SƏKSƏN DOQQUZUNCU YAZI Məmməd Araz dərdi – millətin vicdan səsi kimi (Əbülfəz Əhmədin şeirləri əsasında) Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Səksən səkkizinci yazıda söz verdiyim kimi bu yazımı tanınmış şair Əbülfəz Əhmədin “Gəldim” kitabından seçdiyim, Azərbaycan Xalq şairi Məmməd Araz şəxsiyyətinə, poeziyasına və taleyinə poetik münasibətini ifadə edən “Araz dərdi” və “Bizə oğul demə” şeirləri əsasında qələmə alıram. Azərbaycan poeziyasında elə şairlər var ki, onların adı təkcə ədəbi fakt deyil, həm də milli yaddaşdır. Məmməd Araz məhz bu qəbildən olan sənətkarlardandır. Onun şeirləri bir dövrün, bir xalqın taleyini özündə daşıyır. Əbülfəz Əhmədin Məmməd Araza həsr etdiyi “Araz dərdi” və “Bizə oğul demə” şeirləri isə sadəcə bir ustada ehtiram deyil, bütövlükdə xalqın öz vicdanı ilə üz-üzə qalmasıdır. “Araz dərdi” (səh. 80) – əslində elə “Azərbaycan dərdi” kimi qəbul olunmalıdır. Bu şeirdə Əbülfəz Əhməd Məmməd Arazın yaradıcılığında əsas xətt olan dərd anlayışını ümumiləşdirir. Burada dərd fərdi ağrı deyil, ictimai-milli faciə kimi təqdim olunur və nəticədə sözün əsl mənasında “Araz dərdi” düşüncədə “Azərbaycan dərdi” kimi assosiasiya edir, xalq, millət dərdi kimi başa düşülür: “Nə dərd varsa bəxtimədi Bu nə dərddi, Məmməd Araz?!” Bu misralarda müəllif həm öz taleyini, həm də bütöv bir xalqın bəxtini Məmməd Arazın adı ilə bağlayır. Sanki Arazla ikiyə bölünmüş, parçalanmış Azərbaycanın – yaralı bir taleyin rəmzidir bu dərd. Şair sual verir, amma cavab gözləmir – çünki cavab hamıya məlumdur: bu dərd ədalətsizlikdən, susqunluqdan, satqınlıqdan doğur. Əbülfəz Əhməd burada Məmməd Arazı dərdi deyən yox, dərdi daşıyan şair kimi təqdim edir. Onun poeziyasında “goru çatlar ölənlərin”, “günahlarıq ölənləri” misraları ilə cəmiyyətin mənəvi çöküşü açıq şəkildə ittiham olunur. İkinci şeir – “Bizə oğul demə” (səh. 80-81) – Məmməd Arazın məşhur vətəndaşlıq mövqeyinə açıq bir poetik müraciətdir. Bu şeirdə Vətənlə şair arasında acı, ittiham dolu dialoq qurulur. Əbülfəz Əhməd burada Məmməd Arazın ruhunu çağıraraq deyir: “Vətən, bizə oğul demə, amandı!” Bu çağırış təkcə poetik nida deyil, mənəvi etirafdır. Şair etiraf edir ki, bu torpaq öz oğullarını itirib, ya da oğullar öz Vətənlərinə xəyanət ediblər. Şuşanın adı çəkilir, namusun tapdanması, dəyərlərin alınıb-satılması vurğulanır. Bu artıq poeziya yox, ictimai ittiham aktıdır. Əbülfəz Əhməd burada Məmməd Araz poeziyasının əsas ruhunu – qorxmadan həqiqəti demək cəsarətini davam etdirir. Məmməd Araz necə ki, zamanında susmadı, Əbülfəz Əhməd də susmur. Hər iki şeiri birləşdirən əsas xətt məsuliyyət hissidir. Bu məsuliyyət şairin özünə, xalqına və Vətəninə qarşıdır. Əbülfəz Əhməd Məmməd Arazı təkcə ustad kimi deyil, mənəvi ölçü vahidi kimi təqdim edir. Onun adı çəkiləndə dərd də çəkilir, xəcalət də, ümid də. Bu şeirlərdə Məmməd Araz artıq fiziki yoxluğu ilə deyil, ruhən yaşayan, sorğu-sual edən, hesabat istəyən bir obrazdır. Şair sanki deyir: “Məmməd Araz sağ olsaydı, bu gün bizə nə deyərdi?” Əbülfəz Əhmədin Məmməd Araza həsr etdiyi bu iki şeir müasir Azərbaycan poeziyasında ədəbi varisliyin, mənəvi davamlılığın parlaq nümunəsidir. Bu şeirlər həm ehtiramdır, həm etiraz, həm də özümüzə ünvanlanan sualdır. Məmməd Araz poeziyası dərd deyirdisə, Əbülfəz Əhməd poeziyası o dərdin hələ də bitmədiyini göstərir. Və bu dərd bitmədikcə, Vətənə “oğul” demək də çətinləşir… Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Azərbaycanın Xalq şairi Məmməd Arazı rəhmətlə anır, qələm dostumuz, silahdaşımız, tanınmış şair Əbülfəz Əhmədə can sağlığı, bolluca uğur arzu edirəm! Sağ olun, Dostlar!
“Mən Arazam, səsim tutqun Arazdı” (Azərbaycan Məmməd Arazın simasında) Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Budəfəki söhbətimizin mövzusu Azərbaycan olacaq! Bəli məhz Azərbaycan! Azərbaycanı son nəfəsinə qədər (Babək kimi, Nəsimi kimi, Cavadxan kimi, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə kimi, Üzeyir Hacıbəyov kimi, Heydər Əliyev kimi) “Azərbaycan”, “Azərbaycan” deyə hayqıraraq tanıdan, yaşadan, yaradan hər bir işi ilə bir Azərbaycan olmağı bacaran bu Yurdun övladlarının sözündə, əməlində, simasındakı cizgilərdə axtaracağıq. Sözün əsl mənasında söz böyük qüvvədir. Və bizim artıq neçə illərdir yaradıcılıq şüarımıza (əməli iş devizimizə) çevrilmiş “tərəfsiz ədəbiyyat tarixdir” deyimi reallıqdır. Ədəbiyyat (xalqın yurdsevər övladlarının yaratdığı tərəfsiz bədii nümunələr) eyni zamanda yarandığı coğrafiyanın, dilin, xalqın tarixidir, mədəniyyətidir. Bu baxımdan mədəniyyət tariximizdə elə insanlar olub ki, onlar nəinki əməlləri, sözləri ilə, hətta heç nə demədən – susqunluğu ilə, simasındakı cizgilərilə Azərbaycanı bizə anladıb və anladır… Məsələn, əgər, Səməd Vurğunun “Azərbaycan”ı, Süleyman Rüstəmin “Təbrizim”i bizə Azərbaycanı anladırsa, Məmməd Arazın heç nə demədən, sadəcə bax beləcə məsum, məsum baxması özü bir Azərbaycandır. O, hətta “mamır olub qayalarında bitmək” istədiyi doğuma Yurdu üçün: ““Azərbaycan!” – deyiləndə ayağa dur ki, …” kimi şedevr yatmamış olsaydı belə, onun tək bircə susqun fotosuna baxmaqla təmsil etdiyi Azərbaycanı tanımaq olardı… Məsələn, bax bu yazım üçün seçdiyim foto olsun. Bu şəkil susmur. O, sükutun içindən danışır, baxışların dərinliyindən söz alıb gəlir. Küləkli bir payız gününü xatırladan fon, arxada qalan ömrün təpələrinə bənzəyir: bir az saralmış, bir az yorğun, amma yenə də ucalığını itirməmiş. Ön planda isə düşüncəyə çəkilmiş bir insan var — üzündə zamanın izi, baxışlarında xalqın taleyi. Əli dodaqlarına yaxın, sanki bir misranı içində deyir, amma ucadan səsləndirmir. Bu jest adi bir poza deyil; bu, ömür boyu sözlə yaşayan, sözlə ağrıyıb sözlə ovunan bir şairin vərdişidir. Barmaqlar düşüncəni saxlayır, dilə gəlməsin deyə… Çünki bəzi fikirlər var ki, yalnız şeirə çevriləndə rahatlıq tapır. Bu baxışlarda təkcə şəxsi talenin izi yoxdur. Burada bir xalqın sevinci, ağrısı, üsyanı və səbrinin kölgəsi dolaşır. Elə bil gözlər uzaqlara yox, zamanın içinə baxır. Keçmişin izlərini, bu günün suallarını və gələcəyin nigaran cavablarını eyni anda görür. Bu baxışlar oxucuya yaxşı tanışdır — çünki biz onu hələ deyilməmiş misralarından tanıyırıq. Geyimin sadəliyi də təsadüfi deyil. Bu sadəlikdə təmtəraq yox, ləyaqət var. Şairin böyüklüyü libasında deyil, duruşundadır. Təbiətlə üz-üzə dayanması isə təsadüf yox, seçimdir: o, həmişə torpağın, dağın, küləyin dilini bilib. Bu şəkil də sanki deyir: “Mən bu xalqın sözünü təbiətin səsi ilə demişəm”. Şəkil danışdıqca anlayırsan ki, burada bir insan yox, bir yaddaş dayanıb. Bu yaddaş susanda da danışır, kədərlənəndə də ümid verir. Bu yaddaşın adı Azərbaycan poeziyasında çoxdan bir zirvəyə çevrilib. Amma şəkil bunu ucadan demir — ehtiyac da yoxdur. Çünki əsl söz, əsl şair kimi, səssizcə təsir edir. Bu “danışan şəkil” bizə baxmır, bizi dinləyir. Sanki soruşur: Sözə nə etdin? Vətənə necə baxdın? Həqiqəti deməyə cəsarətin çatdımı? Cavabı isə yenə onun şeirləri verir. Şəkil susur, amma səs uzun müddət içimizdə qalır. Bu fotoya baxanda ilk olaraq sükut danışır. Sözsüz, səs-küysüz, amma ağır və dərin bir sükut… Sanki kadrın içində zaman dayanıb, külək belə ehtiyatla əsir. Qarşımızda oturan insan sadəcə bir şair deyil — o, bir xalqın dərdi, yaddaşı, vicdanıdır. Bu baxışlarda təkcə yaşanmış ömür yox, yaşadılmış talelər var. Bu baxışlarda Arazın axını var — bəzən coşqun, bəzən tutqun, amma həmişə sərhəd tanımayan. Məmməd Araz bu fotoda düşünən bir insan kimi görünmür, düşüncənin özünə çevrilmiş bir varlıq kimidir. Əli üzünə söykənib — bu, adi bir poza deyil. Bu əl sanki minlərlə misranın ağırlığını, minlərlə sualın cavabsızlığını saxlayır. Üz cizgilərindəki dərin xətlər zamanın izi yox, xalqın taleyinin cızdığı yollardır. Bu yollar Qarabağdan keçir, Arazdan keçir, sürgünlərdən, ayrılıqlardan, bölünmüş Yurddan keçir. Əgər, onun bu susqunluğundan doğulmuş və eyni zamanda bu susqunluğun özlüyündə nələri hayqırdığını əks etdirən hər hansı bir nümunəni — əli dodaqlarına yaxın, sanki içində dediyi misranı — eşidərək söhbətimizə davam etsək (gəlin, onu Salvartı yaylağında Gəlin qayası ilə üzbəüz susqun dialoqunu təsəvvür edək): — “Mən Arazam, səsim tutqun Arazdı” — bu misra Məmməd Arazın öz-özünə dediyi söz, onun yaratdığı poeziyanın açarıdır. O, üzünü qayaya tutub, özünü çaya bənzədən, çayla eyniləşdirən şairdir, çünki Araz da onun kimi parçalanmış, yaralı, amma diridir. Araz necə ki, iki sahili bir-birindən ayırsa da, ruhən birləşdirirsə, Məmməd Araz da sözlə ayrılıqları göstərir, amma ümid körpüləri salır. Onun səsi tutqundur, çünki bu səs yalan danışmır. Bu səs bəzən qışqırmır, amma hər zaman oyadır. Fotodakı təbiət fonu da təsadüfi deyil. Arxa planda görünən təpələr, səssiz məkan, açıq səma — bunlar şairin daxili aləminin davamıdır. Məmməd Araz şəhərin səs-küyündə yox, təbiətin sükutunda daha aydın görünür. Çünki o, torpaqdan danışan şairdir. Onun poeziyası masada yox, dağlarda, çay qırağında, kənd yollarında yazılıb. Bu fotoda o, sanki Arazın sahilində dayanıb və axan suya baxaraq yox, axının özü olaraq düşünür. Məmməd Araz üçün vətən anlayışı pafos deyil, ağrıdır. Onun vətən sevgisi bayraq yelləməkdən çox, yaraya əl basmaqdır. Bu fotodakı baxışlarda da həmin ağrı var — səssiz, amma inadkar. Bu baxışlar soruşur: “Bu torpaq niyə bu qədər sınağa çəkildi?” Və eyni zamanda cavab verir: “Çünki bu torpaq müqavimət torpağıdır.” Şairin geyimi belə onun poetik dünyasına uyğundur: sadə, iddiasız, köklü. Nə dəbdəbə var, nə nümayiş. Çünki Məmməd Araz üçün əsas olan görünmək yox, görünməz olanı göstərmək idi. O, sözlə xalqın içindəki susqun fəryadı danışdırdı. Bu fotoda da sanki danışmır, amma hər şeyi deyir. Məmməd Araz poeziyası kimi bu foto da oxunmalıdır. Səthi baxışla yox, diqqətlə, düşünə-düşünə. Bu, bir insan portreti deyil, bir epoxanın portretidir. Sovet dövrünün ideoloji basqıları, milli kimliyin sıxışdırılması, amma ruhun təslim olmaması bu simada cəmlənib. Bu baxışlar çox şey görüb, çox şey susub, amma heç vaxt yalan deməyib. “Mən Arazam, səsim tutqun Arazdı” — bu, təkcə şairin özünü ifadəsi deyil, bütöv bir xalqın etirafıdır. Çünki bu xalq da çox vaxt qışqırmadı, amma axdı. Susdu, amma yaşadı. Bölündü, amma itmədi. Bu foto qarşısında dayananda anlayırsan ki, Məmməd Araz ölmür. Çünki Araz qurumur. Səsi tutqun olsa da, axını davam edir. Və bu axın nə qədər davam edirsə, bu xalqın yaddaşı, sözü, ruhu da o qədər yaşayacaq. O, bu gün də bizim aramızdadır… O da həsrətlə Laçından, Səkidən, Biçənək aşırımından keçməklə Batabata, oradan Səbətkeçməzə getmək istəyir… Uşaq vaxtı olduğu kimi dik yamaclardakı dağ cığırları ilə Dağdağandan aşıb Salvartı yaylaqlarında dolaşmaq, ürəyini Gəlin qayasına boşaltmaq istəyir…. Gömürdən keçib özünün aydan arı, sudan duru Nursusuna yetişmək istəyir… Çox dəyərli oxucum sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Sağ olun! Unutmayın ki, biz çox böyük bir xalqın, Yurdun övladlarıyıq! 09.02.2026.Bakı.
1 dekabr – Xalq şairi Məmməd Arazın anım günüdür. Könlü Vətən torpağını vəsf edərək Azərbaycan dünyasından dünyaya baxan əbədiyaşar-müqtədir Şairimizin ruhuna salam olsun! Ustadın işıqlı xatirəsini sağlığında yazdığım “Təzələnir söz qatı” ithaf şeirim və vəfatından təsirlənərək qələmə aldlığım “Söz kəhkəşanında poeziya bürcü” düşüncələrimin aynasında ehtiramla yad edirəm.Yolum demək olar ki, hər gün “Zabitlər bağı”ndan keçir. Redaksiyamız bu bağın həndəvərində olduğundan əsas gediş-gəlişim də bura təsadüf edir. Bağda gövdəsi yarı yanmış, oyuğu kömürləşən bir tut ağacı var, yanından etinasız ötə bilmirəm. “Əmi” deyə müraciət etdiyimiz bənzərsiz şair Məmməd Arazla bağlı bir xatirə tilsimləyir burdan keçəndə məni.
…Məmməd Arazın solğun, lakin nurani çöhrəsində xəfif bir təbəssüm var idi. Baharın nisan ayının həlimliyi deyəsən, bir az da həlimləşdirmiş, kövrəltmiş, duyğulandırmışdı şairi. Əlindəki əsaya dirsəklənib oyuğu kömürləşən ağaca heyran-heyran tamaş edirdi. (Görən, Məmməd əmi nələr düşünürdü, ilahi?!) Şairin necə deyərlər, “canlı əsası” – daim qayğısını çəkən, “Dədə” deyə müraciət edən Mais dostumuz isə nədənsə şairdən aralı dayanıb fikrə getmişdi. Bəlkə də, şairi düşüncələrindən ayırmaq, “tənhalığına” mane olmaq istəmidi… Məmməd Arazın nəzər – diqqəti tut ağacının “qaysaqlanmış yarasında” idi. Kənardan xeyli seyr etdim şairin bu halətini. Handan-hana yaxınlaşıb ziyarət etdim… Baxışlarında bir nisgil var idi şairin… Baharın cilvəli çağında yaşıllığa bürünmüş bu guşədə görən, niyə məhz bu “yaralı” tut ağacının seyrinə dalmışdı?..
Bəlkə, öz taleyinin oxşarlığını təbiətdə sonuncu dəfə seyr etdiyindən, ömrünün sonuncu ilinə düşən bu baharla vidalaşması idi?.. Bəlkə, onun üçün bu baharın sonuncu olması dammışdı ürəyinə…
…Məmməd Araz ömrünün 72-ci ilində (1 dekabr 2004-cü il) dünyasını dəyişdi. Məmməd Araz dünyası isə əbədidir, dəyişməzdir. Nə qədər ki, ruhumuzun təsəllisi, mənəvi dünyamızın aynası olan poeziya duyğulara sığal çəkirsə, Məmməd Araz ədəbi irsi də zamandan asılı olmayaraq ürəkləri riqqətə gətirəcək, hər nəsil öz ruhunda yaşadacaq və yaşayacaq Məmməd Araz dünyasını.
Şərqin böyük mütəfəkkirlərindən olan Cəlaləddin Rumi demişkən: “Ölümümüzdən sonra məzarımızı yerdə arama,ariflərin könlündədir könlümüz”.
Məmməd Araz haqq nuruna boyanan haqq şairi idi… Şair “Vəsiyyət” şeirində yazır:
Qara cilddə çap eləyin kitabımı, Məndən sonra Tünd qara. Fəqət soy – adımı Süd rəngiylə həkk edin ora. Daha nə deyim, Qoy mən Qara torpaq üstündə Üfüqə doğru gedən Ağ yola bənzəyim.
Qara torpaq üstündə üfüqə doğru gedən ağ yola dönmüş Məmməd Araz poeziyasının məziyyətləri haqqında hələ çox fikirlər söylənəcək və yazılacaq. Mən sadəcə olaraq dəryadan damla timsalında bir məqamı qeyd etmək istəyirəm. Məmməd Araz poeziyasında mövzu zənginliyi vahid struktur bütövlüyünə köklənir. Bu bütövlük şairin “ mizan-tərəzisinin“ haqq pərsəngində olması ilə şərtlənir. Oxucunu psixoloji ətalətdən silkindirir, öz poetk kredosunu – məslək kredosunu aşılayır. Məmməd Araz poeziyası Ulu Sözün poetik məqamında bizi duyğuların zirvəsinə ucaldan bənzərsiz bir dünyadır. Bu dünyanı yaradan şair özü isə dünyaya Azərbaycan dünyasından baxır:
Azərbaycan – qayalarda bitən bir çiçək, Azərbayan – çiçəklərin içində qaya. Mənim könlüm bu torpağı vəsf eləyərək, Azərbaycan dünyasından baxır dünyaya.
Baxır söz-zöz, misra-misra Azərbaycan xalqının müqtədir oğlu, Xalq şairi. ( təkcə fərmanla verilən təltiflə, fəxri adla deyil, sözün müstəqim mənasında da xalq şairi). Bədi fikir daşıyıcılarından olan İ.Y. Frankonun “ Böyük şairlər xalqın vicdanıdır” deyimi unudulmaz ədəbi sima olan Məmməd Araz şəxsiyyətinin və şeiriyyətinin boyuna biçiilb. Şeiriyyəti duyğularıma məhrəm və məlhəm olan Məmməd Arazın dünyaya “özü kimi” sığal çəkən söz qatına yenməyə çalışıram. Çağdaş ədəbiyyatımızın – söz kəhkəşanımızın poeziya bürcü haqqında vaxtilə (1994) yazdığım “Təzələnir söz qatı “ adlı şeirim Ustadı anım məqamı ilə yaddaşımda bir daha misra-misra yarpaqlanır:
Zaman məkan üstündə çapırdır öz atını, Dolayıb biləyinə dünyanın damarını. Məmməd Araz kəlməsi təzələr söz qatını, Dünyaya özü kimi çəkəndə tumarını.
Aqil sözü-haqq sözü, haqqın olar bir üzü, “Ağızda dil sümüksüz, amma sümük sındırar”. Görəndə bir biçimdə naşı əyriylə düzü, Kor gözlərə şairin sözü çıraq yandırar.
Dünya dəyirman daşı, hərləndikcə hikkəli, Üyütsə neçə kərə, unu olmaz kəpəksiz. “Bir zərrənin işığı milyonlara şərikli”, Nə qədər ki, işıq var, olmayacaq şəriksiz.
“Dünya sənin” deyəndə, dünya mənim deyənlər Yanıldı gümanında duyğusuz, daş ürəklər. Dünyanı evi bilsə bu dünyaya gələnlər, Dünyamızı bəzəyər, açar güllər-çiçəklər.
O “iti bazarında atından baha dünya” “…Taleyin oyununda” neçə kərə kəm oldu. Arazın axarını kəsdi “xırsız əjdaha”, Ürəklər qübarlandı, gözün payı nəm oldu.
Misqal-misqal o nəmi ürəyinin istisi Qurutmağa çalışdı, özü yandı, alışdı. Araz keçdi özündən, doğdu coşmaq həvəsi, Qovuşdular – gur Araz nur Araza qarışdı… Müəllif: Tapdıq ƏLİBƏYLİ
–Əmi, sərhədlər açılan kimi səni Təbrizə apacağam. Onda ki, adına “umacaq”dan başqa bir şey düşməyən bu şirin vədəyə nəinki Məmmədi, elə özümü də arxayın salmışdım. Baxmayaraq ki, bizə qismət olacağına güman yeri olmayan arzularımdan idi bu. Dünyanın işini bilmək olmazmış – sərhədlər də açıldı, Məmmədi də Təbrizə apardım. – Xalq şairi Söhrab Tahir “Seçilmiş əsərləri”nin növbəti cildini oğlu Tahirlə nəşriyyatımıza gətirəndə bu söhbəti eləmişdi. – Məmməd Təbrizi görəndə peşman oldu.– Dedi. Gözüm böyüdü. – Adı gələndə ürəyi atlanan şair qardaşımı Təbriz dükan-bazarıyla, ticarət köşkləriylə, şıdırğı alış-verişiylə qarşılayırdı. Məmməd ayaq saxlayıb üzümə baxdı: –Əmi, bəs Təbriz hanı?!…
30 dekabr 1967-ci il
Götür-qoy eləyəndə gördüm Məmməd Arazla bəzi doğmalığımız da varmış. Birincisi, hər ikimiz eyni fakültəni – coğrafiyanı bitirmişdik. İkincisi, Məmməd Araza cavankən dərs deyən və onun sevgisini qazanan mərhum pedaqoqlar – Məmməd Axundovla Məmməd Zülfüqarov ahıl vaxtla-rında mənim də sevimli müəllimlərim olmuşdu. Üçüncüsü, Məmməd Arazın da coğrafiyaçı olması ədəbiyyata yeni gələn, şöhrətə iştahlı cavan kimi sözlə özünə abidə qoymaq arzuma real nümunə idi. Lap sonuncusu, Məmməd Arazın boynumda ən böyük haqqı, sözü bədii demək, orijinal qafiyələrlə demək, böyük mətləbləri az sözlə demək vərdişləri aşılamasıydı mənə. Bu, müəllim-şagird anlamında – üz-üzə, göz-gözə yox, ustad şairin poeziyasından görüb-götürmək mənasındaydı. Bir dəfə Məmməd Arazdan söz düşmüşdü, görkəmli şair İlyas Tapdıq dedi: “Biz ədəbiyyat fakültəsini bitirənlər ali məktəbdə ürəyimiz istədi-istəmədi proqrama daxil edilən yaxşı-pis nə varsa hamısını oxumağa məcbur idik. Məmməd Araz isə ürəyi istəyən kitabları oxuyub. Ona görə də yaxşı şairdi.”. Universitetə girdiyim 1967-ci ildə, dərslərimiz başlayandan az sonra elə ilk görüşümüzdə şeir haqqında müqəddəs düşüncələrimə çat salan – hər şairi şair, hər kitabı kitab saymayan Məmməd İsmayıldan az qala şübhəylə xəbər almışdım: –Bəs kimi oxuyum? –Rəsul Rzanı, Əli Kərimi, Məmməd Arazı, – demişdi. Səməd Vurğunun adını bu siyahıda görməyəndə, ürəyimdə narazı qalsam da, üzə vurmamışdım. Sonralar bu barədə ondan soruşanda: “Gözümüzü ədəbiyyata Səməd Vurğunla açmamışıq məgər?!” – Demişdi. Məmməd Arazın ilk dəfə şeirlərini toplu halında gördüyüm kitabı “Ömür karvanı” oldu. Onda I kursda oxuyurdum. Kitabı aldığım günü elə onun ilk səhifəsində “əbədiləşdirmişdim” – 30 dekabr 1967-ci il. Kitab tezliklə təkcə mənim yox, tələbə dostlarım Ağamahmud Səmədovun, Nadir Rüastəmovun, Nizami Hüseynovun, Telmanın və rəhmətlik Vaqifin də sevimlisinə döndü. Bu da səbəbsiz deyildi. Açığı, kasıbın olanından yox, bizə lazım olandan – dadımlıq-doyumluq tapmağımız idi bu topluda. Burdakı şeirlər xəyal gücüylə hardansa, Məmməd Arazın öz diliylə demiş olsaq, oğranıb, oxşanıb araya-ərsəyə gətirilməmişdi. Şairin özünə təlqin etdiyi fikirlərdən də doğulmamışdı heç. Hay-küydən uzaq, bəlağətdən uzaq, şirin çıxmasıyçün əruz avazına söykənməyən, bir sözlə mayası görüb-bildiyimiz həqiqətlərdən tutulmuş əsərlər idi Məmməd Arazın yazdıqları. “Şəhərdən köçən təpə”ni, “Professor Gülə məktub”u, “Əlvida, dağlar”ı, “Uçqun”u biz coğrafiyaçılar az qala xorla oxuyurduq.
Bu gün yaman məyus oldum, Bu gün səhər – Gördüm – şəhər kənarında Bir təpəni sökürdülər… Orda çoxlu çöl nanəsi, Orda çoxlu xınalı daş… Dayan bir az, dayan bir az, Maşın yoldaş!
Belə deyimi, belə müraciəti eşitməmişdik axı! Məmməd Araz poeziyanı ruhlar, xəyallar, əlçatmazlıqlar aləmindən ayırıb, göz görən, əl çatan, anlaşıqlı eləmişdi. On illər keçsə də gəncliyimin “Ömür karvanı” bəzi sevimli kitablarımla çiyin-çiyinədi. Bu yazıya “bismillah” eləyəndə yenidən onunla həmsöhbət oldum – peşman eləmədi məni. Sanki nə yaşımın üstünə yaş gəlibmiş, nə də zövqümə payız yeli əsdirən zamanın əli dəyibmiş bu kitaba – həmin təravət, həmin həyəcan, həmin heyrət… Hətta “Özümdən şikayət məktubu” şeirinin bu –
İşıq sürəti var şair səsinin, Sənət dünyasının yaşıl donuyuq. Sevgilər, dostluqlar cazibəsinin Bəlkə də birinci Nyutonuyuq.
misralarından sonra 44 il əvvəl yazdığım, açması özümə də sirr olan bir yozuma rast gəldim: “Nyutonun qanunu cisimlər üçündür. Məhəbbət üçün bir qanun var –F=f. m1.m2.r2” İndi ha baş sındırıram, bu nə tənlikdi, bu nə tapmacadı, bu rəqəmləri hardan götürmüşəm, ifadə etdiyi məna nədir? Rəhmətlik anam demişkən ha ələşəni küləşənə qatıram, ağlım bu sirrin gözünə çökən kor dumanı yarıb keçə bilmir ki, bilmir… “Ömür karvanı”yla mənə doğmalaşan, rus şairi Sergey Yeseninin sözüylə desəm “canlı şair”lə harda tanış oldum, necə tanış oldum, bilməsəm də, bir fakt mənim üçün aydın idi ki, biz gənclər onda Məmməd Arazı dabanqırma izləyirdik. Onun qulaq qafiyələrini, obrazlı deyimlərini, orijinal ifadələrini adına şeir dediyimiz yazılarımızda ha ört-basdır eləməyə çalışırdıq, misralarımızda Məm-məd Araz fikirlərinin bığısaqqalı görünürdü. Biz cavanlar boynumuzda minnət təki hiss etdiyimiz Məmməd Araz haqqının əvəzini maddi olmasa da, axır ki, mənəvi ödəyə bildik – bizim “şəyird” adımız ona “ustad” deyimi gətirdi.
Gənc şair, alim-şairlər…
Gərək ki, səksəninci illərin axırlarıydı, Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki BDU) rektoru olmuş mərhum akademik Şəfayət Mehdiyev bədii əsərlər yazırdı. Hətta, gərək ki, M.F. Axundov haqqında pyesi də nəşr edilmişdi. Bunu görən bəzi elm adamları – niyə o alim ola-ola bədii əsər yazır, biz yazmayaq?!– iddiasıyla bərk həvəsə düşmüşdülər. Ədəbiyyata gəlmək istəyən alimlərin Ş. Mehdiyevlə fərqi o idi ki, mərhum akademik nəsr yazırdı, amma onlar, o cümlədən fakültəmizin iki alimi şairlik eşqinə düşmüşdülər. Bizim coğrafiyaçı alimlərin biri “Badamlı”, “Sirab” və s. kimi mineral suları kəşf eləmiş professor Əziz Əsgərov, o biri də Məmməd Axundov idi. Onda mən tələbələri ola-ola bu iki alimin gözündə onların qələm yoldaşı səviyyəsinə ucalmışdım. Bu da mənimçün fəxr idi ki, heç kimi görməyə özünü borclu bilməyən Əziz Əsgərov məni uşaqların arasında seçir, hətta başını tərpətməklə birinci özü salam verirdi. Bir dəfə tələbə yoldaşımız Nadir idi, gərək ki, Əziz müəllimlə aramızdakı bu səmimiliyi görüb, gözlərini qıyıb diqqətlə üzümə baxıb, salyan ləhcəsiylə heyrətləndi: –Alə, öynən səni, nə yaxşı?! –Qələm yoldaşıyıq. Mənalı-mənalı başını tərpətdi: –Həəə… Bir gün də Nadir o vaxtı məşhur “Kirpi” jurnalı əlində başılovlu otağa girdi: –Baxın, şeirim çıxıb. Doğrudan da jurnalda “Nadir Rüstəmov” imzasıyla bir neçə şeir verilmişdi. Elə bil ayıldım: –Bu sən deyilsən! – Dedim. –Necə mən deyiləm, adım-soyadım nədi?! Nizami dedi: –Nadir Rüstəmov. –Deməli, mənəm. –Bu Nadir Rüstəmov nazirdi, sən hardan oldun?! – Güldüm. –Canımçün, yaymışam Salyana, elə bilirlər şair Nadir Rüstəmov mənəm. Onu da deyim ki, həmin naziri sonralar şairliyinə görə də işdən götürdülər. Eşitdiyimizə görə Heydər Əliyev deyib, qoy gedib şeirini yazsın. Qeybətçil adamların sözü olmasın, onu deyirdim axı… Əziz müəllimlə Məmməd müəllim gərək ki, hərəsi bir dəfə şeirlərini də oxumuşdular mənə. Hətta professor Ə. Əsgərovun bir misrasının üçdəbiri hələ də yadımda təzə-tərdi: “Zər-diba xətrinə…”. Günahkarammı, nəyəmmi, deyə bilmərəm, misranın ardı fikrimdə nəqş bağlaya bilməmişdi. O da yadımdadı ki, professorun qulaqlarımızın eşitməyə vərdiş etdiyi “Zər-ziba” əvəzinə “Zər-diba” yazmasını, üzdə “aqilanə” başımı tərpətməklə “ustadsayağı” təqdir eləsəm də, ürəyimdə gülmüşdüm – Əziz müəllim görünür ləzgi olduğu üçün dilimizi yaxşı bilmir. Elə bu şübhəylə yataqxanaya qayıdıb, “Ərəb və fars sözləri lüğəti”ni açıb qabağıma qoyanda, çaşıb qalmışdım – “bəzəkli ipək” mənasını verən “diba” hə-qiqətən də varmış. Yanıldığımı özüm özümə də olmuş olsa etiraf eləmişdim: “Deməli, dilimizi mən pis bilirəmmiş!” Bir az quru, bir az adamı saymaz təsiri bağışlayan, yerişində belə iş qayğılarıyla baş-başa görməyə vərdiş elədiyimiz Əziz müəllimdən fərqli həlim təbi-ətli Məmməd Axundovla təkcə mənim yox, tələbə yoldaşlarımın hamısının ünsiyyəti vardı. Bir gün universitetin dəhlizində yoldaşlarımla söhbət elədiyim yerdə, kimsə qolumdan tutdu. Baxdım ki, Məmməd müəllimdi: –Qəşəm, tapşırıq almaqla aran necədi?! Gülümsədim… –Birincisi, söz vermişdim ki, səni Məmməd Arazla tanış edim. İkincisi, özümün də işim düşüb ona. Bu məktubu al, bir də mənim bu şeirimi, apar ver Məmmədə. Salamımı da çatdır ona. Gör məni unutmayıb ki?! Elə həmin günü öz şeirlərimi də müəllimimin ikibəndliyinə qatıb, daban aldım “Ulduz” jurnalına. Yolda birdən yadıma düşdü ki, qoy görüm Məmməd müəllim nə yazıb, bəlkə şair demiş “qətlimə fərman” aparıram: “Məmməd, salam! Səni başqalarına tapşırdığım kimi, bu cavan oğlanı da sənə tapşırıram, kömək elə. Mənim də şeirimi jurnalında verməyi unutma.” M. Axundovun “Səni başqalarına tapşırdığım…” fikri, bu tapşırığın nə olub-olmadığının fərqinə varmadan, mənə qəribə gəlmişdi: “Bax ey, Məmməd Araz boyda şairi də tapşıran olubmuş!” Məmməd Araz, onda “Ulduz” jurnalının məsul katibiydi – məktub və şeirləri oxuyub, gülümsədi: – Məmməd müəllim yaxşı kişidi, məndən salam deyərsən ona. Yolda fikir məni götürdü – doğrudanmı Məmməd Araz Məmməd Axundovun, müəllimimiz olduğuna görə zəif şeirini çap edəcək?! Bir neçə nömrədən sonra “Ulduz”da mənim də atımın nalına gün doğdu; “Qızlar yaxşı bilər” şeirim bu gənclik məbədgahında böyüklər üçün çap edilən birinci əsərim oldu. Sonra mən bütünlüklə uşaqlar üçün yazmağa keçdim. Çox-çox sonralar isə uşaq şeirlərim “Ul¬duz”un səhifələrində özüm istəyəndən-istəyənə boy göstərməyə başladı. Onda artıq jurnalın baş redaktoru ipək təbiətli şair Ələkbər Salahzadə idi. Axır ki, Məmməd Araz nigarançılıqdan qurtardı məni – Məmməd Axundovun ikibəndliyi “ərgənlik” (bu sözü də ilk dəfə ustadın şeirlərindən oxumu-şdum) olmadığından bəxti açılmadı. Ürəyimdə böyük şairimizə, müəllimimizi mənasız çızmaqaraçılıqdan və gülüş obyekti olmaqdan qurtardığına görə “çox sağ olun!” dedim. İnsafən M. Axundov da sonralar (əvvəllər bir-iki dəfə soruşmuşdu) day ikibəndliyinin adını tutmadı. Amma hərdən özünəməxsus təbəssümlə soruşardı: –Qəşəm, Məmmədi görürsən? –Bəli, Məmməd müəllim, sizə salam yollayır. –Məndən də salam deyərsən. –Salam göndərən sağ olsun! Əslində, ədəbi orqanların qapısını yağır eləməklə aram olmadığından heç Məmməd Arazı da, küçədə-bacada təsadüfən rast gəlməsəydi, görüb eləmirdim və “Ulduz”a da getmirdim. Müəllimimin könlünü xoş etmək xatirinə, bizim Kürdəmirin Xəlsə kəndində yalan əvəzinə işlədilən “uçurtma” (acısı çıxarılmış yalan) danışırdım. Nəinki coğrafiya və şeir müəllimlərim Məmmədlər, heç özüm də bundan ziyana düşmürdük. İki sevimli insan arasında “məhəbbət körpüsü”ydü qoruduğum.
Tofiq Bayram… Hüseyn Arif…
Hərdən xatirələrdə saxlaya bildiyim uzaq keçmişlə baş-başa qalanda gö-rürəm, o vaxtlar Məmməd Araz yaradıcılığı təkcə oxucuların, ədəbiyyat həvəsli gənclərin marağında deyildi. Qələm yoldaşları belə səbrsizliklə onun söz deyəcəyi vaxtı, şeirləri çap ediləcəyi mətbu orqanını, nəşr ediləcək kitablarını gözləyirdi. Ala-toran xatırıma gəlir, gərək ki, “Yazıçı” nəşriyyatındaydıq, bilmirəm, məndən başqa kimlər vardı orda, bir o yadımdadı ki, şair Tofiq Bayram da ordaydı. Onda T. Bayram “Yazıçı”nın baş redaktor müaviniydi. Kimsə əlindəki qəzeti açan kimi “Məmməd Arazın bir silsilə şeirini ve-riblər” deməyini gördüm. Bayaq Tofiq Bayram həyəcana gəldi, “hanı?” deyə yay kimi irəli dartınıb, az qala qəzeti həmin adamın əlindən, çəkib alıb, sözün həqiqi mənasında gözünə təpməyə başladı. Şeirləri oxuyandan sonra nə dedi, nə demədi, yadımda qalmayıb, amma fikirli halda qəzeti qaytarıb, barmaqlarının arasında yanıb qaralmış siqareti dodaqlarına aparanda, kötüyü qaldığını görüb, tullayıb, yenisini yandırdı. Tüstünü sinə dolusu sümürüb, sonra da başını dik qal-dırıb, ah çəkib, ürəyini boşaldırmış kimi uzun-uzadı havaya üfürdü… Mərhum xalq şairi Hüseyn Arifin də Məmməd Araza rəğbətini görmüşdüm. Rəhmətlik o vaxtı çoxlarının həsrətlə arzuladığı “Jiquli” markalı bir maşın almışdı. İndiki Fəvvarələr bağının girişində Hüseyn Arif idi, Məmməd Araz idi, özüm də təbii ki, ordaydım, başqa yazıçılar da vardı, sadəcə adları yadımdan çıxıb. Cavanlığının gülü burnunda bədbəxt Arif də (H.Arifin oğlu – Q.İ.) həmin “Jiquli”siylə gəlib çıxdı. Hüseyn müəllim fəxrlə bir oğluna baxdı, bir maşına baxdı, bir yan-yörəsindəki dost-tanışa baxdı – üz-gözündə sevinc nuru oynayırdı. Maşına yaxınlaşıb üzünü Məmməd Araza tutdu: –Məmməd, otur, səni aparaq! Hamımızın bu təklifə müsbət cavab verəcəyini gözlədiyimiz Məmməd müəllim nədənsə “Yoox!” dedi. Hüseyn Arif nə illah elədi, Məmməd müəllim maşına minmədi… Bu maşıngördüsünün üstündən elə də vaxt keçmədi, bir gün Hüseyn müəllim qəzaya düşmüş ciyərparasi Arifin yasına oturmalı oldu.
“Əmi”lər və ya “Hardasan, ey könlümün birdənəsi…”
O uzaq keçmişdə biz cavanlar ürəyə yatmağı, qəlbə girməyi kor-koranə dərk eləsək də, yaltaqlığın nə olduğunu, necə olduğunu yaxşı başa düşmürdük. Bilmirdik ki, yaltaqlığın buynuzu, qulağı olmur – kiməsə şirin, xoşa gələn söz demək, situasiyadan asılı olaraq bəzən dönüb yaltaqlıq olur. Bu məlun haqqında nə bilirdiksə ibtidai bilirdik. Fikrimizdə yaltaqlıq niyyəti olmadan, üzümüzə xoş baxan qələm sahiblərinin yanında yerimizi yaxşı salmaq üçün ən azından onlara könüllərinə yatan sözlə müraciət etməyə çalışırdıq. Ən çox başına yığışdığımız isə, dərnək rəhbərimiz, Ağacavad Əlizadəni istisna etsək, ikiydi – Məmməd Araz və Söhrab Tahir. Rəhmətlik Ağacavad müəllim ustad idi, müəllim idi. Şeirlərimizi az qala söküb-töküb, yaxşısını, yamanını elə iştahla təhlil edirdi, heyrətə gəlməyə bilmirdik. Onda şeir yazırdımı, yazmırdımı, deyə bilmərəm, ancaq xeyli əvvəl, gərək ki, 1964-cü ildə kitabı da nəşr edilmişdi. Söz-söhbətindən belə anlamışdıq ki, Səməd Vurğun poeziyasının heybətindən qorxub, geri durmuşdu. Sonralar özündə cəsarət tapıb qələmi əlinə alanda isə, artıq şair demişkən, “yaş o yaş deyil”di… Özümüzə yaxın bildiklərimiz Məmməd Arazla Söhrab Tahiri isə, iki doğma qardaş kimi bir-birindən ayrı təsəvvür eləyə bilmirdik. Fərqli yaradıcılıq üs-lubu olan bu sənət adamlarının xarakterində balaca bir bənzərsizlik də vardı. Məmməd Araz fərqinə varmazdı ki, ona “müəllim”mi deyirlər, “şair”mi deyirlər, ya da sadəcə, əlbəttə tay-tuşları və özündən böyük qələm dostları, “Məmməd”mi deyir… Ancaq Söhrab Tahir “şair”in, “müəllim”in, “ustadı”n rəsmiliyindən sıyrılıb, əvəzində, ədəbiyyat adamlarının dilinə deyilişin¬ən doğmalıq duyulan bir “əmi” salmışdı. İlk “əmi” də özü olmaqla, bu “əmi”nin ətrafında bütpərəstlikdənfilandan iraq balaca bir kult yaratmışdı. Söhrab müəllim özü “əmi”ləp peyğəmbəri olmasına baxmayaraq, tanıdı-tanımadı hamıya “əmi” deyərdi. Onu da deyim ki, bu müraciət onun dilində olduqca təbii səslənirdi. Lakin bir çox cavanlar Məmməd Araza da “əmi” deyirdi. Cavan ikən Allahın rəhmətinə qovuşmuş Əyyub Sədiylə Pərviz Əliyev “əmi” sözünün gözünə az qala şingilim (keçmişdə qara saqqızı yumşaldıb, elastiki hala salmaq üçün ona vurulan maddə) qatırdılar. “Əmi” onların dilində elə yapışıqlı olmuşdu ki, “Məmməd”lə “Söhrab”ı ixtisara salıb, sadəcə “əmi” deyirdilər. Eşidən-bilən şübhəyə düşürdü – doğrudanmı Məmməd Arazla Söhrab Tahir bunların əmisidi?! Burda özünütərifdən uzaq deyə bilərəm ki, mənim dilim “Məmməd müəllim”dən başqa ayrı sözə dönmürdü. Az qala hamının “əmi” çağırdığı Söhrab Tahirə də küyə düşüb “əmi” deyəndə, sıxılırdım. Bəlkə də heç demirdim. Bir dəfə isə belə sıxıntılardan birini Məmməd Arazın bir məhəbbət şeiri yaşatdı mənə. Sanki onun halal məhəbbətinə əl uzatmışdım. Tələbə yoldaşlarım sonradan danışırdı – “Yerşünaslıq” dərsində (dərsin adını ona görə yazıram ki, qoy Məmməd müəllimin ruhu şad olsun, o da bu elmi dinləyib, oxuyub, imtahan verib) fənn müəllimimiz rəhmətlik Şamil Kərimov, baxır ki, mühazirəni unudub, başı aşağı nəsə bərk məşğulam. Qarşıma uzalı, dəf-tərdən yapışan əli görəndə, diksindim… Bir də baxdım ki, “Anadan, bacıdan gizlətdiklərim” (M.Araz) Şamil müəllimin əlindədi, özü də ağır baxışlarını dikib üzümə. Bərk narahat oldum. Bu da səbəbsiz deyildi. Şamil müəllimin fakültəmizin dekanı mərhum Rizvan Piriyevlə nəyə görəsə arası yox idi. Bilirdi ki, mənim bu pak ruhlu insanla (həyat yoldaşı atamın bibisi qızıydı – Q.İ) qohumluğum var. O da gözlərindən yayınmamışdı ki, dekanla qohumluğumu əldə dəstəvuz eləməyən (bu da rayonumuzun Beyi kəndində işləyən, qazağlı mərhum Şəfaqət müəllimin bizə doğmalaşdırdığı söz idi), iddiadan uzaq sa¬kit bir tələbəyəm. İndi isə Şamil müəllimə hörmətsizlik eləmişdim – mühazirəsində, rəhmətlik Quba nənəm demişkən, “Qumru” oxuyurdum (məşhur mərsiyə şairi Qumru. Biz dərs kitabını qoyub, bədii ədəbiyyat oxuyanda, nənəm bizə acıqlanardı: “Bəsdi “Qumru” oxudunuz!”). Şamil müəllim dəftəri gözünə tutub (cavan idim, xəcalətimdən yer yarıl-saydı, girərdim), qızlı-oğlanlı tələbə yoldaşlarımın qulağı eşidəeşidə oxumağa başladı:
Gözümdən getməyir camalın sənin, Köçüb bu yerlərdən hayana getdin?! Kəpəzmi, Qoşqarmı oldu məskənin, Yoxsa onlardan da o yana getdin?!
Sonra da yanpörtü mənə baxdı: –Kimdi bu? Sual dolu nəzərlərimi zillədim üzünə – yəni, kim? –Gözündən camalı getməyən? Başımı aşağı saldım. –Sən yazmısan? –Xeyr, Məmməd Arazındı. –Bəzi məsələlər olmasaydı mən səni Universitetdən qovdurardım… – dedi. Rusca “podsoznaniya”, Azərbaycanın “ərəb” türkcəsində “təhtəlşüur”, müasir anlamda “şüuraltı” bu hadisəni yazdığım gecəsi qoymadı kirpiklərim üst-üstə düşə. Bu həqiqətpərəst kəşfiyyatçı nə az, nə azacıq düz 44-45 il bundan əvvəlki ayrı bir məqamı da yaşatdı mənə – onda bizə hidrologiyadan dərs deyən Nəriman adlı müəllimimiz Məmməd Arazın “Hardasan” şeiri üstdə tutmuşdu məni.
Onda bu şeir parçası mənim əhval-ruhiyyəmin güzgüsü olmasa da, tələbə yoldaşlarımın, xüsusən də qızların bunları elə mənim əhval-ruhiyyəm saydıqlarını düşünür və Nəriman müəllimin ağır avazıyla zühura gələn hər kəlməylə başıma qaynar su tökülürdü. Həm şeir Nəriman müəllimlik deyildi, həm də onun yaşı bu şeirlik olmadığından “Təlatüm dənizində nicatım…”da məni lağ obyektinə çevirmək üçün səsinə verdiyi əruz avazı təravətdən düşdü… misranın dalını gətirməyə nəfəsi çatmadı. Pərtlikdən qurtarmağın bir yolu qalırdı – dəftər ovçu gülləsinə tuş gəlmiş quş kimi birdən qabağıma atılıb, səyridi… Az qala böyük bir biabırçılıqdan qurtarmağın sevincini yaşadım. Töyşümü dərib, köks dolusu nəfəs aldım. İndi fikirləşirəm, şəkərdi, stressdi, nədi, əslində belə hadisələrin üst-üstə yığılmasından ömrümüzə düşən ləkələrdi. Zəng eşiyə vurulan kimi, tələbə yoldaşım Nadir cəld yaxınlaşıb qolumdan tutdu, belini büküb, başını bir az da qabağa uzadıb, əyilib altdan-altdan üzümə baxdı: –Alə, kimdi bu “hardasan?”, öynən səni, bizə niyə deməmisən?! – Ha… ha… ha… – Qolumu buraxıb, çiynimə bir şapalaq vurdu. – Vecüə də alma!
“Bağışlasın məni bəzi oratorlar…” və ya ürək həbləri
Məmməd Araz haqqında fikirləşdikcə yadıma təzə-təzə məqamlar düşür. Sergey Yeseninin dediyi kimi “şairlik azarı”na tutulduğum vaxtlar idi, bir dəfə indiki Elmlər Akademiyası metrosu tərəfdən Universitetə gedirdim, qəflətən yolun o üzüylə yeriyən Məmməd Arazı gördüm. Cəld tərpənib, bərabərinə çatdım – az qala xəfiyyə ehtirasıyla onun hər hərəkətinə göz qoymağa başladım. Özümü elə unutmuşdum ki, ayağımın altında daş qalsaydı, yıxılardım. Məmməd müəllim tələsik gedirdi, gərək ki, qoltuğunda qovluq da vardı. Birdən əlini cibinə saldı, ağ (rəngi də yadımdadı), bir az da iri bir həb çıxardıb atdı ağzına. Fikirləşdim ki, üstündən su içmədən bu dərmanı necə udacaq Məmməd müəllim. Bu o vaxtlar idi ki, ustad şairin öz ustadı Səməd Vurğuna havadar misraları ədəbi aləmin əks qütbünü titrətmişdi:
“Bağışlasın məni bəzi oratorlar, Bu gecəyə bir azacıq əlavəm var… Mən də şeirin xidmətçisi, Mən də şeirin yiyəsiyəm, Var sözümü bir məzarın Qulağına deyəsiyəm. …Tərif, tərif, səhnə dolu – yetməz sona, Alqış, alqış! Az qaldı ki, tavan sına, Sən gəlmədin bu axşama, səsin gəldi, Səsin əzəl qulağıma həzin gəldi. Sonra bir az nəfəsinə qüvvət gəldi, Çox xəbislər elə bildi Səməd gəldi. Ön sırada büdrədilər, Ön sırada titrədilər… Lent qurtardı, nəfəs dərib, “ox” dedilər…
Məhz bu poetik kişilikdən sonra Məmməd Araz düşmən cəbhəsinə döndü. Dişinə zəhər çökmüş hücumlar, namərd qisasalmaları, bunların canda-qanda qoyduğu sarsıntılar sonralar Məmməd müəllimin səhhətindən yan keçmədi. Göz açıb bir də gördük ki, ustad xəstələnib. Söhrab Tahir danışırdı ki, Məmmədlə Moskvaya Kreml xəstəxanasına müayinəyə getmişdik. Analizlərin cavabını alınca Məmməd özündən çox nigaran idi. Tez-tez deyirdi, qorxuram mənimki də anamın xəstəliyindən ola. Analizlər təmiz çıxdı. Rəhmətlik uşaq kimi sevinirdi… C.Cabbarlı ad. “Azərbaycanfilm” kinostudiyasında işləyirdim, ömür boyu şux, qıvraq gördüyüm Məmməd Arazın “Sənədli filmlər Birliyi”nin baş redaktory Məmməd İsmayılla həyətə çıxdığını gördüm. Məmməd Arazı görmək, bir az da ondan doğma söz, ən azı “Qəşəm, necəsən?!” eşitmək sevinciylə qaça-qaça yanlarına gəldim. Mənim ürəkdən gələn hal-əhval sorğuma Məmməd müəllim az qala halsız halda könülsüzcə gülümsəyib, başını razılıqla tərpətdi. Məmməd İsmayıl danışır, o isə dodaqlarında təbəssüm fikirli-fikirli dinləyirdi. Heç mənim gördüyüm Məmməd Araza oxşamırdı. Qəfil bəd xəbər eşitmiş adam kimi simasından çaşqınlıq duyulurdu. Məmməd Araz gedəndən sonra Məmməd İsmayılın üzünə baxdım. O da: – Allah şəfasını versin, – dedi, – ağır xəstədi. Sonra bir dəfə də, bu tarix dəqiq yadımdadı – 1982-ci il idi, Azərbaycanda “Sovet xalqları ədəbiyyatı günləri” keçirilirdi. Onda artıq “Yazıçı” nəşriyyatında işləyirdim və aeroportda qonaqları qarşılayanlar sırasına məni də salmışdılar. Bir dəstə qonağı gətirib, “Azərbaycan” mehmanxanasının qabağında durmuşduq. Məmməd Araz da burdaydı. İlk baxışdan nəzərə çarpan görkəmiylə – şax dayanmışdı, ammi sakit idi. Rus şairi, ucaboy Anatoli Peredreyev avtobusdan düşən kimi sürətlə Məmməd müəllimə tərəf yeriyib, onu qucaqlayıb, deyərdim ki, doğma adam kimi üzündən öpdü. Məmməd müəllimin əhvalında isə bir dəyişiklik də olmadı – sakitcə gülümsəyirdi.
Aylar ötdükcə hiss olunurdu ki, Məmməd Araz artıq xəstəliyi haqqında az fikirləşir, hətta onun varlığını da unudub. “Azərbaycan” nəşriyyatında hansısa redaksiyada bir tədbirdəydik. Məmməd müəllim təklif elədi ki, hərə bir şeir oxusun. Kimsə, gərək ki, Flora Xəlilzadəydi, şeir oxudu. Ondan başqa qabağa çıxmağa ürək eləyən olmadı. –Birini də mən oxuyum! – Məmməd müəllimə sanki şeiri yazdığı anların həyəcanı gəldi. Oturduğu yerdəcə bir boy dikəlib, mən deyərdim ki, şeirini oxumağa söz aldığına sevinirmiş kimi başladı. Öz-özümə fikirləşdim: “Mən Məmməd müəllimdən xeyli cavanam, amma bu həvəslə, bu şövqlə, bu həyəcanla şeir oxuya bilmərəm!”… Oturub, nə haqdasa fikirləşəndə, yaddaşım ərinib eləmədən, qoca qarı köhnə sandığını eşələyib on illərin itiklərini tapıb çıxartdığı kimi hadisələri ordan-burdan götürüb, tökür adamın qabağına. Burda yadıma Məmməd müəllimi ev qayğısıyla baş-başa gördüyüm düşdü – 29 saylı avtobus Qoşa qala qapısının qabağında dayanmışdı. Mən də universitetə getmək üçün içəri girib, adəti üzrə arxa cərgədə oturmuşdum. Bir də gördüm Məmməd müəllim avtobusa qalxır – əlində üzüm qutusu vardı. Keçib sürücünün arxa tərəfində, köndələn oturacaqda əyləşdi və qutunu dizləri üstdə sahmanlayıb, əllərini qoydu üstünə. Şeir yazan, qələm tutan əllər indi taxta qutudan yapışmışdı. Bu əllər balasına dən aparan quş dimdiyinə bənzəyirdi. Bilmirəm, mənim nəzərimi hiss etdimi, etmədimi, ta avtobusdan düşənəcən oğrun-oğrun ona baxdım. Onda gərək ki, Məmməd müəllim Yasamalda yaşayırdı.
“Elə bildim başqa adamdı…”
Mən Bəxtiyar Vahabzadəni, Məmməd İsmayılı hələ kənddə ikən, orta məktəb illərindən tanısam da, Məmməd Araz yaradıcılığıyla tanışlığım nədənsə şəhərə gələndən sonra baş tutmuşdu. Şairlə bu münasibətim əlbəttə şəxsi tanışlıqdan çox, şəxsi yaradıcılıqla bağlı idi. Sonralar Məmməd müəllimlə yaxından ünsiyyət qursam da, başqalarından fərqli tanışlığımızın əslində kasıb süfrəsinə bənzəri vardı. Belə ki Məmməd Araz bilirdi ki, tələbəyəm, adım Qəşəmdi, şeir yazıram, mən də bilirdim ki, Məmməd Araz görkəmli şairdi, məni tanıyır. Özümdən yaşlılarla ünsiyyətimin elə məqamıydı ki, qaynayıb qarışmaqdan çox əlimi çənəmə verib dinləmək, nəsə öyrənmək havası vardı başımda. Şəhərdə kitab mağazalarını gəzdiyim günlərin birində Məmməd müəllimlə rastlaşdım. Qoltuğunda bükülü nəsə vardı: –Verin götürüm, Məmməd müəllim. Etiraz eləmədi. Mənimlə yol boyu danışıb-danışmadığı da yadıma gəlmir. Çox getməmişdik, rəhmətlik şair Sərdar Əsəd qarşımıza çıxdı. Məmməd müəllimlə görüşdü. Gərək ki, mənimlə də əl tutdu. Sonra yanpörtü, bir az da döyükmüş halda üzümə baxıb, Məmməd müəllimi kənara çəkdi. Nə danışdı, nə danışmadı, deyə bilmərəm, xudahafizləşib getdi. –Sərdar soruşdu ki, bu oğlan kimdi? – Məmməd müəllim Sərdar Əsədin hərəkətinə görəmi, nəyəsə, mənim sualımı gözləmədən, onsuz da soruşmayacaqdım, özü dilləndi. – Dedim, cavan şairdi, tələbədi. Tanımırmış səni. “Elə bildim başqa adamdı…”,– dedi. – kiməsə oxşadıbmış məni. Bu görüşün üstündən 1-2 həftə keçməmiş Sərdar Əsəd intihar elədi. Ona qədər Sərdar Əsədin ölümə doğmalıq ifadə edən hansısa şeirini də oxumuşdum. Bu o vaxtlar idi ki, görkəmli şair Əli Kərimin vəfatı ədəbi ictimaiyyəti yandırıb yaxmışdı. Hətta xalq şairi Rəsul Rza Əli Kərimlə vida mərasimində, gərək ki, “ölmək növbəsi bizim idi”, demişdi. Əli Kərimin ölümüylə böyüklüyü üzə çıxdı. Sağlığında ona deyilməsi vacib olan tərifləri, təqdirləri indi qəzet-jurnal səhifələri tutmurdu. Az qala şöhrət həvəsli şairlər Əli Kərimin ölümünə qibtəkar olmuşdular. Mənim aləmimdə elə bil Sərdar Əsədin də ürəyində belə bir ölümə məhəbbəti oyanmışdı. Ancaq onun intiharı ədəbi ictimaiyyətdə Əli Kərim itkisinin ağrısını yaşada bilmədi. Sərdar Əsədin ölümünə, daha doğrusu intiharına təəssüfdən çox qınaq vardı.
Məmməd Arazla bir dəfə də söz yoldaşlığı eləmişdim. Şair Məmməd İs-mayılın televiziyada işlədiyi illər idi. “İlham” adlı bir proqram hazırlamışdı. Bu verilişin ilk iştirakçıları isə Xudu Məmmədovla Məmməd Arazla yanaşı o zaman gənc olan Zəlimxan Yaqubla mən idim. Bu verilişdən sonra Məmməd Arazla avtobusla qayıdarkən dediyi bir cümlə yadımda qalıb: “Hər il Nizaminin “İsgəndərnamə”sini təzədən oxuyuram”… Avtobusdan düşüb, ayrılmaq məqamında Xudu müəllimin “bəlkə bir çay içək” təklifindən Məmməd müəllim: “Təcili tərcümə işim var, sifariş veriblər, bir-iki günə çatdırmalıyam!” deyə boyun qaçırtdı. Açığı sonralar belə Məmməd Arazı bəzi şairlər kimi çayxanalarda yer salıb oturan görmədim. Bu görüşdən o da yadımda qalıb ki, bir dəfə Məmməd Araz əlimdə kalmık şairi David Kuqultinovun şeirlər kitabını görüb, alıb ötəri vərəqləyib, tez də qaytardı: – Şərqin çeynəyib tüpürdüklərini bu təzədən yazır. Hiss elədim ki, Məmməd müəllim onda ölkə miqyasında (SSRİ) təbliğ edilib tanıdılan kalmık şairinin yaradıcılığını xarakterizə etməkdən çox, ədəbiyyata gəlmək istəyən bir gənci qeyri-orijinal yoldan çəkindirmək istəyiylə demişdi bu fikri. Bu hadisə yadıma çox-çox qabaqlar keçirilən Yazıçılar İttifaqının qurultayını saldı. Bu ali tədbir Elmlər Akademiyasının İstiqlaliyyət küçəsindəki Akt zalında olmuşdu. Yığıncaqda iştirak eləməyə haqqım olmasa da, orada olmağı özümü borclu bilmişdim. Hətta fasilədə qarşılaşdığım dərnək rəhbərimiz mərhum şair Ağacavad Əlizadə bunu mənə irad tutmuşdu: – Qəşəm, burda neylirsən?! Əslində “Bura niyə gəlmisən?!” deməliydi. Onda ədəbi aləmdə böyük canlanma vardı, qurultay bir növ ədəbi müzakirələrlə yanaşı kiminsə qanqaraçılığı, kiminsə əsəblərini cilovlaya bilməməsiylə müşayiət olunurdu. Lap yaxşı yadımdadı, akademiklərdən biri poeziya üzrə məruzə eləyib tribunadan düşəndə adının çəkilmədiyini görən rəhmətlik Atif Zeynallı hirsini boğa bilmədi, az qala hamının eşitdiyi bir tərzdə “İt bundan yaxşı hürür” dedi. O da yadımdadı şair Fikrət Qoca qabaq cərgədən başını çevirib lal baxışlarla ona baxdı. Məhz belə məqamlara şahidliyimin hələ tez olduğunu nəzərdə tu¬tan Ağacavad müəllim iradında haqlıydı. Onu da unutmamışam ki, mərhum Mirzə İbrahimov Əkrəm Əylislinin “Kür qırağının meşələri” əsərini bərk tənqid eləmişdi. Azərbaycan KP MK-nin I katibi Heydər Əliyev də rəyasət heyətindəydi. Birdən qabaq sırada oturmuş Əkrəm Əylisli başını geri çevirib, özünə məxsus təbəssümlə arxa sırada oturan Fikrət Qocanı çağırdı: –Fikrət, ay Fikrət! Fikrət Qoca onu görməməzliyə vurub, zarafatla: –Məni çağırma,Heydər Əliyev baxır… – dedi. Yəni səni tənqid eləyiblər, elə bilər ki, mən də səninləyəm. Fasilədən sonra iclas ölkə rəhbəri olmadan davam edirdi. Bu zaman Məmməd Araz yan qapıdan sürətlə zala girdi, ondan da az sürətlə gəlməyən Tofiq Mahmud da dalıyca. Hiss olunurdu ki, Məmməd müəllimin kefi kökdü, özü də şux görünürdü. Tribunada isə Yazıçılar İttifaqının Naxçıvan bölməsinin sədrimi, katibimi, onda necə adlanırdı deyə bilmərəm, şair Müzəffər Nəsirli danışırdı. Sözünün sonunda Naxçıvanda bədii-ədəbiyyat nəşriyyatının açılmasına ehtiyac olduğunu da vurğuladı. Məmməd müəllim az qala hamının eşidəcəyi tərzdə replika atdı: –Nəşriyyatı neylirsən, ay zalım oğlu, onsuz da yaza bilmirsən… Geoloq dostum Ağamahmud Səmədov danışırdı ki, mən Məmməd Arazı şeirlərindən tanıyıb sevirdim. Amma onun millət sevgisi haqqında məlumatım yox idi. O vaxtlar Filizçay yatağında işləyirdim, tez-tez Məmməd Arazın baş redaktoru olduğu “Azərbaycan təbiəti” jurnalında Böyük Qafqazın geologiyası haqqında yazılarım çap olunurdu. Bir gün də ayrı bir millətin nümayəndəsiylə məqalə yolladım redaksiyaya. Heç gözləmədiyim halda “gündə sabah”a saldılar. Bir gün də getdim Məmməd müəllimin yanına. Dedi, onsuz da yerimizi özgələrə çox vermişik, sən çalış bu ənənəni davam etdirmə. Təkcə yaz. Bu iradına baxmayaraq rəhmətlik yazımı geri qaytarıb, məni iş yoldaşımın yanında pərt eləmədi.
“Son”a dönən ilk gəliş…
Badamdarda yerləşən nəşriyyatımızda – “Şirvannəşr”də oturmuşdum, işçilərdən kimsə tez-tələsik yanıma qalxdı: –Bəs Məmməd Araz maşınını yuduzdurur, kitab mağazamızın qabağında dayanıb. Tez yerimdən durub, pillələri enib yanına getdim. Həyat yoldaşı Gülsüm xanımla dayanmışdı. –Burda niyə durursunuz, yuxarı qalxıb bir stəkan çay içsəniz. Məmməd müəllim hərəkətə gəldi. Qolundan yapışdım. Gülsüm bacıya nə illah elədim, “Yox, maşını yuyurlar, burda gözləyəcəm” dedi. Danışmaqdan çox dinləməyi sevdiyimdən darıxmasın deyə Məmməd müəllimi söhbətə çəkmək üçün adda-budda suallar verirdim. O da bacardığı qədər marağımı təmin etməyə çalışırdı. Hiss edirdim ki, çox danışmaq istəyir, səsi titrəyib itirdi. Qürrələnməkdən-filandan uzaq, sadəcə söhbət xatirinə: –Evim də burdadı, nəşriyyatın arxasında,– dedim. O da: –Aqilin də (kürəkəni yazıçı Aqil Abbas – Q.İ.) evi burdadı, Ba¬damdarda. – cavabını verdi. Yenidən Məmməd müəllimin fikrini cəlb etmək üçün yerimdən durub, “Nənəm təkdi” kitabımı gətirib qoydum qarşısına: –Məmməd müəllim, istəyərdim bunu oxuyasınız. Kitabça nazik olduğundan, açıb baxmadan, bir kitab adamı kimi azca or-tadan qatlayıb pencəyinin yan cibinə qoydu. Başını tərpətdi: –Mütləq oxuyacam. Bir azdan darıxmağa başladı. Pəncərəyə tərəf baxdı: –Qurtarmadılar ki?! –Bu dəqiqə, Məmməd müəllim! – Eşiyə çıxıb, maraqlanıb geri qayıtdım. – Az qalıb. Qurtaran kimi xəbər verəcəklər. Bir qədər də ordan-burdan suallar verdim, özüm danışdım. Arada fasilə yaranan kimi yenidən pəncərəyə sarı boylandı. Gördüm durmaq istəyir: –Gedim… Qolundan tutub pillələrlə endirib, nəşriyyatın qabağına düşürtdüm… Bu, mənim Məmməd Arazla son görüşüm oldu.
P.S. Məmməd Araz Fransadan, o zaman dəbdə olan sözlə desək, yara¬dı-cılıq ezamiyyətindən qayıtmışdı, özü də qoynuqoltuğu dolu qayıtmışdı – adına “əla”dan başqa bənzətmə yaraşdırmaq mümkün olmayan bir silsilə poetik pay vardı boxcasında. İndi yadıma sala bilmirəm, hardasa təəssüratını danışırdı. Bir sözü açığı məni heyrətə saldı: “Fransada istəyir “dahi” ol, heç kimə dəxli yoxdu!”. Xeyli vaxt bu fikri başımdan çıxarda bilmədim – necə yəni, bizdə balaca bir şairi görəndə adam özünü ititrir, o boyda Fransada sözün bəxtinə doğrudanmı bu boyda ucuzluq düşüb?! Bu fikrə qail olmaq üçün nə az, nə azcıq, düz 40 il yaşayıb, bu günü görmək ehtiyacım varmış demə. Bu gün Azərbaycanda, istəyir dahi ol, Aşıq Ələsgər demişkən “özünə bəysən, malades!”.
SƏMƏD VURĞUN HAQQINDA DÜŞÜNCƏLƏR Nə qədər çalışıram, Səməd Vurğunu gördüyümdən ayrı cür təsəvvür edə bilmirəm. Mənə elə gəlir ki, o, heç vaxt yorğun, düşgün qoca olmazdı. Yetmiş yaşında da eləcə: 1950-55-ci illərdə gördüyüm kimi, səsi xitabət kürsülərini titrədən, odlu-alovlu, məntiqi aydın, qeyri-adi təfəkkür tərzi ilə ədəbiyyatda toxunulmamış səhifələri açır, fiziki cəhətdən bir ordunu yürüşə aparmağa qadir görkəmdədir. Bəzən özümü məcbur edib taleyin belə bir xoşbəxtliyinə nəsib olmaq istəyirəm. Səməd Vurğunun qocalığını təsəvvürümə gətirirəm: qeyri-adi xarici görkəm yalnız iki işıqlı planeti xatırladan – daha heç bir şeylə müqayisə edə bilmədiyim gözlər! Bircə o gözlərə baxmaq bəsdir ki, deyəsən: bu insan bir xalqın müdrik cəhətlərini özündə cəmləşdirən ağsaqqaldır. Onun yerişi yer titrədir, onun duruşu daima yanan vulkan dağını xatırladır. O, şer oxuyur, çaylar, bulaqlar, quşlar, ağaclar nəfəsini içinə çəkib, ildırımlar qəzəbsiz, buludlar hikkəsiz, dənizlər fırtınasız. Bir neçə dəfə yaxından görmüşəm, çıxışlarını dinləmişəm. Xüsusilə, 1952-1955-ci illərdə Yazıçılar İttifaqının «Natəvan» adına klubunda odlu-alovlu çıxışlarını dinləmək mənə də nəsib olub. Mərhum alim Cəfər Xəndan məruzə elədi, məruzə ətrafında qızğın mübahisə başladı. Səməd Vurğun şerimizin ümumittifaq miqyasında yerindən, çəkisindən və bəzi qüsurlarından danışdı. Bəzi çıxış eləyənlərə üzünü tutub dedi ki, balam, aladağdan-qaradağdan misallar gətirirsiniz, bizim poeziyamızın uğurlu addımları azmı, niyə bunlardan bizim cavan yazıçılar öyrənməsin? (Bir neçə qələm dostumun adını çəkdi və sonra dedi: qoy bir dəfə qeyri-təvazökarlıq edim). Axı bu poeziyanın Səməd Vurğunu da var, «Vaqif»i o yazıb. O vaxt nəynən əlaqədarsa bu aforizm dilindən qopdu. İndiki kimi yadımdadır: «Kiçik xalqın böyük şairi olunca, böyük xalqın kiçik şairi olasan». Bəli, Səməd Vurğun bunu dedi. 1954-cü ilin iyun ayında V.İ.Lenin adına APİ-də olan bir görüş də tam dəqiqliyi ilə yadımdadır. Mən o vaxt APİ-nin coğrafiya fakültəsini bitirmişdim. Dövlət imtahanlarını vermişdik. Diplomun yazılıb verilməsini gözləyirdik. İnstitut S.Vurğunu görüşə çağırmışdı. Mehdi Hüseynlə ikisi gəlmişdi. Akt salonu ağzınacan dolu idi. Cərgələr arasında tələbələr ayaq üstə durmuşdular. Salonun qapısını bağlamaq mümkün deyildi. Dəhlizdə bəlkə salondakından çox tələbə var idi. Bütün institut axıb gəlmişdi. Hamı böyük sənətkarı görmək, səsini eşitmək istəyirdi. Milis nəfərlərinin gəlişi də içəri girmək istəyən axının qarşısını ala bilmədi, nəhayət, deyim ki, qapını birtəhər bağladılar. Lakin dəhliz və pilləkənlərdən içəri gəlmək istəyənlərin zərbindən nəhəng qoşa qapı çərçivəsindən çıxdı. Bundan sonra Rəyasət Heyətində oturan institut rəhbərlərinin narahatlığına baxmayaraq, hamı sakitləşdi. «Günahkarlar» yığıncağın sonuna qədər dəhlizdə ayaq üstə dayanıb salonu dinləyir, içəridə olan xoşbəxtlərlə birlikdə əl çalırdılar. Müxtəlif çıxışlar, hətta uzun-uzadı məruzələr də oldu. Məncə, bu uzun gecə heç kəsi yormamışdı. Gecəni institutun ilk partiya təşkilatının katibi, görkəmli alim, mərhum Tələt Əfəndiyev idarə edirdi. Axırda, Səməd Vurğundan əvvəl Mehdi Hüseynə söz verildi. Onun bir sözü indiyə qədər beynimdə həkk olunub qalır. Altmışıncı illərdə (daha dəqiq 1961-ci ildə) Mehdi müəllimə APİ-dəki hamin çıxışını xatırlatdım. Dedi ki, «Görüş yadımdadır. Nə dediyim yox». Mehdi Hüseyn demişdi: hər bir xalqın ədəbiyyatında elə yazıçılar var ki, birdən onların bir neçəsini ədəbiyyatdan götürsən, qətiyyən yeri görünməz. Lakin elə tək-tük sənətkarlar var ki, onların birinin yoxluğu ilə bir xalqın ədəbiyyatında uçurum əmələ gələr. Bizim müasir Azərbaycan ədəbiyyatı üçün Səməd Vurğun belə sənətkar, belə şəxsiyyətdir. Onsuz bizim ədəbiyyatdan danışmaq mümkün olmazdı. Çıxışının bir yerində dedi: «Mən dostumun sənət yolunda ağarmış saçlarına baxıb fəxr eləyirəm». S.Vurğun söz atdı: Ayə, mənim saçıma baxıb özünün qara saçınla fəxr eləmə. Məndən ikicə yaş kiçiksən. Şair «Avropa xatirələri»ndən oxudu. Mənim zənnimcə, heç bir aktyor Səməd Vurğun şerlərini onun özü qədər gözəl oxuya bilməz. Böyük sənətkarın gözəl kişi görkəmi, nurani siması, heç kəsə bənzəməyən səsi də şeri doğmalaşdırırdı. Ona çoxlu suallar verilmişdi. Sualın biri üzərində ətraflı dayandı. Bir həvəskar gənc şair üçün bunlar bir müəllim söhbəti idi. Şübhəsiz, yaddaşıma yazılmalı idi. Sual belə idi: Siz niyə müasir mövzuda pyeslər yazmırsınız? Ustad sualı oxuyub üzünü salona tutdu: Siz müasir mövzu nəyə deyirsiniz? İşıq yandı-söndü, səhnə açıldı. Təzə bir mədəniyyət evinin tikilişi göründü, budurmu müasirlik? S.Vurğun üçün böyük hadisələrsiz, böyük xarakterlər toqquşmalarından kənar mövzu yoxdur. «Vaqif» niyə güclü çıxıb? Və indi də müasir deyilmi? Çünki buradakı hadisələr böyük mübarizə meydanında baş verir. İki briqadirin səhnədə şerləşməsindən də pyes yazmaq olar. Ancaq hünər lazımdır. Mövzunun təzəsi, köhnəsi yoxdur. Yazıçı münasibətinin təzə-köhnəliyi var. Axşam saat 12-yə işləyirdi. Heç kəs görüşün qurtarmasını istəmirdi. Şairin tələbələrə müraciətlə deyilən ata məsləhətindən təkrar-təkrar dinləməkg Heyif ki, o zaman maqnitofonum yox idi. Nə qədər müdrik kəlam yazılmamış qaldı. Sənətkarın şəxsiyyəti ilə yaradıcılığının vəhdətindən çox yazılıb. Bunlar ayrılıqda bir körpünün bu və o biri sahilə birləşən uclarıdır. Əslində, elə körpü bu birləşmə deməkdir. İki sahili birləşdirən keçid körpüdür. Bu, şəxsiyyətlə istedadın vəhdətinə tətbiq edildikdə sənətkarın yaradıcılıq həyatıdır. Böyük sənətkarda (o cümlədən Səməd Vurğunda) bunların arasında suayrıcı çəkmək çətindir. Şəxsiyyət dağdır – ondan çaylar baş götürür. Dağ çayı dağın fiziki-kimyəvi əlamətlərini götürüb gedir. İnsan cavanlığa qayıtmır, dağ çayı da dağa. Çay uzanıb gedir. Şəxsiyyət zaman keçdikcə qocalıb ömrünü tapşırır. Artıq yeriyən, danışan-gülən fiziki varlıq-sənətkar yoxdur. İkinci, əsl ömür, yaradıcılıq ömrü başlayır. Burada yada duşur: «Məni yelkən kimi qərq etsə dəryada zaman, Vurğun öldü deməying» Onun bütün şerlərini, poema və pyeslərini, adi çıxış və müsahibələrini bir də gözdən keçirin. Onun çəkinə-çəkinə, qorxa-qorxa dediyi söz yoxdur. Onun sənətinin bünövrə daşı inam və cəsarətdən ibarətdir. Poeziya, ümumən sənət çox mətin bir varlığın övladıdır. Burada fiziki güc və cəsarətdən söhbət getmir. Çox div gövdəlilərin özləri ağırlığında zəif əsərlər yazdığına misallar gətirmək mümkündür. Söhbət sənətkar cəsarətindən, sənətkar şəxsiyyətindən gedir. S.Vurğunun bircə çıxışını dinləmək bəs idi ki, deyəsən: O, dünyanın xitabət kürsüsündən danışır. O, çiyinlərini Yer kürəsinin məhvərinə söykəyib. Poeziyası şəxsiyyətini, şəxsiyyəti poeziyasını hafizəsində saxlayırdı. Övlad ata-ananı necə təqlid edə-edə böyüyür, bu təsir altında formalaşır və müstəqilləşirsə, təzəcə qələm götürən gənc yazıçı da elə gəlir, elə addımlayır. Səndən əvvəl açılmış yolla getməlisən. Hər kəs bu yolla «hansı» yüklə çıxır, əsas məsələ budur. İlk cızma-qaralarımda çox şairdən təsirlənmişəm. Ancaq doqquzuncu sinifdə «İstiqbal təranəsi» kitabı əlimə düşdü. Bunun təsiri daha böyük oldu. Xatirimdədir, kitabı necə açdımsa, ilk qarşılaşdığım şer «Dilican dərəsi» oldu. Yenə səni gördüm, Dilican dərəsig Bundan sonra hiss elədim ki, insanı əhatə edən ətraf mühit poeziya materialı ilə dolu imiş. Mən onu kitablarda axtarırdım. 10-cu sinfi bitirəndə S.Vurğunun çap olunmuş əsərlərinin, demək olar, hamısını oxumuşdum. Çoxunu da bir oxudan sonra heç bir xüsusi cəhd göstərmədən əzbərləmişdim. Ona məhəbbətimi şairin əlli illiyi ərəfəsində, daha doğrusu, 1956-cı ilin may ayında çap olunan «Sən tələsmədin» adlı şerimdə ifadə etmişəm. O vaxt S.Vurğunun dostu, hörmətli xalq şairimiz S.Rüstəm qəzet redaktoru idi. Şeri oxuyub bəyəndi və dedi ki, yubiley nömrəsi üçün toplanan şerlərin sayı-hesabı yoxdur. Böyük müsabiqə var. Zənn edirəm ki, müsabiqədən keçərsəg Hamıya məlumdur ki, şair ağır vəziyyətdə yatırdı. Yəqin ki, yubiley nömrələrinin heç birini oxuya bilməzdi. O vaxt ürəyimdən bircə hiss keçirdi: kaş Səməd Vurğun mənim şerimi oxumuş olaydıg Şairin ölümünə bir neçə şer həsr eləmişəm. Bunlar mənim «Sevgi nəğməsi» adlı (1959) ilk kitabımda çap olunub. Bəzən ədəbiyyata təzən gələn gənc şairlər sual verirlər: S.Vurğundan nəyi öyrənməyi məsləhət görərdin? Bu bir az çətin məsləhətdir. Böyük sənətin coğrafiyası da böyük olur. Kimə nəyi necə sevdirmək məsələsində heç bir vahid dərs kitabı ola bilməz. Burada fərdi yanaşma, fərdi öyrənmə əsasdır. Lakin bu «fərdi sevgidə» Vətən sevgisi ilə üzləşmirikmi? Bəs Səməd Vurğun yaradıcılığı, bu sevginin rəngləri göz-könül oxşamırmı? Baxın səhərlərin yaqut rənginəg Bəzən təbiətə, ictimai mühitə, bu günə, dünənə, sabaha şirin sətirləri arasından baxın. Bir zümzümə daxili bir təkan yaradacaq: nifrət, məhəbbət, heyrət təkanı. Misra çaylar gözünüzə görünəcək: Özüm də bilmirəm bu axşam nədən Şerdən sənətdən uzaq kimiyəmg Çünki Vaqif-heykəl baş əymir. Buna görə də bu heykəli «uçurmaq» istəyirlər. Çünki komsomolçular güllə qabağına gedir. Və bəlkə də təzəcə bir misra boy atır: Onun gözlərində dünya bir rəngdir, Elə bil hər şeydən süd əməcəkdir. «Mən havanı sevirəm, suyu sevirəm», «günəşli gündüzü, ulduzlu gecələri sevirəm» deyən adama hamı dəli kimi baxardı, elə deyilmi? Xalqın övladı pasportu almış sənətkarların yaradıcılığı da hava, su kimi bütün adamlar üçündür. Deyə bilərsiniz, ulduzlu gecədən heyrətlənməyən, dağ çayı ilə bulanıq arx suyuna fərq qoymayan, bulağa sadəcə su kimi baxanlar azmı? Çoxdur, siz gördüyünüzdən çoxdur. Taxıl zəmilərində də alaq çox olur. Becərilən, biçilən, döyülən taxıldır. Yer kürəsinin bütün əhalisi şer oxumaqla məşğul olsaydı, onda sənətin kütləvilik keyfiyyətinə «hamılıq» deyərdilər. Bu da, məncə, sənəti qiymətdən salardı. Mətləbdən uzaqlaşdım deyəsən. Mən Səməd Vurğunu təkrar-təkrar oxumağı məsləhət görərdim. Ondan nəyi öyrənməyi o özü daha dəqiq deyəcəkdir. Səməd Vurğun haqqında çox yazılıb. Yazılanlar təbiidir ki, ayrı-ayrılıqda onun böyüklüyünü göstərməyə qadir deyil: Lakin indiyədək yazılanları götürüb «nisbilik tərəzisi»ndə çəksək, kəmiyyətcə narazı qalmağa dəyməz. Bəs keyfiyyətcə? Əlbəttə, yaxşı əsərlərlə yanaşı, «şair demişdir», «yazmışdır», «qələmə almışdır» təhlilli yazılar da çoxdur. S.Vurğun yaradıcılığı çox dərin tədqiqat, bədii-estetik təhlil üçün material verir. Bu da böyük istedad, dərin fəlsəfi bilik tələb edir. Bəlkə heç narahat olmağa dəyməz. Səməd Vurğunşünaslıq indi yaranır. Bu səbrli zaman üçün 50 il nədir ki? Hələ neçə qələm sahibi bütün bu yazılanlara təzədən baxacaq, bəzilərini kənara qoyacaq, bəzilərinə «yeni nüfuz nişanı» verəcək. Bir tarix, bir Səməd Vurğun, bir də tədqiqatçı üz-üzə dayanacaqg Kimlərə, nələrə münasibət məsələsində obyektivlik, dürüstlük öz həqiqi təhlilini tapacaq. Bu, tarixin görəcəyi işdir. Bizsiz də bu işi görəcəkdir. Ancaq mən istərdim: bizim gözümüzün qabağında, nə qədər ki, Səməd Vurğunla sənət yolu keçmiş yazıçılarımız sağdır, nə qədər ki, Səməd Vurğunun səsini eşitmiş nəslin yadındadır onun insani keyfiyyətlərindən, torpağa, xalqa bağlılığından, vətəndaş qayəsindən daha çox yazılsın. «Vaqif»i yüz ildən sonra da təhlil edəcəklər. Ancaq yüz ildən sonra Səmədin Muğanda kimə qonaq olması, Talıstana neçə dəfə getməsi və s. səfərləri, yazılmamış çıxışları ali riyaziyyat kimi bir şey olacaq. İndilikdə Səməd Vurğunun ayaq basdığı hər hansı bir guşə öyrənilməsə, bu barədə yazılmasa, sonrası məlumdurg Səməd Vurğun haqqında xatirələr kitabında, mənim zənnimcə, xalqın səsi azdır. Bu kitabı çox yaxın vaxtlarda təzələmək, ona əlavə kimi, ikinci kitab kimi yenidən nəşr eləmək mümkündür və lazımdır. Mən deyərdim: gəlin həcm məhdudiyyəti qoymadan «El bilir ki, sən mənimsən» başlığı altında 5-6 şairin ürək sözündən ibarət bir kitab buraxaq. Şərt qoyaq ki, S.Vurğunun bircə misrasının da məzmununu danışmadan bu misraya münasibətini bildir. Gəlin elə bir jurnalist tapaq ki, qoy, o, ovçu S.Vurğunun həyatından yeni səhifələr açsın. Eləcə də deputat Vurğun, eləcə də akademik, prezident müavini Vurğun. Sizi inandırıram: burada elə naməlum nöqtələr var kig Bu mövzularda yazılıb da. Ancaq hələ də gözəl mövzular yaranmamış qalır. Şairin öz misraları neçə belə kitaba başlıq olur: «ovçuluğa meyl saldım». Gözünü yum-aç, budur, bəşəriyyət Səməd Vurğunun anadan olmasının yüz illiyini qeyd edir. İndikindən daha geniş, daha təntənəli. Yeni nəsil gözünü ekrana tikib, 40-cı, 50-ci illəri, bu günü görmək istəyir. Mənə elə gəlir ki, o gün üçün hazırlaşmalıyıq və təntənə üçün müəyyən qədər cavabdehik. S.Vurğundan uzaqlaşdıqca onun yaradıcılığından danışmaq bəlkə də asanlaşacaq. Çox məsələlərin şərhində isə təbiidir ki, çətinlik yaranacaq. İllər arxasından baxan nəsil Muğanda-Mildə, İstisu yaylaqlarında, London, Bratislava kürsülərində «Səməd Vurğunu görmüşəm» deyənləri görə bilməyəcək. Bu, hələ o zamankı çətinliyin bir hissəsidir. Səməd Vurğunla bağlı nə varsa bu gün mümkün qədər genişliklə ekrana keçməlidirg Burada mən özümə belə bir sual verərdim: Poeziyanın ömrü nə qədərdir? Sonra duruxar, belə bir sualı verib-verməməyin mümkünlüyünə dair sualla üz-üzə durmaq istərdim. Məndən asılı olmadan qələmim belə bir sual verdi. Bu sual məni qəribə suallar qarşısında qoydu: Buludun ömrü nə qədərdir? İşığın ömrü nə qədərdir? Gecənin, gündüzün, yağışın, küləyin?.. Bunlar da elə veriləsi, cavab axtarılası suallardır. Nizami kəlamını xatırladım: Kainatda hər şey cəzbə bağlıdır, Filosoflar bunu eşq adlandırır. Yəqin ki, bəşəri cazibəsində yaşadan amillərdən biri də yaşamaq, yaratmaq, sevmək, ucalmaq duyğusudur. Bunun da ən yaxşı ifadəsini insan poeziyada tapmırmı? Bəşərdən nəğməni almaq ondan səsi almaq deməkdir. Deməli, poeziyanın ömrü səsin ömrü qədərdir. Əgər gələcəkdə insan ünsiyyətində söz-danışıq gərəksiz olacaqsa, onda poeziya da gərəksizdir. Ancaq xatirimə Xaqaninin də beyti düşdü: Yerin dairəsi əyridir bir az, Bu əyridən düz iş gözləmək olmaz. Bəşər yerüstü həyat üçün «bu əyriliyə», Yerin öz oxuna meylli olmasına minnətdardır. Bunsuz fəsil təsəvvüründən danışmaq qeyri-mümkündür. Görünür, Xaqani dövründə ictimai haqsızlıq, bərabərsizlik o qədər ağır idi ki, bunu heç bir «tərəziyə» qoymaq mümkün deyildi. Əlbəttə, zamanın əyri tərəzisini Yerin öz oxuna əyriliyi yaratmışdı. Xaqani təfəkkürü zamanın əyriliyinə balta vurmuşdu, qeyz-qəzəb zərbəsi daha dərinə getmişdi. Səbəbi görmədən nəticə çıxarmışdı. Ancaq o zaman bu əyriliyi görüb elmi-fəlsəfi izahını vermək çox böyük addım idi. İndi kainatın yeganə yaşıl planetində – Yer kürəsində bu əyriliyin yaratdığı çox düzgün iqlim relyef şəraitini saxlamaq çox ciddi siyasi, ictimai-ekoloji problemdir. Poeziyanın ömrü nə qədərdir? – sualına cavab axtararkən bu problemi çözələməyə dəyərmi? – Dəyər, bəli, dəyər! Bir anlığa gözünüzü yumub açın, hansı qüvvəsə sizi xəyali orbitə çıxarmışdır. Oradan Yer kürəsinin «hər iki üzünü» çox aydın görürsünüz. Birdən sizə elə gəlir ki, meşələr gözünüzün qabağındaca seyrəlir, seyrəlir və yox olur. Dağların əbədi qarı-buzlağı əriyib itir. Çayların yerində quru yataq qalır. Təbiət latın dilindən – külək nəğməsindən məhrum olur. Bəşər artıq keçmişə qayıda bilməz. Ancaq təbiətin keçmişini saxlamaq bu günü saxlamaq deməkdir. Bütün bu problemlərin həllində və ya izahında poeziyanın da üzərinə məsul vəzifələr düşür. Poeziyanın ömrü təbiətin, onun övladı olan insanın ömrünə bağlıdır. Bu mənada S.Vurğun poeziyası bir kərpicini təbiətdən, bir kərpicini cəmiyyətdən götürmüş sənətkarın möhtəşəm qalasıdır. Bu qaladan baxıram: Zümrüd qayaların döşündə meşə, Qayalar yüksəkdən baxır keçmişə. misrası ilə başlanan bir nəğmə oxuyuram. Önümdə uca dağlar, dərin dərələr, geniş düzənlər açılır. Uca zirvələrin birində dayanıb fikrə dalmış şairin səsi diqqətimi bir daha yüksəklərə çəkir: Bir də sizi hansı şair yazacaq
EHTİRAMLA ANIRIQ 1 dekabr – Xalq şairi Məmməd Arazın anım günüdür. Könlü Vətən torpağını vəsf edərək Azərbaycan dünyasından dünyaya baxan əbədiyaşar-müqtədir Şairimizin ruhuna salam olsun! Ustadın işıqlı xatirəsini sağlığında yazdığım “Təzələnir söz qatı” ithaf şeirim və vəfatından təsirlənərək qələmə aldlığım “Söz kəhkəşanında poeziya bürcü” düşüncələrimin aynasında ehtiramla yad edirəm. ——————————————————————– SÖZ KƏHKƏŞANINDA POEZİYA BÜRCÜ Yolum demək olar ki, hər gün “Zabitlər bağı”ndan keçir. Redaksiyamız bu bağın həndəvərində olduğundan əsas gediş-gəlişim də bura təsadüf edir. Bağda gövdəsi yarı yanmış, oyuğu kömürləşən bir tut ağacı var, yanından etinasız ötə bilmirəm. “Əmi” deyə müraciət etdiyimiz bənzərsiz şair Məmməd Arazla bağlı bir xatirə tilsimləyir burdan keçəndə məni. …Məmməd Arazın solğun, lakin nurani çöhrəsində xəfif bir təbəssüm var idi. Baharın nisan ayının həlimliyi deyəsən, bir az da həlimləşdirmiş, kövrəltmiş, duyğulandırmışdı şairi. Əlindəki əsaya dirsəklənib oyuğu kömürləşən ağaca heyran-heyran tamaş edirdi. (Görən, Məmməd əmi nələr düşünürdü, ilahi?!) Şairin necə deyərlər, “canlı əsası” – daim qayğısını çəkən, “Dədə” deyə müraciət edən Mais dostumuz isə nədənsə şairdən aralı dayanıb fikrə getmişdi. Bəlkə də, şairi düşüncələrindən ayırmaq, “tənhalığına” mane olmaq istəmidi… Məmməd Arazın nəzər – diqqəti tut ağacının “qaysaqlanmış yarasında” idi. Kənardan xeyli seyr etdim şairin bu halətini. Handan-hana yaxınlaşıb ziyarət etdim… Baxışlarında bir nisgil var idi şairin… Baharın cilvəli çağında yaşıllığa bürünmüş bu guşədə görən, niyə məhz bu “yaralı” tut ağacının seyrinə dalmışdı?.. Bəlkə, öz taleyinin oxşarlığını təbiətdə sonuncu dəfə seyr etdiyindən, ömrünün sonuncu ilinə düşən bu baharla vidalaşması idi?.. Bəlkə, onun üçün bu baharın sonuncu olması dammışdı ürəyinə… …Məmməd Araz ömrünün 72-ci ilində (1 dekabr 2004-cü il) dünyasını dəyişdi. Məmməd Araz dünyası isə əbədidir, dəyişməzdir. Nə qədər ki, ruhumuzun təsəllisi, mənəvi dünyamızın aynası olan poeziya duyğulara sığal çəkirsə, Məmməd Araz ədəbi irsi də zamandan asılı olmayaraq ürəkləri riqqətə gətirəcək, hər nəsil öz ruhunda yaşadacaq və yaşayacaq Məmməd Araz dünyasını. Şərqin böyük mütəfəkkirlərindən olan Cəlaləddin Rumi demişkən: “Ölümümüzdən sonra məzarımızı yerdə arama,ariflərin könlündədir könlümüz”. Məmməd Araz haqq nuruna boyanan haqq şairi idi… Şair “Vəsiyyət” şeirində yazır:
Qara cilddə çap eləyin kitabımı, Məndən sonra Tünd qara. Fəqət soy – adımı Süd rəngiylə həkk edin ora. Daha nə deyim, Qoy mən Qara torpaq üstündə Üfüqə doğru gedən Ağ yola bənzəyim.
Qara torpaq üstündə üfüqə doğru gedən ağ yola dönmüş Məmməd Araz poeziyasının məziyyətləri haqqında hələ çox fikirlər söylənəcək və yazılacaq. Mən sadəcə olaraq dəryadan damla timsalında bir məqamı qeyd etmək istəyirəm. Məmməd Araz poeziyasında mövzu zənginliyi vahid struktur bütövlüyünə köklənir. Bu bütövlük şairin “ mizan-tərəzisinin“ haqq pərsəngində olması ilə şərtlənir. Oxucunu psixoloji ətalətdən silkindirir, öz poetk kredosunu – məslək kredosunu aşılayır. Məmməd Araz poeziyası Ulu Sözün poetik məqamında bizi duyğuların zirvəsinə ucaldan bənzərsiz bir dünyadır. Bu dünyanı yaradan şair özü isə dünyaya Azərbaycan dünyasından baxır:
Azərbaycan – qayalarda bitən bir çiçək, Azərbayan – çiçəklərin içində qaya. Mənim könlüm bu torpağı vəsf eləyərək, Azərbaycan dünyasından baxır dünyaya.
Baxır söz-zöz, misra-misra Azərbaycan xalqının müqtədir oğlu, Xalq şairi. ( təkcə fərmanla verilən təltiflə, fəxri adla deyil, sözün müstəqim mənasında da xalq şairi) Bədi fikir daşıyıcılarından olan İ.Y. Frankonun “ Böyük şairlər xalqın vicdanıdır” deyimi unudulmaz ədəbi sima olan Məmməd Araz şəxsiyyətinin və şeiriyyətinin boyuna biçiilb. Şeiriyyəti duyğularıma məhrəm və məlhəm olan Məmməd Arazın dünyaya “özü kimi” sığal çəkən söz qatına yenməyə çalışıram. Çağdaş ədəbiyyatımızın – söz kəhkəşanımızın poeziya bürcü haqqında vaxtilə (1994) yazdığım “Təzələnir söz qatı “ adlı şeirim Ustadı anım məqamı ilə yaddaşımda bir daha misra-misra yarpaqlanır:
Zaman məkan üstündə çapırdır öz atını, Dolayıb biləyinə dünyanın damarını. Məmməd Araz kəlməsi təzələr söz qatını, Dünyaya özü kimi çəkəndə tumarını.
Aqil sözü-haqq sözü, haqqın olar bir üzü, “Ağızda dil sümüksüz, amma sümük sındırar”. Görəndə bir biçimdə naşı əyriylə düzü, Kor gözlərə şairin sözü çıraq yandırar.
Dünya dəyirman daşı, hərləndikcə hikkəli, Üyütsə neçə kərə, unu olmaz kəpəksiz. “Bir zərrənin işığı milyonlara şərikli”, Nə qədər ki, işıq var, olmayacaq şəriksiz.
“Dünya sənin” deyəndə, dünya mənim deyənlər Yanıldı gümanında duyğusuz, daş ürəklər. Dünyanı evi bilsə bu dünyaya gələnlər, Dünyamızı bəzəyər, açar güllər-çiçəklər.
O “iti bazarında atından baha dünya” “…Taleyin oyununda” neçə kərə kəm oldu. Arazın axarını kəsdi “xırsız əjdaha”, Ürəklər qübarlandı, gözün payı nəm oldu.
Misqal-misqal o nəmi ürəyinin istisi Qurutmağa çalışdı, özü yandı, alışdı. Araz keçdi özündən, doğdu coşmaq həvəsi, Qovuşdular – gur Araz nur Araza qarışdı…
İnsan Allahın (məğzi mənada) bir surətidir. Allah özünün bir sıra əlamətini insanın görkəmində zahir edib. Sadəcə, insan bu fitrətin fövqünə vara, öz cismində Allahın cizgilərini görə bilmir…
…İlk dəfə Məmməd Arazı yaxından görəndə elə bilmişdim ki, olduğum hücrə hər gün ümidlə əl uzatdığım səmadır, (orada) bir topa buludda şimşək təlatüm edir. Həyəcan məni necə çulğamışdısa nitqim qurumuşdu. Qarşımdakı adamın çöhrəsində çırpınan işıqlı təbəssümləri sezdikcə gözlərim hədəqəsindən çıxmışdı. Nə üçün də belə olmamalı idi; mən illərdir Məmməd Arazın – varlığıma atom bombası kimi təsir edən parlaq (bir) simanın surətini canlı görmək arzusu ilə yaşayan bir kənd uşağı idim, indi onunla qabaq-qənşər durmuşdum… “Azərbaycan təbiəti” jurnalının otaqları bu səhnəyə canlı şahiddir… Məmməd Araz məni baş redaktoru olduğu jurnala işə götürmüşdü. Hər gün nəşriyyatın ikinci mərtəbəsindən o məsum insanın gəlişini izləyir, yeridikcə çəkdiyi əzabın rənglərini yaddaşıma köçürürdüm. Hər dəfə Məmməd Araz mənə o qədər nəhəng görünürdü ki, ona iyirminci mərtəbədən baxmaq lazım gəlirdi. Redaksiyanın işlərindən qabaq əsas məşğuliyyətim Məmməd dədəni otağına qədər müşayiət etmək, çöhrəsində ləngər vuran sadəliyi, bakirə baxışları sezmək olurdu. O da sanki bunu hiss edir, təbəssümünü artırırdı. Məmməd Araz işə gəlməyəndə (səmimi deyirəm) narahatlığım artır, özümə yer tapa bilmirdim. Elə sanırdım ki, nəsə itirmişəm. Yazı-pozuya (da) əlim yatmırdı… Məmməd dədənin son günlər necə sarsıntı keçirdiyinin, yerimək və danışmaq əzabının canlı şahidiyəm. Onun sadəcə, uğultulu və bir az da boğuq səsdən ibarət olan danışığından heç nə başa düşmürdüm. Ancaq özümü elə aparırdım ki, sanki nə dediyini anlamışam. Bir gün bəlli oldu ki, uşaq və yeniyetmə çağlarımın poeziya fatehi, hazırda isə başımın üstündə bir Günəş kimi çırpınan Məmməd dədə şeirlərim haqda nəsə yazmaq istəyir. Qarşı çıxdım, əziyyət çəkməsinə razı olmadım. Çünki onun qələmi əlinə götürənə qədər necə sarsıntı keçirdiyini görürdüm. O isə israrından dönmədi, “Ədəbiyyat qəzeti”ndə çıxan şeirlərim haqda (dörd günə) bir vərəq yazı yazdı. Məmməd dədə o yazıda məni şeirimizin pünhan buludu Əli Kərimlə müqayisə edir, bir növ, (məni) ona bənzədirdi… “Azərbaycan təbiəti” jurnalının redaksiyasında (Məmməd dədəyə görə) Bəxtiyar Vahabzadə, Zəlimxan Yaqub, Hüseyn Abbaszadə, Əlibala Hacızadə, Gülhüseyn Hüseynoğlu, Abbas Abdulla, Afaq Məsud, Əmir Mustafayev, Nazim İbrahimov, Şahmar Əkbərzadə və digərləri ilə tanış oldum, onların məsləhətlərini eşitdim, xeyir-dualarını aldım. Məmməd dədə ona ehtiram göstərmək üçün redaksiyaya gələn görkəmli şəxslərə məni göstərir, təbəssümlə nəsə deyirdi… Onlar da mənə sarı çevrilib: – Şamaxıdandır, Xaqani, Nəsimi xələfidir, inşallah, ondan yaxşı şair çıxacaq, – deyirdilər. Mən də həyəcan boğmuş çöhrəmi onlardan gizlətməyə çalışır, arada Məmməd dədəyə baxırdım… Beləcə, bir neçə müddət Məmməd Araz şəxsiyyətinin fövqündə ədəbi düşüncəmi, poetik əzmimi (və s.) cilaladım, qələmimin süzgəcindən düşən hər şeirə təkrar-təkrar diqqət etdim. Bir müddət sonra ölməz şairimiz Bəxtiyar Vahabzadə “Azərbaycan” jurnalı və “Ədəbiyyat qəzeti”ndə dərc olunan şeirlərimi oxuyub mənə dedi: “Məmməd Araz yanılmayıb…”. Onun bu israrda dediyi sözlər qulaqlarımda raket mərmisi kimi uğultu qopartdı… Məmməd Araz mənim üçün bu gün də bir fatehdir. Onun narahat gözləri, hər gün salamlaşarkən yumşaq bulud sandığım əlləri, işə gələrkən və gedərkən arxası ilə sürüdüyü ayaqları, təbəssüm dolu, lakin o təbəssümün fonunda kədər doğranan çöhrəsi, məsum – bakirə sifəti… indi də gözlərimin içində təlatüm qoparır. Mən onu ilk gün bu görkəmdə gördüm. O, anadan bu tərzdə doğulmamışdı, nizamsız həyat, harın-yaltaq adamlar, haqsızlıq, şəxsi maraqlara daha çox meyl edənlərin saxta təbəssümləri və s. onu bu günə salmışdı. Bütün hallarda Məmməd Araz mənim üçün nəhəng insan idi, onun fiziki zəifliyi ona olan hislərimdə heç bir məna kəsb etmirdi (və etmədi də). Nə yaxşı ki, uşaq ikən umduğum arzu həyata keçdi – mən Məmməd Arazı yaxından gördüm, ünsiyyət qurdum, hətta onunla bir redaksiyada işlədim… Əlbəttə, Allah böyükdür! Və təkrar deyirəm: Məmməd Araz mənim üçün bu gün də bir fatehdir!
Azərbaycan – qayalarda bitən bir çiçək, Azərbaycan – çiçəklərin içində qaya. Mənim könlüm bu torpağı vəsf eləyərək, Azərbaycan dünyasından baxar dünyaya.
Azərbaycan ədəbiyyatında təbiət həm nəsrdə, həm də şeirdə bir çox sənətkarlar üçün ilham mənbəyi olmuşdur. Xüsusilə XX əsrdə iz qoymuş şairlərin əsərlərində ədəbi-bədii fikrin qeyri-adi təbiət təsvirləri ilə metaforasını görürük. Xalq Şairi Məmməd Arazın şeirlərində Azərbaycan təbiəti ilə Azərbaycan cəmiyyətinin bənzərsiz paralelliyi təsvir olunur. Şeirlərlə yaxından tanış olduqca bir həqiqəti dərk edirsən ki, insanlar hələ də təbiəti tam öyrənə bilməyib və hətta özləri də təbiətin bir hissəsi ola bilməyiblər. Qeyd edək ki, əslində heç bir sivilizasiya təbiəti ötməyib və insanla təbiətin inteqrasiyası üçün hələ çox yol var. Amma deyəsən M.Araz çoxluqdan fərqli olaraq, az da olsa təbiətlə birləşmişdi, ya da, ən azından buna can atmışdı.
Bir qayaya söykənmişəm, deyirəm kaş, Bax beləcə daşa dönəm yavaş-yavaş. Taleyimi qayaların taleyinə bağlayam mən, Bircə insan düşüncəmi saxlayam mən.
Akademik Budaq Budaqov Məmməd Arazın yaradıcılığı haqqında deyir: “Məmməd Arazın bəzi opponentləri tez-tez təkrar edirdilər ki, Məmməd ədəbiyyatçı deyil, coğrafiyaçıdır. Bəli, M.Araz coğrafiya ixtisası üzrə ali təhsil alıb. Mən isə coğrafiyadan başqa elə bir ixtisas tanımıram ki, o, Yer kürəsinin bütün sferalarının, atmosferin, litosferin, hidrosferin, biosferin sintezini özündə cəmləşdirsin. Savadlı coğrafiyaçının təfəkküründə Yer kürəsinin dağları qatarlanıb gedir, okeanlar dalğalanır, atmosfer prosesləri cövlan edir, təbiətin kortəbii hadisələri ətraf mühiti dağıdır, demoqrafik problemlər, dünyanın siyasi durumu, əhalinin coğrafi yerləşməsi, artımı və bütün bunların nəticəsində qlobal ekoloji problemlər yaranır”. Mənə elə gəlir ki, M.Araz ixtisasca coğrafiya müəllimi olmasaydı da, əvvəl doğulduğu yurdun ecazkar təbiəti, sonra “Azərbaycan – qayalarda bitən bir çiçək” – deyərək, qoynuna atıldığı, sevib oxşadığı Vətən onun şair ruhuna mütləq köçəcəkdi.
M.Araz poeziyasının ümumi mahiyyətində “dağ” təbiətin ən mühüm elementi kimi görünür. Bu şeirdə “dağ” həm təbiətin öz reallığında mövcud olan bir parçasıdır, həm də şairin spesifik və dar mənada insanlarla münasibəti kontekstində uzaqdan – məhz ona dogma dağın zirvəsindən demək istədiyini söyləmək üçün nəzərdə tutulan “dağ”dır.
…Torpağımdan duman kimi yığılsam, Son nəğməmin uçrumuna sıxılsam, Qəfil qəza yıxmaz məni, yıxılsam, Ana yurdum, ağuşuna tələsdim.
Hər bir böyük sənətkarda olduğu kimi, M.Arazın da əsərlərində əsas mövzu insandır. Onu həqiqətən maraqlandıran insan, insan taleyi və insanın əbədi dəyəridir. O, təbiəti də, onun ayrılmaz hissəsi olan insan problematikası çərçivəsində təqdim edir. Vətənə, onun təbiətinə olan sevgisini təbiətin real və konkret obrazları ilə ifadə edir, vətənə bağlılığını, ondan uzaqda olmağı həyatın qeyri-adi solğunluğu – sonu kimi qəbul edir.
Vətən mənə oğul desə, nə dərdim, Mamır olub qayasında bitərdim. Bu torpaqsız harda, nə vaxt, nə dərdim – Xəzanımdır, xəzanımdır, xəzanım.
“Vətən mənə oğul desə, nə dərdim” misrası hələ şairin sağlığında dillər əzbəri olmuş, xalqın dilində bir deyimə çevrilmişdi. Ancaq M.Araz vətən sevgisini sakit siması altında bu cür qaynarlıqla – təbiətin belə coşqun təsviri ilə ifadə edə bilərdi. Bu şeiri oxuduqca bir daha yəqin edirsən ki, Vətən Sevgidir, Sevgi isə Təbiətdir. Məhz bu məqamda Yəhya Kamal Bəyatlının aşağıdakı misraları yada düşür:
Baktım ki deniz insanı durgun suyu yardı, Bir dev gibi mûnis ve yosun saçları vardı.
Bəli, M.Araz Vətənin durğun sularına keşiş çəkən qayalarda bitən mamır- yosun olmağı arzuladı, amma Vətən onun durğun – lal, sakit görüntüsünün altında dərin dərya olduğunu gördü. Təbiət bütün halları ilə təzad təşkil edir. Bu mənada M.Arazın özü də, şeirləri də təbiətə çox oxşayır, – doğulduğu, təbiətində yetişdiyi doğma Naxçıvanın iqlimi kimi ziddiyyətlidir. Sərhəd tanımayan, hüdud bilməyən şeirləri şair təxəllüsünü aldığı Araz kimi gah təmkinli, susqun, gah da daxilində “qoca vulkan” gəzdirəcək qədər coşğundur. Eynən özünün dediyi kimi:
… O mənim mürəkkəbim, Mən onun qələmiyəm. …Yox, Araz deyəndə mən, Təkcə çay düşünmürəm. …Mən Arazın səsiyəm.
Əgər şairləri bir ağaca bənzətsək, M.Araz Xan Çinardır, şairliyi bir ağaca bənzətsək, M.Araz o ağacın toxumu kimidir. Şeirləri mənbədir – hər yaradıcı ruhlu insanın qarşısında yeni üfüqlər açır, onu yenidən “yaradır”, yetişdirir, ruhlandırır, yaradıcılıq potensialını genişləndirir. Təbiəti öz əsərlərində məharətlə əks etdirən sənətkar bu mənada təbiəti təqlid edir, – deyə bilərik. Bəlkə də onun təmkini, ağırbaşlılığı da göz açdığı ulu Naxçıvan torpağının əsrarlı təbiətindən irəli gəlirdi və bu torpağın sirli, daxili-tarixi zənginliyi şairin yaradıcılığını bu cür zənginləşdirmişdi. Naxçıvan təbiətinin təzadlılığı o torpağın insanlarının təbiətinə də hopub, o cümlədən M.Arazın da poetik ruhunu eynilə təqdim edir. Belə ki, şairin yaradıcılığını bütövlükdə təhlil edəndə onun sevən, arzulayan, ağlayan, təəssüflənən, küsən, darıxan, peşman olan, yenidən “dirilən”, hayqıran ürəyinin çırpıntılarını hiss edirik. Beləcə şairin təbiətinin təbiət kimi təzadlı rənglərini görürük.
Sevən Məmməd Araz: Sevgilim, o qoca palıda bir bax, Yenə puçurlayıb onun budağı. Yadına gəlirmi iki il qabaq O ilk görüşümüz, o bahar çağı?
…Görüb neçə bahar, qış havasını, Durur qoca palıd bir xatirə tək. Min yol dəyişsə də, o libasını, Bizim ilk sevgimiz dəyişməyəcək!
Arzulayan Məmməd Araz:
Nə səkirsən narın-narın Yenə daşdan-daşa, kəklik? Könlüm istər nəğmən kimi Bircə nəğmə qoşa, kəklik! (Kəklik)
Təəssüflənən Məmməd Araz: Kəndim, balacasan, çox balacasan, Adın yox dünyanın xəritəsində. Atılıb qalmısan gözlərdən uzaq Çaylı, baldırğanlı dağ dərəsində (Kəndim).
Şairin şairlik ruhunu aldığı ilk insan bədahətən şeirlər qoşan anası Cahan xanım, məkan isə dünyanın xəritəsində görə bilmədiyi üçün təəssüf hissilə təsvir etdiyi doğulduğu Şahbuz rayonunun “balaca” Nursu kəndidir. O, ilk olaraq bu kəndin gözəl təbiətindən, qarlı dağlarından, axar-baxarlı çaylarından, gül-çiçəkli biçənəklərindən ilhamlanmış, sonra qarış-qarış gəzdiyi Azərbaycanın hər daşından, hər qayasından ruhlanmışdı. Bəlkə də yanılıram, bu ilham, bu ruh onun təbiətində idi, o, bu ilhamla doğulmuşdu. İ.Nəsimi deyirdi ki, “Dərvişin pirini soruşmazlar”. M. Arazın əksər şeirləri xalq üslubundadır və xalq şeiri duyğu və düşüncələri izhar və ya təsvir etmək üçün təbiət hallarından istifadə edir. Təbiət sevincli və ya kədərli hallarında insanın yoldaşı və sığınacağıdır. M.Araz ismin altı halından dördündən keçir və son iki halını – yerlik və çıxışlıq halını mənimsəyir. “Məndə, səndə” və “məndən, səndən” deyir: “Mən səndə, sən məndə alışasıyıq.” Və ya:
Azərbaycan torpağında Araz boyda şırım açdı – Məndən ötdü… …Ey daşlaşan, torpaqlaşan, ulu babam! Bu günümdən dünənimə uzaqlaşan, ulu babam! Ayağa dur! Dəfn etdiyim məsələnin baş daşına Bir təəssüf xatirəsi yazıb, yondur: Səndən ötən mənə dəydi, Məndən ötən sənə dəydi. Səndən, məndən ötən zərbə Vətən, vətən, sənə dəydi… (Məndən ötdü… B. Vahabzadəyə)
“Vətən daşı olmayandan olmaz ölkə vətəndaşı” misrasıyla ədəbiyyat tariximizi yeniləyən şair vətənə, təbiətə və dünyaya “Sevgi nəğməsi” oxumuşdu, sözün əsl mənasında SEVGİni oyrətmişdi.
Ey ilham pərisi, varsansa əgər, Bu axşam üstümə qanadını gər! …Dənizə məhəbbət – səpmək öyrənim, Sahilə məhəbbət – çəkmək öyrənim. Onu meşələrə səpim – göyərsin. Onunla qumları öpüm – göyərsin.
Amma bütün istəklərinə baxmayaraq, bəzən küsdürülən vaxtları da olmuşdu şairin. Küsən Məmməd Araz:
O getdi, sahilə baxdım bir qədər, Mən orda açmışdım ona qəlbimi. Dayandı gözümdə dalğalı Xəzər, Mənim ilk eşqimin şahidi kimi… (O baxışlar)
Enişi qar, yoxuşu qar bu yolun, Yad nəfəsdən buz qayası su olu… Yalan yolu beş addımlıq su yolu, Aldat məni, unut məni, at məni.
Qopdu bir səs, qopdu bir tağ qalamdan, Göyərçinlər perikdi dağ qalamdan, Eşqim qalan bu üçbucaq qalamdan Əlində cam, dilində şam çıxıb get…
Haray, durnam, qatarımı itirdim! Havar çəkdim, havarımı itirdim, Dalğasında avarımı itirdim, İnnən belə o gözlərə baxmaram.
Darıxan Məmməd Araz:
Gözümdən getməyir camalın sənin, Köçüb qonşuluqdan hayana getdin? Kəpəzmi, Qoşqarmı oldu məskənin Yoxsa onlardan da o yana getdin?
Sən mənim yazıma birinci yağış, Sən mənim qışıma sonuncu qardın. O mənim qəlbimdə ünvan tapmamış, Pərişan bir eşqi hara apardın…
Sən getdin, təbiət bir səs itirdi, Bir sevgi dastanı qaldı yarımçıq. Bir ulduz əbədi buluda girdi, Bir çiçək göyərib soldu yarımçıq.
Peşman olan Məmməd Araz:
Axan su, ötən gün qayıtmaz geri, Bu sirri babalar danışdı getdi. Bəlkə də o coşqun gənclik illəri Coşqun dalğalara qarışdı getdi.
..Bir zaman yuvanı uçurmuşam mən, Bəlkə də, bəlkə də o yadındadır. Dilin yox, dərd açıb söz söyləyəsən, Dilin də, sözün də qanadındadır.
..Bəlkə bu halımdan incidi dağ-daş Bunu öz vaxtında duya biləydim. Bir günlük uşaqlıq günahmı, kaş Bütün ömrüm boyu yuya biləydim. (Qaranquş)
Narahat Məmməd Araz:
Bu düzləri düz keçin, Haraysız, səssiz keçin. Şirvanda ov gəzməyin Mili tüfəngsiz keçin: Ceyran azalıb, Yaman azalıb! Belə gedərsə ancaq Gələn nəsillər sabah Ceyranı çöldə deyil, Muzeydə axtaracaq. Ceyran azalıb, Yaman azalıb!
Təvazökar Məmməd Araz:
Bəsimdir hər səhər təltif yerinə Qapımda küləyin əsibdir, vətən!
Göründüyü kimi, hansı şeirini təhlilə cəlb etsək, orada təbiət var. M.Araz demək istədiyi hər fikri təbiətlə əlaqələndirir. Zatən şeirin cansız predmetləri – düşüncə, xəyal, hadisə canlının – təbiətin, o cümlədən, insanın üzərinə köçürülməklə metafor yaratmağıdır. Şair də bütünlükdə yaradıcılığında bundan çox ustalıqla istifadə etmişdir. Hayqıran Məmməd Araz:
Nə yatmısan qoca vulkan, səninləyəm! Ayağa dur, Azərbaycan, səninləyəm!
M.Arazın “vizit katrı” (imici) olan şeirlərindən biri də bu şeirdir ki, onun vətən məhəbbətini, Araz dərdini izhar edir, “Bu, Şəhriyar harayıdı, Bu, Bəxtiyar harayıdı!” ki, sönmüş vulkan surətli şairin baxışındakı kədəri, üzündəki sükutu parçalayan, daxilindəki püskürən qoca vulkanı bizə göstərdi. Bu ruh Azərbaycan xalqını da oyatdı. Azərbaycan vətəndaşının təbiətindəki vulkan uzun sürən fasilədən sonra yenidən gücləndi… Qürrələnən Məmməd Araz:
Çox tozanaq atlını təmkin atınla keçdin, Sel boğan dərələri bir mərd qadınla keçdın. Bütün keçilməzliyi, Vətən, adınla keçdim… Haqqın var, Məmməd Araz, Haqqın var yaşamağa!
M.Araz təbiətlə doğmalaşan şairdir, poeziyasının rəngləri təbiətin bütün rəngləri ilə həmahəngdir və oxucu misralararası o rəngləri görür. Bunu da görür ki, ətrafında nə qədər günəşli günləri öyən, tərənnüm edənlər olsa da, şairin yaşadığı cəmiyyətdə tarix boyu elə də “xoş hava” olmayıb.
Mən Arazda şaxələnən çinardım, Ömrü boyu tufan əydim, su yardım. Xətainin qılıncını suvardım, Məmməd Araz karandaşı göyərdi.
M.Araz karandaşı o dövrdə xalqın vətən sevgisini, torpaq, bayraq təəssübünü tərənnüm edən duyğuların göyərməsi idi. Bəlkə də o şeirlərin ruhu idi ki, uşaq sayılan oxucuların ruhuna köçərək dünən onları Qarabağ uğrunda sonu qələbə ilə bitən savaşa atılmağa həvəsləndirmişdi, bügünün oxucusunu sabahkı bütöv Azərbaycan uğrunda mübarizəyə çağırır… M.Araz təbiətə həm də müəllim gözü ilə baxırdı:
Təbiət özü də bir kitabxana, Hər dərə məktəbdir, hər dağ müəllim.
Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi, “dağ”, “daş” obrazlı şeirlər şairin daxili aləmindən xəbər verir, onun daxili-intellektual həyat qavrayışını, xarakterini, həyəcanını açır, duyğularını ifadə edir. “Dağ”la insanın əlaqəsini üzə çıxarır. Şair təbiəti kitab kimi oxuyur və hardasa təbiətin kitabını yazır. Bütün hallarda M. Araz təbiəti qədər də vətəndaşlarını dəyərləndirməklə vətənin ziyasına çevrilmişdi. Prof. Y.L. Prokuşev Yesenin haqqında belə bir fikir demişdi: “Böyük sənətkarlar eyni zamanda böyük humanistlərdir”. Bu fikir sanki məhz Məmməd Araz üçün deyilmişdi. Dərdi Araz dərdi idi, Vətəni ayıran Araz onun üçün təkcə axar çay deyildi, “bir gəlin hörüyü, bir uşaq yuxusudur”, “Muğana uzanan yaşıl qol, dağa çıxan işıq yoludur”. M.Arazın sevinci də, kədəri də Araz çayı ilə eynidir.
Araz üstə çinar gördüm, Qoşa duran bir cüt çinar – Gəlin çinar, igid çinar…
Qorxdum, qorxdum onların bu sevgisini yaralayar, Budaqları, gövdələri, rişələri bir-birindən ayıralar.
Şairin şəxsiyyətini təsvir edən düşünən, düşündürən, müdrik obrazları humanizmi və vətəndaşlığı əks etdirir.
Gülüm, bir də görüşünə yubansam, Adımı tut, harda dağlar dumansa. Gözünü sıx, Hansı daşda su yansa, O daş altda Məmməd Araz yaşayır.
Bu bənddə Gülüm, – deyə xitab etdiyi sevdiyi də (burada: tərəf müqabili, oxucusu), dağlar da, daş üstünə damcıladıqca yanan göz yaşı da, M.Araz da şairin bədii-poetik düşüncəsinin ümumi mahiyyətini əks etdirən qəlbi odlu-alovlu vətəndaş obrazıdır. Yaradıcılığında “daş” xüsusi qırmızı xətlə keçən M. Araz:
Tarix əlifbası daşdan başlanır, Əl dəydi yumşalır, göyərir indi. Başdı – daş olubdu, daşdı – baş olub – Bunları seçmək də hünərdi indi. –
deyərək, təbiətin şeirini, şeirin təbiətini yaradır. Məmməd Araz şeirinin vurğunu, dinamika, həyəcan yaradan məqalələri ilə şairin şeirlərini təhlil və təbliğ edən Aydın Qacar yazır. “Eldə-obada daşa, qayaya ad vermək ənənəsi var: Gəlin qaya, Toğlu qaya, Ballı qaya, Çadırdaş, Qaval daş və s. …Bir gün Məmməd Araz çobanlardan məktub alır, yazırlar: Kəlbəcərin “Sarıbulaq” dərəsindəki bir qayaya, sal daşa “Məmməd Araz kürsüsü” adı vermişik. “Fərmanına, təltifinə alqış, ey çoban” – deyib kövrələn Məmməd Araz, xəyalən o qayanın, o çoban hədiyyəsinin görüşünə gedir:
Məmməd qaya, Qaya Məmməd Xoş gördük sizi… Olsa-olsa, mən olaram adi daş çapan: Çopur qaya, Qara Məmməd, Xoş gördük sizi! Beləcə, özünəməxsus salamı, nidası, sözü ilə – daha bir vətən qayasına, vətən daşına əl çəkir, üz qoyur”. Məlumdur ki, M.Araz həm də gözəl publisist idi. “Həyatın və sözün rəngləri” kitabında toplanan “Yer üzünün Qarabağ düzü”, “Naxçıvan albomu”, “Kür qovuşur Səlyana”, “Qarabağ simfoniyası”, “İkinci yer, ikinci adam” və s. məqalələrdə şairin bir vətəndaş kimi narahatlığı, məsuliyyəti və s. daha aydın görünür. Bu kitabdan görünür ki, şairin publisistik əsərləri də təbiətlə bağlılıq təşkil edir. Kitabdan bəzi yerləri xatırlayaq: Şair Kürün səviyyəsindən bir-iki metr aşağıda həyəti olan bir nəfərlə söhbət edir:
-Niyə həyətiniz belə səhrayi-kəbirdir?
-Su çəkmirlər, qardaş! Su çəkmirlər!
-Kürdən neçə addımlıqda yaşayırsınız?
-Olar, belə 40-50 metr…
-Əgər quyu qazsanız neçə metrdən su çıxa bilər?
-Yəqin ki, 5-6, uzağı 10 metrdən… Bu söhbətdən sonra M.Araz kişinin qolundan tutub üzünü Kür çayına tərəf çevirir və deyir: “İşləkliyi, fəallığı Kürdən öyrən. Özünlə, ətalətinlə mübarizə apar. Əgər qapıbacandan ətaləti qova bilməsən, Kür qapını açacaqdır…” “Həyatın və sözün rəngləri” kitabı gənc nəslin, zəhmətkeş, qürurlu, qoçaq, vətənpərvər ruhda yetişməsi üçün də faydalıdır. Təbiətin dili ilə laylay kimi oxuna biləcək əsərləri uşaqları – körpələri yatırdığı kimi, yatan böyükləri də oyadır, oyaqları səfərbər saxlayır, “Tənhalaşan ağacların qəfil sınmaq qorxusu var” (Ə.Kürçaylının xatirəsinə) – deyib, onları birliyə, bərabərliyə səsləyir. İnsandan – cəmiyyətdən tələb etdiklərini, tənhalaşan insandan narahatlığını yenə də onun bir parçası olduğu təbiətə bağlayır. “Ana Kürüm, nəfəsini azacıq dər. Başını qoy sahilinə, mürgülə bir. Qulağıma uzaq üfüq arxasından bir səs gəlir:
Ceyranların ayağını yerdən üzüb, Bunun üçün cavabdehsən, Muğan düzü! Turacların yol üstünə çıxmır daha, Bunun üçün cavabdehsən, Muğan düzü! Bildirçinlər nəğməsini yığıb getdi, Torağaylar yol üstündən çıxıb getdi…”
M.Arazın publisistikasında da bir avaz, bir poetik ahəng var və deməli, hər iki üslüb şairin vətəndaş düşüncəsinin təbiət təsviri üzərində bədii-poetik dillə ifadəsidir. Göründüyü kimi, təbiətlə eyniləşdirdiyi vətəndaşlıq mövqeyi şairin təkcə şeirlərinin deyil, bütün yaradıcılığının ümumi mahiyyətini təşkil edir. Ən məşhur şeirlərindən birində dediyi kimi:
Keçək dərələrin boğanağından, Keçək dolayların doğanağından, Günəşin zirvədə doğan anından Nur alıb, bu yurda səpələməsək, Sən kimə gərəksən, Mən kimə gərək!?
M.Arazın həm həyatı, həm də yaradıcılığı başdan sona bir mədəniyyətdir – vətəndaşlıq mədəniyyətidir, ziyalı mədəniyyətidir. Göründüyü kimi, o, bu mədəniyyətini də təbiətin dili ilə təqdim edir. Azərbaycanın füsunkar təbiətindən doymadığını dəfələrlə dilə gətirən şairin dillər əzbəri olan “Əlvida, dağlar” şeiri Azərbaycan təbiətinin müqayisəolunmaz dərəcədə gözəl, canlı, şairin təəccüblü və kəskin müşahidə gücünə əsaslanan təsvirləri ilə doludur.
Bəlkə bu yerlərə bir də gəlmədim, Duman, salamat qal, dağ, salamat qal. Dalımca su səpir yoxsa buludlar? — Leysan, salamat qal, yağ, salamat qal!
Gəldim, qarşıladı güllər-çiçəklər, Gedirəm, əl edir boz biçənəklər. Nidamı çaylara dedi küləklər: Bulan salamat qal, ax – salamat qal! (Əlvida, dağlar)
M.Arazın yaradıcılığından təbiətlə bağlı şeirləri seçmək çətindir, çünki hər şeirində təbiətdən bir təsvir və ya bənzətmə, metafora vardır. Ona görə də yaddaşımda qalan şeirlərindən nümunələr gətirdim. “Dağlar qoynu çiçək-çiçək, Mən gedirəm, getmir ürək.” deyərək getsə də, o, daim bizimlədir. Bu məqalədə xatırladığımız hər misranın altında Məmməd Araz yaşayır. Bu və bu kimi araşdırmalar Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 2024-cü ilin “Yaşıl dünya naminə həmrəylik ili” elan edilməsi ilə bağlı imzaladığı Sərəncam ümumxalq ictimaiyyətin, o cümlədən elm və ədəbiyyat adamlarının da iqlim dəyişmələrinin fəsadlarına qarşı mübarizəyə qoşulduğunu əks etdirir. Məlumdur ki, müasir dünyamızın üzləşdiyi bu problemlər təkcə ekoloji deyil, həm də mənəvi problemlərdir. Bu baxımdan insanları təbiəti sevməyə və qorumağa çağıran Məmməd Araz şeirlərinin təbliği olduqca aktualdır.
Müəllif: ADİLƏ NƏZƏR Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru
