varmağı, gözü-könlü tox, ləyaqətlə yaşamağı vacib sandığındandır ki, həyata açıq gözlə, reallıq prizmasından nəzər yetirməyi başqalarına da tövsiyə edir. Ömür boyu hərisliklə, acgözlüklə var-dövlət yığanlara şairin olduqca sadə bir xatırlamasından necə faydalanmayasan…
Öldü varlı ata, qaldı varisi. Dedi ki, – Mənimdir torpaq, xaniman. Bu vaxt eşidildi Torpağın səsi: Görək kim-kimindir, Ey cavan oğlan.
Gənclik illərinin yadigarı olan bu yığcam şeirdə şair vara, dövlətə həris insana böyük mətləbi anladır. Burda nəsihət də var, böyük hikmət də: Nə varsa, hamısı torpağındı… Əldən tutmaq, qoldan yapışmaq, tikəni bölüşmək, xalqını, vətənini sevmək, sevdiklərinə sadiq olmaq, dəyərləri yaratmaq və yaşatmaq – budur insanın yaşadığı dünyada öhdəliyi, insanlıq borcu.
Bu gün ölkələrin bir-birilə əlaqəsi, dünyanın əmin-amanlıqda olması bütün xalqların istəyi, arzusudur. Bu münasibətləri qorumaq isə dünya xalqlarının vətən borcu olmalıdır. Təəssüflər olsun ki, bəzən kağız üzərində sülhün tərəfdarı olub insan qanına susayanlar, özgə torpaqlarına göz dikənlər, günaha batanlar heç Allahı yada salmırlar. Amma Tanrı insanlara qəddarlığından, amansızlığından əl çəkməyə vaxt verir, zaman verir. Şair dünyanı qarışdıranlar, insanlığı məhv edənlər, yer üzünü viran qoyanlarla, Allahlıq iddiasında olanlarla həmişə savaşdadır:
Özünüzü haqq saymayın, Özünüzü Allah saymayın! Durduğunuz yerə enincə, enin. Ətrafdakı ağlayan, gülən insanları görüncə enin! Bizə verilən vaxt Allah amanıdır.
Şairin vətənə sevgisi adi sevgi deyil, orijinaldı. Vətənin gülünü, çiçəyini sevmək, gözəllərini vəsv etmək hələ böyük sevgi deyil. Gərək vətənin dərdini çəkməyi, qada-balasını almağı bacarasan. Ağır günlərində sözünlə, əməlinlə sərhəddinə çəpər olasan. Onu gələcək nəslə ləyaqətlə əmanət edə biləsən. Fikrət Qocanın vətən sevgisi belə bir borc hissindən, ona həqiqi bağlılıqdan yaranıb.
Ulu vətən sevgisi Sevgilərin tacıdı. Şirinlərdən şirindi, Acılardan acıdı. Onun zülmünü çəkmək Ruhun etiyacıdı. Bu sevginin töhfəsi Zindan, həsrət, ölümdü, Ölümə hazır olmaq Özü dərin elmdi, Bunu sevənlər bilir
Fikrət Qocanın yaradıcılığında mahnı mətnləri də xüsusi yer tutur. “Azərbaycan”, “Yollar görüşəndə”, “İlk sevgi”, “Ana”, “Məcnun gəzər Leylini”, “Ay ana, dostum evlənir”, “Dilin can incidəndir”, “Gəl səhərim”, “Bir baxmısan, bir də bax”, “Sənin bircə təbəssümün”… mətnlərindəki həzinlik, ülvilik, şirinlik, eyni zamanda işıqlı sabahların, ümidlərin ziyası insanı duyğulandırır. Bu şeirlər sadəcə musiqiyə yatımlı olması ilə deyil, orda təsvir olunmuş vətən torpağı, onun bitirib-yetirdikləri, çayları, çəmənləri, insanın munis duyğuları bütün gözəllikləri ilə doğma və əzəmətli görünür.
Adi həqiqətlərin içərisində insanın mənəvi qatında gizlənən, uzaq yolların düşüncələrinə, görüb-götürdüklərinə, ümumən bütün gerçəkliklərə müəllif çox bucaqlardan göz yetirir. Və bizi də yaşadığımız ömrə həqiqətin gözü ilə nəzər yetirməyə sövq edir. Bunlar şairin öz düşüncələri olsa da həyat materialları ilə xarakterizə edildiyindən ictimailəşə bilib. Elə şeirin, sənətin gücü də bundadır.
Atam getdi, Məndən kiçik qardaşım getdi. Neçə dostum, yoldaşım getdi. Bu günlərdə uçdu getdi anam Bunlar mənə uçma öyrədir. Mən ayağı yerə bağlı insanam, İndi inanmışam, İndi xeyli ürəklənmişəm. Sizlər uçub getdiyiniz budağa, İndi mən də enmişəm.
Poemalarında istər vətəndə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələr, istərsə də uzaq ölkələrə səfərləri zamanı o yerlərin həyatı, insanları, təbiəti haqqında eşidib-bildiklərini, gördüklərini şair müasirlik-tarixilik qovuşuğunda işləmişdir. Fikrət Qocanın poemaları ciddi, gerçək hadisələrdən bəhs edən həyat hekayələridir. Bu əsərlərin aşıladığı ideya və qayə, müəllifin məqsədi sadə, həm də dolğun süjet xətti boyunca işıqlandırılıb. “Oddan keçənlər”də 37-in vahiməsi, qara-qorxusu böyük sənətkarlıqla işləndiyindən, əzilən, məhv edilən insanların fəcində şairin zamana tüğyan edən qəzəbi oxucunu riqqətə gətirir. Bu dövranda satanların şərəfsizliyi üzündən satılan tərəflərin ocaqları söndürülüb, evləri dağılıb. Qəribədir, zülmə-zindana dözüb-dayananlar azadlıqda da rahat yaşaya bilmirlər. Çünki üzə duranlar, haqqa şər atanlar yenə vəzifə başındadırlar. Bütün bunarı görmək və duymaq şairi çox incidir. Belələri ilə üz-üzə gəlmək qəlbini ağrıdır. Amma həqiqət incələr, üzülməz, deyib atalar. Haqq aşiqi günahsız köçür bu dünyadan, xain, satqın, ev yıxana isə “şərəfsiz bir əcəl” qismət olur. Vətənə sədaqət, xalqın azadlığı uğrunda mübarizəyə qalxmaq, bir vətəndaş olaraq qəhrəmanın vətənpərvərliyindən, mübarizlik ruhundan xəbər verir. Şərt o deyil ki, bu qəhrəman sənin öz millətindən olsun. Azadlıq bütün xalqlar üçün şirin nemətdir. Və o qəhrəman bütün xalqlar tərəfindən sevilir, ehtiramla yad edilir. Məhz buna görə də şair başqa xalqların qəhrəmanlarına da rəğbətlə, sevgiylə yanaşır, öldürülən, məhv edilənlərə heyfsilənir. Çe Qevara, Xose Risal, Li Vin Tam, Amilkar Kabral kimi qəhrəmanların böyük amallar uğrunda döyüşlərinə haqq qazandırır. Bu mənada şairin bədii yaddaşından keçən qəhrəmanlara, əfsanəvi partizanlara rəğbəti böyükdür. Çünki xalqını, torpağını sevən oğul, vətəndaş harda doğulub, hansı millətdən olsa da insanlıq üçün bir amal var: Vətən üçün yaşamaq! Şair insan taleyini, vətənin ağrı-acılarını düşüncəsindən, mənəvi süzgəcindən keçirən sənətkar oduğundandır ki, dünyada baş verənlərə təkcə mənsub olduğu xalqın yox, dünya vətəndaşı kimi, milyonların gözüylə baxa bilir. Dünyanı başına almış fəlakətlərə qarşı çıxmağa, insanların ləyaqətlə yaşamasına, çalışmasına səsləyən poeziyasından bir dünyasevərlik ruhu keçib gedir. Elə buna görədir ki, bir insan taleyinin üzərində qurulan poetik fikirlərdə milli-bəşəri duyğular ustalıqla ifadə olunur. O, həmişə düşünür, arayır, axtarır, məqamında məntiqi dərkinin poetik peyzajını yaradır. Göz dolu, ürək yüklü, axı o da boşalmalı, dinclik tapmalıdı. Bu səbəbdən, şair daim axtarışda, el-oba içində, kəndlərdə, şəhərlərdə – yaxın-uzaq səfərlərdə bir yaradıcı ömür yaşayr. Bədii-fəlsəfi düşüncəyə, həyat müşahidələrinə malik olanlar üçün dünyanı dərk etmək, mənəvi-əxlaqi dəyərlərin fövqündə olmaq, milli-bəşəri dərdləri, ağrıları duymaq, qiymətləndirmək və bunların bədii panoramını yaratmaq Fikrət Qoca poeziyasının, bütövlükdə ədəbi irsinin ideya və mahiyyətini ifadə edir. Bəzən insan təkliyə, öz içinə çəkiləndə, düşüncələrinə qapılanda xalqın yaddaşında olan işıqlı insanların xatirəsinə, anımına dalır. Şair belə vaxtlarda həyatında yeri olan, izi qalan insan barədə düşüncələrə dalır, onu anır. Bir ölüm xəbərindən başlanan düşüncələri xatirələrə yol alır. O yolda sözə ehya edənlərdən biri, Rəsul Rza görünür. “Rəsulsuz dəqiqələr” böyük şairin yoxluğundan rahatsız olan Fikrət müəllimin ağrısı, sarsıntısıdır. Əsər boyu R.Rzanın öz hikmətləri də müəllifin fikir karvanının yolu üstündə bir mayaka dönür. Bu sadə deyimdə, düşüncədə müəllifin bənzətməsi, güclü məntiqə söykənir.
Şair qocalmır, Ömrü bir yaz olur, qurtarır. Şair ölmür, Qara qələm kimi yazılır, qurtarır.
Sadə deyim tərzi bədii qavramada hamar və rahat bir üslub olduğundan yaddaşa asan yazılır.
Müstəqilliyə aparan yollarda xalqın başına gətirilən faciələr müəllifin “Bakı-Quba yolu” poemasında gördükləri ilə düşündükləri o yerlərdə tarixin yaddaşına köçən soyqırım faciəsi bir dərd olub, şairin ürəyinə sancılır. Şaumyanlar, Lalayanlar xalqı qanına qəltan ediblər, öldürdüklərini, yarıcan etdiklərini quyulara atıblar. Amma bu vəhşiliklərini nə qədər gizlətsələr, ört-basdır etsələr də pozulmayan tarix bu faciələri faş etdi. “Axı öldürmək olmur. Öldürüb basdırmaq olmur. Sözün düzün-doğrusun!… ”
Niyə bu qədər sevilən və yadda qalandı bu poeziya? Bu, şairin həyat hadisələrinin mərkəzində olan insanları, onların mübarizələrini, yaşam haqqını öz biçimində, rəngində və çəkisində görə bilməsi və dəyərləndirməsi ilə bağlıdır. Bu şeirlərdə gör-götür etməli çox gerçəkliklər var. İki əsrin tərənnümçüsü olan şairin zamanla səsləşən poeziyası gün işığında görünən həyat həqiqətlərinin bədii əksidir. Onun yaradıcılığında bir Vətən mənzərəsi, Vətən obrazı var. Bu mənzərə-obrazlara rövnəqlik gətirən yenə də çeşid-çeşid insanlardı. Yaxın keçmişdə yaşadığımız tarixi hadisələr – faciələr, acılar, itkilər, şəhidlik ağrıları, kənd adamlarının psixologiyasını xarakterik xüsusiyyətlərlə, çoxçalarlı həyat hadisələri ilə canlandırmaq istəyi şairi nasir kimi də fəaliyyətə sövq edib. Hər iki janrda yaratdığı əsərlərinə yaxından bələd olduqca onun poeziyasında duyduğum təhkiyə elementləri nəsrində geniş məkana, hadisələrə çevrilmiş, həm də çox rahatlıqla, rəvan, axıcı, şirəli dillə təsvir olunmuşdur. Yazıçı bu əsərlərində də vətənin, xalqın taleyini zəngin həyat materialları əsasında yaratmağa üstünlük verib. Çünki gerçəklik, həyata doğru mövqedən yanaşmanın mühüm şərtidir. Odur ki, Fikrət Qocanın Azərbaycan ədəbiyyatına xidmətlərini təkcə poeziyası ilə ölçmək doğru deyil. O, nəsr sahəsində də uğurlu əsərlər yaradıb. “Seçilmiş əsərləri”nin bir neçə cildində şair-nasirin müxtəlif illərdə yazdığı nəsr əsərləri yer alıb. Həmişə bu fikirdə olmuşam ki, yaradıcı insan sözünü ədəbiyyatın bir neçə növ və janrında ifadə edə bilər. Və bu istiqamətlər yaradıcılıqda paralel xətlər kimi inkişaf edir. Bu əsərlər böyük yaradıcı zəhmətin məhsulu olan həyat gerçəkliklərini, xalqın yaşadığı ağrıları, böyük sevgini, hikməti, müdriklikliyi ifadə edən yaşamları ilə xarakterikdir. Fikrət Qocanın böyük vətəndaş olması da vətənin, xalqın taleyini öz ömründə yaşaması, onunla qanadlanması, pərvazlanması ilə diqqət çəkir.
1988-ci ilin meydan hadisələri, 90-cı ilin yanvar faciələri, Xocalı qətliamı, Fikrət müəllimin yaradıcılığında hadisələrə reallıq prizmasından nəzər yetirməsi, bir vətəndaş ziyalı olaraq, bu ağrıları yaşayaraq qələmə alması ilə diqqət çəkir. Müəllif onları nə qədər bədii detallarla zənginləşdirsə də bu hadisələr sənədli-bədii əsərlər kimi qəbul olunur. F.Qocanın yazıçı məharəti, ustalığı ondadır ki, sadə süjetlərdə mühitin eybəcərliyini, ictimai qüsurları təmkinlə, usta bir vərdişlə tənqid edir. Və həm də cəmiyyətin mənfiliklərini həyat tərzində, düşüncəsində daşıyanların böyük qismini tipikləşdirməyə nail olur. Eləcə də insanların bir-birindən fərqli yaşam tərzini gerçəkliklərin fonunda təqdim edir. Bu təqdimat-təsvirlərin içərisində Suzen Dark, Əşrəf, Gülzar xanım kimi obrazlar aramızda yaşayırmış kimi onların talelərinə həssaslıqla yanaşırıq. Bu əsərlər bizi, başqasının həyatıdır, deyib, ictimai ağrıların daşıyıcılarına çevrilmiş bu insanlara yad nəzərlərlə baxmaq vərdişindən qurtarmaq gücündədir. Fikrət Qocanın nəsri bizi belə bir laqeydlikdən çəkindirir, gerçək sənət əsəri ilə cəmiyyət arasında bir doğmalıq, istilik yaradır.
Onun nəsr əsərləri bəzən elə bir adi söhbətlə başlayır ki, əvvəlcədən onun necə bir gərəkli hadisələrin baş verəcəyinə, problemlərin həllini çözə biləcəyinə inanmaq olmur. Bu inamsızlıq maraq qiyafəsində oxucunun qarşısına çıxır və onu səbrlə, təmkinlə əsəri oxumağa səfərbər edir. Fikrət müəllim sadə təsvirlərlə böyük mətləblər, sətiraltı mənalar anlada bilmək məharəti ilə yanaşı, həm də olduqca canlı dialoqlar yaradır. Sanki gözünün qarşısında, ətrafında dərdləşən, bölüşən insanlara maraqla diqqət kəsilirsən. Təbiilik və sadəlik bir libas kimi obrazların görkəminə ustalıqla biçilib. Onlar öz davranış və hərəkətləri ilə görümlüdürlər. Fikrət Qoca milli mənsubiyyətlərə, xarakterlərə dərindən bələd olduğu üçün başqa xalqların ictimai-mədəni həyatına, mənəvi aləminə yaxın ola bilir. Bu yaxınlıq görüşmək, münasibət yaratmaq, maraqlı ünsiyyət qurmaqla yaranır və əsərlərinə yol alır. Bu mənada Vadim İvanoviç (“Qarğa səsi”) özünün xarakteri, mənsub olduğu millətin genetik xüsusiyyətlərini göstərə bildiyi üçün maraqlı obrazdır. Bu əsərlərdə beynəlmiləlçilik yeni bir məna kəsb edir. Başqa xalqların ədəbiyyatına, mədəniyyətinə yaxın olmaq, özünün milli-mədəni dəyərlərini uzaq diyarlarda təbliğ etmək – bütün bunlara tolerantlıq prizmasından, multikultural yanaşma Fikrət müəllimin yaradıcılığında hələ gənclik dövründən özünü büruzə vermişdir. Fikrət Qoca elə o çağlardan bu fikirdə idi ki, dünya böyük vətəndir, bütün millətlər də bu vətənin övladlarıdır. Burda ayrıseçkilik, düşmən münasibətlər dünya dediyimiz evi öz əlimizlə yıxıb-uçurmaq, dağıtmaq yolverilməzdir. O, bütün xalqlara doğmalıq prizmasından yanaşır. Göstərir ki, cəmi insanların dərdləri, acıları, mənəvi dünyaları bir-birinə çox yaxındı. Yazıçı bütün əsərlərində bu məsələlərə çox həssaslıqla yanaşır, fəlsəfi düşüncələrini yaratdığı obrazların timsalında olduqca dolğun ifadə edir.
Fikrət Qoca təbiətə, insanlara həyatın rənglərindən elə naxışlar vurur ki, bunlar tək-tək bədii detallar kimi yaddaşa həkk olur: “Kəndimiz o qız gələndə ağ-qara kino idi. O qız kəndə gələn andan oldu rəngli kino”. “Sulu yerin qamışı kimi vızz eləyib çıxıb göyə, Allaha pay aparır”. “Deyirlər yaradan insanı özünə bənzər yaradıb. Yaradan bütün yaratmaq meyli olmağımızı, düşünmək, kəşf etməyə cəhdimizi yəqin ki, nəzərdə tuturmuş…” “Məhəbbət daş deyil ki, başına düşə, huşunu itirəsən. Gərək ürəyin, qapın açıq ola”. “Yaz yerdən qaynayırdı, göydən yağırdı”… Bu bənzətmə və detallardan istənilən qədər göstərmək olar.
Nəsr əsərlərində mənə xoş gələn cəhətlərdən biri də müəllifin özünün hadisələrin içərisində, qəhrəmanların yanında olmasıdır. O özünün ibrətamiz, nəsihətamiz fikirləri, müdaxilələri ilə oxucunu həyatı canlı-canlı görməyə, dərk etməyə çağırır. Bununla bir növ insanları, xüsusən də cavanları səhvlərdən çəkindirməyə çalışır. “Dəniz altındakı xatirələr”də 41-45-in müharibəsi, Şura hökumətinin ölkəyə gətirdiyi ab-hava, bəy-xan-kəndli münasibətləri, insan taleləri, psixoloji ağırlıqlar, oxucu yaddaşından şırım açaraq keçib-gedir. Burda Bəhram obrazı müharibə mövzusunda yazılan əsərlərdən bir çox cəhətləri – özünəxas sərtliyi, xarakteri, “tuncdan tökülmə bədəni”, bu kimi bir sıra təsvirlərlə fərqlidir, yenidir. Bu mövzuda yazılmış başqa bir əsərdə isə (“Qoca söyüd yıxıldı”) müharibənin gətirdiyi dəhşətlər, aclıq, fəlakət tamam başqa istiqamətdən canlandırılmışdır. Burda diqqətə yönəldilən insan taleyidir. Müharibə Hüsən kişinin hər şeyini əlindən alıb. Həyat get-gedə öz axarına düşsə də Hüsən kişinin düzəni pozulmuş həyatı sıxıntı içindədir. Ən böyük faciə Hüsən kişinin təkliyidir…
Əvvəldə qeyd etdiyimiz kimi, yazıçı meydan hadisələrini, onun yaşadığı ağır, üzücü günləri həyat həqiqətləri fonunda qələmə alıb. 20 yanvar faciəsindən bəhs edən əsərdə o gecə adamlarla bərabər şəhid olmuş Bakıya şahidlik edən müəllif sanki yaddaşımızın rəsmini çəkib. Burda vətənin taleyi bütünlükdə insanların həyatından keçir. Kiçik bir nümunə: “Öznəm tonqala tərəf qaçdı. Oradan bir anın içində tufan keçmişdi, adamarı, ağacları, daşları, asfaltı burub, əzib, didib, töküb getmişdi. Ayaqqabı tayı vardı, içində ayaq, sırıqlı qolu vardı, içindən insan ovcu üzü Allaha baxırdı, üstündən tanklar keçmiş yüngül maşınlar içinin adamı ilə yerə yapışmışdı…” (“Ölüm ayrılıq deyil”). O gecə baş verən hadisələrin bütün gerçəkliyi ilə gələcək nəslə ötürülməsi müəllifin başlıca məqsədi olmuşdur. Bu başlıca amil Fikrət Qocanın “Seçilmiş əsərləri”nin mahiyyət və ideyasını ifadə etdiyindən ədəbiyyat tariximizin parlaq bir səhifəsi olaraq bütün zamanlarda müasir və aktual səslənəcəkdir.
Qonşumuz Balaş nənəgillə bizi qamış çəpər ayırardı, Çəpərin dibində qollu-budaqlı ərik ağacı vardı, Yay olanda bolluca bar gətirərdi, Külək meyvələrini çırpardı, Dibi həmişə əriklə dolu olardı. Sapsarı, badamı, şipşirin əriklərdi, Baxanda adamın ağzı sulanardı, Nəfsimiz çəkərdi. Qonşunun uşaqlarıyla yığışıb günortanın qızmarında oğurluğa gedərdik Balaş nənəgilə, O vaxtlar ayrı aləmdi, Qonşular heç vaxt qapını bağlamazdılar. Bizi görcək ala it özünü yeyib tökərdi, Yazıq it əlimizdən zəncir gəmirərdi, Bəd idi deyə açıq saxlamazdılar. Səsi qulağımdadı hələ. Bir gözümüz itdə, ürəyimiz çırpına-çırpına ciblərimizi, əlimizi, ətəyimizi əriklə doldurardıq. Elə şirin əriklərdi ki, Dadı damağımdadı hələ. Ayağımızı tikan, paltarımızı kol-kos aparardı, Hər gün böyüklərdən bir kötək payımız vardı. Günlər keçərdi, yay bitərdi, Ağac da dincələrdi, biz də. Sonra payız,sonra da qış gələrdi və həsrətlə gələn yayı gözləyərdik yenə. Ta ki, ağlımız kəsənədək. Bir gün öyrəndik ki, oğurluq günahmış sən demə. Qorxduq, yığışdıq çəpərlərin başından, Ağacların dibindən yığışdıq. Sonra aləm qarışdı, Sökdülər qamış çəpərləri, Taxta qapıları sökdülər, Hündür,bərli-bəzəkli daş hasarlar tikdilər. Sonra Balaş nənə köç etdi bu dünyadan, Sonra ərik ağacı da qurudu, Sonra əlimizdən zəncir gəmirən ala it də öldü, Sonra baxıb gördük ki, bomboşdu kənd-kəsək, Ağaclar da azalıb, adamlar da. Sonra qəbristanlıq yolunu ağartdı ağacdan ərik oğurlayan uşaqlar. Sonra o uşaqlar da qocaldı, Hamısının saçı, saqqalı ağardı. Sonra ağaclar da daha qol-budaq atmadı, Qonşuya ərik oğurluğuna getmək də heç kimin yadına düşmədi daha, Heç əriklərin də dadı olmadı əvvəlki tək. Sonra daha böyük oğurluqlar başladı, sevgilər oğurlandı, ürəklər oğurlandı, talelər, qismətlər, arzular, diləklər oğurlandı. Beləcə oğru-oğru yaşamağı öyrəndik, Beləcə unudulub getdi ərik oğruları. Amma heç vaxt damağımızdan getmədi o əriklərin dadı- Şipşirin, badamı, sapsarı.
TURAN TARİXİNİN POETİK TƏSVİRİ (“Qədim Turan eposu” kitabının təqdimatı)
Ustad Niftalı Göyçəlinin “Qədim Turan eposu” adlı kitabı Azərbaycan ədəbi mühitində işıq üzü görmüş önəmli bədii əsərlərdən biridir. Əsərin önəmi onun təkcə Odlar Yurdu Azərbaycanın deyil, ümumilikdə türklər və Turan ellərinin milli kimliyi və tarixindən bəhs etməsindən irəli gəlir. Bu qısa yazıda həmin dəyərli və qiymətli əsər barədə düşüncələrim və subyektiv baxışlarımı aşağıdakı formada qələmə almaq, onu əziz oxucularla bölüşmək istəyirəm…
Müəlliifin həyatı və yaradıcılığına qısa baxış: Yusifov Niftalı Puta oğlu (Niftalı Göyçəli): 21 mart 1951-ci ildə bir zamanlar doğma Azərbaycan diyarının qərb hissəsində yerləşmiş Göyçə mahalının Basarkeçər rayonuun Babacan kəndində anadan olmuşdur. Orta məktəbi bitirdikdən və hərbi xidmətdən tərxis olduqdan sonra 1974-cü ildə BDU-nun kitabxanaçılıq fakültəsinə (qiyabi) daxil olmuş, 1981-ci ildə oranı bitirərək kitabxanaçı-bibloqraf ixtisası üzrə ali təhsil haqqında diplomunu almışdır. 1976-cı ildən Şəki rayonuna köçməklə əvvəlcə kənd mədəniyyət evinin direktoru və iki il müddətində Səməd Vurğun adına rayon mədəniyyət evinin direktoru vəzifəsində işləmişdir. 1990-cı ildə ailəlikcə Bakı şəhərinə köçməklə 1992-ci ilə kimi ARDNŞ “Geofizikakəşfiyyat” idarəsində fond rəisi vəzifəsində işləmişdir. Tədqiqatçı, türkoloq, şair, aşıq, ədəbiyyatşünas və Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. Hal-hazırda türk milli kimliyinin təbliğinə xidmət göstərən beynəlxalq səviyyəli Turan Yazarlar Birliyinin sədri, eyni halda Turan Xalq şairidir. Ömür-gün yoldaşı Məlahət xanım 2023-cü ildə dünyasını dəyişərək ədəbiyyətə qovuşmuşdur. Onların ailə həyatından 1 qızı, 2 oğlu, 7 nəvəsi və 1 nəticəsi var. Ustad Niftalı Göyçəlinin indiyədək nəşr edilmiş kitabları sırasında 1. “Altun saçlı qərəman”, Bakı: 2000; 2. “İbrahim və Lilpar”, Bakı: 2002; 3. “Vətən sizə oğul dedi”, Bakı: 2011; 4. “Qədim Turan eposu”, Bakı: 2014; 5. “Bilqamıs – bəşəriyyətin ümumi eposudur”, Bakı: “Elm və təhsil”, 2015; 6. “Milli Qəhrəman Pəncəli”, Bakı: 2017 (Şəhriyar Seyidoğlu ilə ortaqlı); 7. “Göyçə ustadları” (antologiya), I hissə. Bakı: “Elm və təhsil”, 2017; 8. “Becan Qasımov – Göyçə xatirələri” (Bioqrafik povest). Bakı: “Elm və təhsil”, 2018; 9. “Miskin Abdal və Səfəvilər”, Bakı: “Elm və təhsil”, 2018 və 10. “Qazi” (Bioqrafik poema), Bakı: “Elm və təhsil”, 2025 kitablarını göstərmək olar. Ustad Niftalı Göyçəli Azərbaycan ədəbi mühitinin görkəmli və qocaman siması, Turan sevdalısı olan ziyalı və müdrik şəxsiyyət, həmçinin, bərəkətli ömrünü xalqın “Şəxsiyyət vəsiqəsi” sayılan milli kimlik, tarix və mədəniyyət sahəsinə həsr etmiş fədakar bir insandır…
Kitabın ümumi məlumatı: Kitabın ümumi məlumatı aşağıdakı kimidir: Kitabın adı: “Qədim Turan eposu” Müəllif: Niftalı Göyçəli Redaktor: Həbib Ələkbərsoy Məsləhətçi redaktor və ön söz müəllifi: Əlrza Amanbəyli Naşir: “Elm və təhsil” nəşriyyatı, Bakı Nəşr olunduğu il: 2014 Çap növbəsi: Birinci Kağız formatı: 60×90 1/16 Səhifə sayı: 208 səhifə. Kitabın ön söz müəllifi Əlrza Amanbəylidir. Öz sözdən sonra Həbib Ələkbərsoylunun “Bu epos Türk xalqlarının bədii tarixidir” başlıqlı yer almışdır. Ardınca müəllifin türk xalqlarının tarixi və mədəniyyətini şeir üslubunda nəzmə çəkdiyi 14 dastan təqdim edilmişdir. Kitabın sonunda isə Türk bədii təfəkkürünün digər xalqlarda mövcud olmayan “Dodaqdəyməz” şeir növündən söz açılmış, bununla bağlı müxtəlif mövzularda qələmə alınmış bir neçə dodaqdəyməz təcnislər və qəzəllər göstərilmişdir. Kitabın üz qabığında onun “I hissə” olduğu qeyd edilsə də, sonralar kitabın davamı nəşr edilməmişdir. Bu da onun ikinci hissəsinin müəlliflə yanaşı türkoloq alim, mərhum professor Ramiz Əsgərlə ortaq olaraq hazırlanmasına qərar verildiyi, lakin R.Əsgərin vəfatına görə müyəssər olmamasından irəli gəlmişdir. Bundan əlavə, kitabın arxa üzündə müəlliflə yanaşı mərhum Əlrza Amanbəylinin də fotoşəkili və qısa bioqrafik məlumatı yer almışdır. Bunun səbəbini Ustad Niftalı Göyçəlidən soruşduqda, onun bir güneyli milli fəal olaraq Xalq hərəkatı illərində Azərbaycana gəldiyi və adının təbliğ edilməsi məqsədi ilə bu formada kitabın arxa tərəfində fotoşəkili və məlumatlarının yerləşdirilməsinə qərar verildiyini bildirdi…
Kitabın ehtiva etdiyi mövzular: Ustad Niftalı Göyçəlinin əsərləri arasında heç şübhəsiz ki, “Qədim Turan eposu” adlı kitabı mövzu, yazılış üslubu və mahiyyət baxımından daha önəmli və daha əhəmiyyətlidir. Kitabın əhəmiyyətli və önəmli olması onun təkcə Odlar Yurdu Azərbaycan deyil, ümumilikdə, Turan ellərinin bir-başa milli kimliyi, tarixi və mədəniyyəti mövzusuna aid olmasından, uyğun mövzunu poeziya (şeir) formasında qələmə almasından irəli gəlir. Əslində ustad Niftalı Göyçəli Türk bədii ədəbiyyatında müasir dövrdə geniş səviyyədə epos janrına müraciət edən ilk şair olaraq təqdim edilir. Burada epos dedikdə, bir xalqın tarixi taleyi, qəhrəmanlıqları, adət-ənənələri və dünyagörüşünü geniş şəkildə əks etdirən, dastançılıq ənənəsinə əsaslanan nəhəng xalq folklor əsəri nəzərdə tutulur. Epos sadəcə bir hekayə deyil, bir millətin yaddaşı və epik düşüncə xəzinəsidir. “Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti”ndə bununla bağlı oxuyuruq: “Epos: Yun. rəvayət səciyyəvi ədəbiyyat, dastan. Koroğlu eposu. Qəhrəmanlar eposu // Qəhrəmannamələr. dastanlar və s. Xalq yaradıcılığı əsərlərinin məcmusu, Qırğızların “Manas” eposu”. (Bax: “Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti”, 2/31. “Şərq-Qərb” nəşriyyatı, Bakı, 2006). Unutmamalıyıq ki, eposlar yalnız ədəbiyyat nümunəsi deyil, həm də milli yaddaşın daşıyıcısıdır. Eposlar xalqın qəhrəmanlarını, tarixi mübarizələri və mifik dünyagörüşünü əks etdirən bədii-ədəbi nümunələrdir. Eposlardan bir hissəsinin məlum və bəlli müəllfiləri olsa da, onlardan bir çoxu xalq yaradıcılığınün məhsuludur. Dünyada qələmə alınmış bir sıra qədim eposlar mövcuddur. Bununla bağlı eradan əvvəl 12-7-ci əsrlərdə yaşadığı bildirilən qədim Yunan şairi Homer tərəfindən yazılmış, eyni halda Troya müharibəsi və qəhrəmanlıq hekayələrini özündə ehtiva etmiş “İliada” adlı antik yunan dastanı, həmçinin, onun tərəfindən ərsəyə gəlmiş “Odisseya” adlı digər kitab, qədim Hind ədəbiyyatının müəllifi bəlli olmayan, eyni halda qardaş müharibələri və dini-fəlsəfi ideyaları özündə ehtiva etmiş “Mahabharata” kitabı, tanınmış şair Əbül-Qasim Firdovsinin (940-1020) İranın qədim tarixi, qəhrəmanlıq və milli kimlikdən bəhs edən “Şahnamə” adlı əsəri və digər bu kimi nadir əsərləri göstərmək olar. Bu izahlardan sonra haqqında danışılan kitaba qayıdırıq: Niftalı müəllimin 2014-cü ildə işıq üzü görmüş “Qədim Turan eposu” adlı məlum əsəri həmin sahədə yazılaraq ərsəyə gəlmiş ən bariz nümunədir. O, adıgedən əsərdə Turan ellərinin tarixini poetik formada nəzmə çəkmiş, Türk tarixini şeir formasında oxuculara çatdırmaqda böyük, həm də ilk olan uğur qazanmışdır. Həmin əsərdə epos janrına aid olan 14 dastan şeir formasında yer alır. Onlar aşağıdakılardan ibarətdir: 1. “Şumer dastanı”; 2. “Tatar dastanı”; 3. “Hun dastanı”; 4. “Çində hun tərəqqisi və xan dövlətləri”; 5. “Hunların şimal-şərqə axını”; 6. “Tapqaç xanın Çin səddini tikdirməsi”; 7. “Başqır-Çuvaş dastanı”; 8. “Kazax dastanı”; 9. “Yuran xan dastanı”; 10. “Peçenq Temir və Az Alpər dastanı”; 11. “Türkmən dastanı”; 12. “Özbək xan və Sallur dastanı”; 13. “Qırğız dastanı”; 14. Amerikanın yerli xalqına aid “Hundu dastanı”. Məlumat üçün qeyd etmək lazımdır ki, təkcə son minillikdə deyil, ümumiyyətlə, türk kimliyi və tarixi dastanlarını belə bir geniş miqyasda və əhatəli ölçüdə nəzmə çəkən kimsə olmamışdır. Məhz bu baxımdan ustad Niftalının məlum əsəri Türk dünyasında, eyni halda dünya ədəbiyyatında ilkə atılmış bir imza kimi dəyərləndirilə bilər. Bunu təsdiq etmək üçün aşağıdakı məlumatlara nəzər salmaq kafidir: 1. Türk dünyası və Turan ellərinin ortaq eposlarından olan “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı vardır. Bu kitabın kökləri çox qədim (e.ə. VII-IX əsrlər) olsa da, mövcud nüsxələri XV əsrdə qələmə alınmışdır. Əsərin əsas süjet xətti və hadisələri daha əvvəlki dövrlərdə – oğuzların Azərbaycanda və ətraf bölgələrdə yaşadığı dönəmdə formalaşmış şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələridir. 2. Qədim türk eposunun ən əski nümunələrindən biri (e.ə. I minillik) olan və əsasən nəzm (şeir) formasında qələmə alınmış “Alp Ər Tonqa” dastanı. Türk dünyasının tanınmış alimi, filoloq və leksioqraf Mahmud Kaşğarlının (1029-1101) “Divanü lüğatit-türk” əsərində həmin dastandan müəyyən fraqmentlər qalmışdır. 3. Kökləri çox qədim dövrlərə – IX-X əsrlərə gedib çıxan və əsasən şeir (nəzm) formasında olan, eyni halda qırğız xalqının şifahi xalq ədəbiyyatının ən böyük abidəsi və dünyanın ən həcmli eposu hesab olunan “Manas” dastanı; 4. Həm nəsr, həm də şeir elementlərini özündə birləşdirən, eyni halda e.ə. III – I minilliklər və Hun-Oğuz dastanları qrupuna daxil olaraq XIII-XIV əsrlərdə qələmə alındığı bildirilən “Oğuznamələr” (Oğuz Kağan dastanı) kitabı. Bu kitab Türk dünyasının ən qədim soy-kök və dövlətçilik modeli, mifoloji-tarixi eposudur. Bu kitabda oğuzların etnosiyasi birliyindən, dünyanı fəth etməsindən bəhs edir. 5. Əsasən şeir (nəzm) formasında olan və XIX əsrin sonlarında qələmə alınmağa başlandığı deyilən “Alpamış və Koblandı Batır” dastanları özbək, qazax və qaraqalpaq türklərinin qəhrəmanlıq eposları olaraq təqdim edilir. Bu arada Türk dünyasının “Koroğlu dastanı”, “Aşıq Qərib”, “Şah İsmayıl və Əsli və Kərəm” və s. kimi epik-lirik və qəhrəmanlıq-macəra dastanları və poemaları da mövcuddur. Müasir dövrümüzdə tanınmış yazıçı-publisist Yunus Oğuz da türk tarixi və mifologiyası mövzusunda genişhəcmli, epik səciyyəli tarixi romanların müəllifidir. Bununla bağlı onun Türk tarixinə aid olan “Atilla”, “Tomris”, “Əmir Teymur”, “Şah İsmayıl Səfəvi”, “Dədə Qorqud”, “Ovçu” və s. bədii-tarixi əsərlərini göstərmək oalr. Yuxarıda təqdim edilən epos nümunələrinə diqqət yetirdikdə, onların yalnız müəyyən bir türk qolu və ya müəyyən bir qəhrəmanla bağlı olduğu aydınlaşır. Azərbaycan və ümumtürk dünyasında türklərin tarixi, qəhrəmanlıqları və mədəniyyəti ilə bağlı şeir (nəzm) formasında yazılmış epik əsərlər (dastanlar, poemalar) əsasən qədim və orta əsrlərə aiddir. Şifahi xalq ədəbiyyatında dastanlar nəsr və nəzmin qarışığı olsa da, ayrıca şeir formasında kitab olaraq ərsəyə gəlmiş əsərlər olduqca az, həm də yalnız müəyyən bir Türk qolu, müəyyən bir Türk qəhrəmanı və onların tarixi ilə bağlıdır. Ustad Niftalının şeir formasında ərsəyə gətirdiyi “Qədim Turan eposu” adlı əsəri isə epos janrının xüsusiyyətlərini daşıyan tarixi-poetik abidə olaraq uyğun sahədə həm əhatəli, həm də bir ilk imzadır. Bu baxımdan onu dünya ədəbiyyatının epos mövzusunda ərsəyə gəlmiş Homerin “İliada” və “Odisseya”, qədim Hind ədəbiyyatının “Mahabharata” və qədim İran ədəbiyyatında Əbül-Qasim Firdovsinin “Şahnamə” əsərləri ilə eyni cərgədə sıralamaq və dəyərləndirmək lazımdır. Türk dünyasında isə öz mövzusu, xüsusiyyətləri və formatına görə indiyədək belə bir əhatəli əsərin olmadığını nəzərə alaraq onu xüsusilə dəyərləndirilmək və təqdim etmək lazımdır. Çünki sözün həqiqi mənasında bu kitab türk dünyasında və eləcə də dünya səviyyəsində fəxarətlə təqdim edilə biləcək möhtəşəm bir əsərdir. Bu sözlər “Qədim Turan eposu” kitabı və onun dəyərli müəllifi barədə əsla mübaliğə deyil, sadəcə mövcud reallıqlar və həqiqətin bəyanıdır…
Təşəkkür və arzular! Fürsətdən istifadə edib əziz və dəyərli ustadımız Niftalı müəllim Göyçəliyə belə bir möhtəşəm əsərə görə səmimi minnətdarlığımı bildirir, ona uzun, sağlam və mənalı-məsud ömür, yeni-yeni yaradıcılıq uğurları arzulayıram! Onun qələmə aldığı “Qədim Turan eposu” kitabının yenidən işıq üzü görməsi və ölkə daxilində geniş yayımından əlavə, həm də digər dillərə çevrilib yayımlanması, beləliklə də digər dünya xalqları və millətləri, xüsusilə də gənclər arasında şanlı türk tarixi və kimliyinin təbliğinə töhfələr verəcəyi ümidi ilə!
İlqar İsmayılzadə (fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, “Həməşəra” mətbu orqanının təsisçisi və baş redaktoru, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi, Azərbaycan Yazıçıar Birliyi və Turan Yazarlar Birliyinin üzvü, TYB-nin İdarə Heyətinin üzvü, “Ziyadar” Mükafatı, “Qızıl Qələm” və “Zəfər” Media Mükafatları laureatı, teoloq, araşdırmaçı, tərcüməçi, yazıçı-publisist) 01.05.2026
Abşeron təhsilində sözün və yaddaşın böyük bayramı
Abşeron-Xızı Regional Təhsil İdarəsi müdiri hörmətli Ilhamə xanım Abdullayevanın dəstəyi ilə Xırdalan şəhər 8 nömrəli tam orta ümumtəhsil məktəbində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən imzalanmış sərəncam əsasında “Sözün xaqanı” böyük Azərbaycan şairi Xaqani Şirvaninin irsinə və Qərbi Azərbaycan mövzusuna həsr olunmuş möhtəşəm ədəbi-mədəni tədbir keçirildi. Tədbir Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himninin səsləndirilməsi ilə başladı. Ardınca Vətən uğrunda canından keçmiş şəhidlərin əziz xatirəsi 1 dəqiqəlik sükutla yad edildi. Tədbir sözün həqiqi mənasında bir məktəb proqramı deyil, milli yaddaşın canlı dərsi idi. Zala daxil olan hər kəs hiss edirdi ki, burada yalnız bir şair yad edilmir tarix, poeziya və kimlik eyni səhnədə görüşür. Tədbirin yüksək təşkilatçılığı isə ilk andan hiss olunurdu. Qonaqların səmimi qarşılanması, zalın estetik tərtibatı, proqramın ardıcıllığı və hər detalın düşünülmüş şəkildə hazırlanması Abşeron və Xızı rayonları üzrə təhsil sektorunun müdiri Sənan Xəlilovun bu layihəyə necə böyük məsuliyyət və sevgi ilə yanaşdığını açıq göstərirdi. Qonaqlar məktəb kollektivinin xüsusi diqqəti ilə qarşılandı. Məktəbin direktoru Mahnur Hüseynovanın rəhbərliyi altında müəllim heyəti tədbiri sadəcə təşkil etməmiş, onu bir mədəniyyət bayramına çevirmişdi. Şagirdlərin geyimindən səhnə mizanına, musiqi seçiminə qədər hər məqam müəllim əməyinin və peşəkar hazırlığın nəticəsi idi. Uşaqların çıxışlarında hiss olunan inam və səhnə mədəniyyəti onların uzunmüddətli hazırlıq prosesindən keçdiyini açıq nümayiş etdirirdi. Qərbi Azərbaycanda doğulmuş yaradıcı yazar kimi tədbirin mənəvi yükünü xüsusi hiss etdim. Müəllifi olduğum “Göyçə” şeirindən və Xaqaniyə həsr etdiyim poemadan parçalar şagirdlərin ifasında səsləndi. Uşaqların səsində həm həsrət, həm qürur, həm də gələcəyə uzanan milli ruh duyulurdu. Tədbirin ən duyğulu anlarından biri də şagirdlərlə səmimi görüş zamanı onlara müəllifi olduğum şeir jurnallarının hədiyyə edilməsi oldu. Bu görüş sadəcə təqdimat deyil, sözün nəsildən-nəsilə ötürülməsi kimi yadda qaldı. Tədbirin ən təsirli məqamlarından biri gənc şagirdlərin Məmmədli Abdullah Canpolad (8 “A”) və Xəlilova Ayişə Rəsulun (7 “A”) səhnə boyu Xaqani Şirvaninin portretini canlı şəkildə çəkmələri oldu. Daha sonra şairin həyatının ən dramatik səhifələrindən biri həbs səhnəsi teatral kompozisiya ilə canlandırıldı. O qədər təsirli idi ki, sözlə ifadə etmək çətindir bunu görmək lazım idi. Tədbirdə çıxış edən qonaqlar proqramın elmi və ictimai əhəmiyyətini daha da artırdı. ADPU beynəlxalq əlaqələr üzrə prorektoru, dr.professor Mahirə Nağıqızı şagird və müəllimlərə dəyərli tövsiyələr verdi, milli ədəbiyyatın gənc nəslin formalaşmasındakı rolundan danışdı. Milli Məclisin deputatı və Qərbi Azərbaycan Qadınlar Şurasının sədri Məlahət İbrahimqızının tədbirə qatılması iştirakçılara xüsusi ictimai məzmun qatdı. Türkiyədən təşrif buyurmuş Kerem Karabulut, Erzincan Binali Yıldırım Universitetinin dekanı və Atatürk Universitetinin professoru kimi türk dünyasının ortaq ədəbi dəyərləri və “Sözün xaqanı” kitabı barədə fikirlərini bölüşərək və iki kitabın ön söz müəllifi olaraq tədbirə beynəlxalq ruh gətirdi. Xızı rayon Giləzi qəsəbəsi Mikayıl Müşfiq adına məktəbin direktoru Svetlana Rüstəmovanın çıxışı da yadda qalan məqamlardan oldu. Abşeron rayonun təhsil nümayəndələri, məktəb rəhbərliyi, müəllim kollektivi, müxtəlif məktəblərdən gəlmiş direktorlar və Bakıdan qatılan ədəbiyyatsevərlər tədbirin miqyasını daha da genişləndirdi. Qadın qonaqlara göstərilən yüksək diqqət, səmimi münasibət, tər çiçəklərlə qarşılanması və təşkilati mədəniyyət Abşeron təhsil mühitinin nümunəvi səviyyəsini nümayiş etdirdi. Bu cür genişmiqyaslı tədbirlərin həyata keçirilməsində rayon rəhbərliyinin göstərdiyi diqqət və dəstək xüsusilə hiss olunurdu. Abşeron Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Abdin Fərzəliyevin təhsilə və milli-mənəvi layihələrə verdiyi önəm belə təşəbbüslərin reallaşmasına mühüm stimul verir. Eyni zamanda belə böyük və ideya baxımından əhəmiyyətli tədbirin ərsəyə gəlməsində Abşeron-Xızı Regional Təhsil İdarəsinin sistemli fəaliyyəti də aydın şəkildə görünürdü. Təhsildə milli dəyərlərin qorunması və məktəblərdə ədəbi-mədəni mühitin gücləndirilməsi istiqamətində göstərilən diqqətə görə idarənin müdiri İlhamə Abdullayevaya təşəkkür hissləri tədbirin ümumi ruhunda öz əksini tapırdı. Səmimi çay süfrəsi isə bu mənəvi görüşün isti və yadda qalan yekunu oldu. Şagirdlərin hazırlığı xüsusilə diqqət çəkirdi hər çıxışda müəllim zəhməti, hər misrada milli tərbiyə, hər addımda isə məktəbin ruhu hiss olunurdu. Bu tədbir bir daha sübut etdi ki, məktəb yalnız dərs deyil, millətin ruhunun yetişdiyi müqəddəs məkandır. Tədbirin yüksək səviyyədə təşkilinə görə Abşeron və Xızı rayonları üzrə təhsil sektorunun müdiri Sənan Xəlilova və xüsusilə məktəbin direktoru Mahnur Hüseynovaya dərin təşəkkürlərimi bildirirəm. Çünki belə günlər sadəcə keçirilmir yaddaşa çevrilir. Sonunda xatirə şəkilləri də unudulmadı.
Prezident mükafatçısı Yazıçı-Jurnalist Sona Abbasəliqızı İsmayılova
