Çalxanqala
Naxçıvana gedirsənsə, bir Çalxanqalaya da baş çək, ellərimiz, köçkün, qaçqındır, bala!- Nazlı ana gözləri nəmli uzaqlara baxdı. Hə, olar, ana, gedərəm dedim. Təyyarədə düşünürdüm sözmü qalıb təskinlik üçün bu camaata deyim?! Əzab çəkirdim… əzab! Evini, elini, yurdunu itirmiş, başına min cür oyun gətirilmiş dinc əhali. Onların siyasətlə nə işi? Allah da götürməz öz doğma yurd-yuvasından adamları necə çıxarmaq olar ki?
Suallar beynimi silkələyirdi. Maşınımız Kəngərli rayonunun Çalxanqala kəndinə tərəf yön almışdı. Hərdən özümüzü də qınayırdım. Çalxanqala kəndin yeni adı idi. Əslində bu qalalar çoxdan çalxanmalı idi… iki-üç ay bundan əvvəl erməni vandalları yaşayan bu kənd Əznəbürt adlanırdı. Bunu erməniləşdirilmiş toponim saymaq olar. Əslində Azmanyurddur bu yerin adı. Böyük və ulu yurd anlamında düşünülür bu söz. Xislətlərinə uyğun məkrli formada dəyişikliyə uğradılmış toponimə çevrilmişdi. Olan olub, keçən keçib deyərlər. Olanlar olmuşdu, amma keçməmişdi. Sanki dünya çalxalanırdı. Əslində yolun uzanmağını istəyirdim: özüm özümlə bir az da söhbət edim, sökülüm-tökülüm! Həm də sanki günahkar idim, bu insanların üzünə necə baxacaqdım…
Nəhəyət, maşınımız Çalxanqalaya yaxınlaşdı. Adamlar yurd xəbəri gözləyirmiş kimi bir-bir yanımıza gəlirdilər. Dərdlərini deməyə yer soraqlayırmış kimi gəlirdilər. Biz məktəb binasında əyləşmişdik… əslində otaq çox isti də deyildi, ancaq mən od içində yanırdım. Kimsəsiz od yağan səhrada sanki yolu azmışdım. Nələr ola bilər? Bunu necə edə bilərlər? Bunu bir dördayaqlı edə bilməz? Edə bilməz yox, etməz…
84 yaşlı Məhəmməd dayı uşaq kimi ağlaya-ağlaya gözləri ilə şahid olduğu hadisəni aram-aram danışır, hərdən susur, hərdən üzünü göylərə tutur nəsə pıçıldayırdı. Deyirdi ki, bilmirəm mənim yaşım ya yeddi, ya da səkkiz olardı, ancaq yadıma gəlir. Biz qaçırdıq, evimizdən tüfənglə çıxarılmışdıq. Məndən böyük qardaşımı vurdular, meyiti belə götürə bilmədik, bir zağaya sığındıq. Gecə atam çıxdı, anam üzünü cırır, başını yolurdu. Atam əyilə-əyilə meyiti çəkib bir talada basdırdı. Gecənin zülmətində getdik. Doğru söylənibmiş insan hər zülmə tabedir. İlk gecələdiyimiz evdə atam yatmadı, gördüklərini danışdı. Nə yaxşı ki, danışdı. Çünki bir neçə gün sonra atam dünyadan köçdü. Hə danışırdı ki, ermənilər bir dəqiqədə kəndimizə- Qayalı kəndinə girdilər, evlərə, ot tayalarına od vurub yandırdılar. İtləri, mal-qaranı, qoyunları güllələdilər, bizə Çıxın dedilər, aman vermədilər, atılan güllələrdən kim canını qurtara bildi, qurtardı. Axşamüstü qoyunları kəndə gətirən çobanları güllələdilər.
Kənddəki qırğından xəbərsiz olan və dəyirmanda dən üyütməkdən gələn Çaykəndli Əli Molla Əlverdi oğlu və onun oğlu Məzahim ermənilər tərəfindən tutulur. Ermənilər Məzahimi yolda atasının gözləri qabağında işgəncə ilə öldürürlər. Özünü isə Herher kəndinə aparırlar. Burada onu bir erməni qızı daşnakalrın əlindən alaraq işgəncə verməyi öz üzərinə götürür. Əlini bir ağaca bağlatdırır həyətində, hər gün bu yaşlı adamın başına minbir oyun açır. Qaynar suyu başına tökür, bıçaqla bədənin deşik-deşik edir, ürəyi soyumur, qana bulaşmış ağ saçlardan qamarlayıb qoparırdı. Yorulanda bu erməni qızı qocanı öldürür, kinin soyudur, sonra sürüyüb bir dərəyə atdırır.
Bax başımıza gələn bu müsibətlərdən sonra üç dəfə Vətənə döndük, amma… kəndimiz viran qoyub, bizi düzdə qoydular. Baş qaldıran cavanlarımızı bir-bir dənlədilər… nəfəsim tıxanırdı, qara geyimli orta yaşlı bir ana çay gətirdi. Başına da qara çalma da çalmışdı. Qeyri- ixtiyari diqqətimi çəkirdi. Çayları ortalığa gətirib bir tərəfdə əyləşdi. Bilirsiniz, bağrım yanıb, bağrım! Qardaşım, atam kənd kişiləri ilə birlikdə “post”da idilər. Yoldaşım evdən yemək aparmağa gəlmişdi. Əlimizdə olanlardan yığdım ki, aparsın. Getdi. Evdən təzəcə aralanmışdı ki, vay-şivən qopdu. Ermənilər kəndə girmişdilər. Tüfəng gücünə hamını meydana yığırdılar. Bizi evdən çıxaranda qardaşımın çöl qapının ağzında üzü üstə düşdüyünü gördüm, qanı axırdı, tərpənmirdi. Bizi köhnə kolxoz idarəsinin qabağına yığdılar. Səsgücləndiricilərlə bağıra- bağıra “Rədd olun! Bu gün buranı tərk etməsəniz hamınızı qıracağıq!-deyirdilər.
Payızın sonları, qışın əvvəli idi. Sazaq, şaxta qılınc kimi kəsirdi, iliklərimizə işləyirdi. Əynimizdə olanlardan başqa heç nəyimizi götürməmişdik. İki saqqallı əlindəki silahla qız-gəlinə toxunurdu. Ölüm istəyirdim , ölüm! Ağlamaq istəyəni, nalə çəkəni yerindəcə güllələyirdilər. Gecənin bir aləmi idi. Getdi saqqallılar. Qorxa-qorxa evlərimizə qayıtdıq, səksəkədə idik. Kəndin girəcəyində keşik çəkən kişilərin çoxunu öldürmüşdülər. Bəziləri yaralı olduğu halda sürünüb gizlənə bilmişdi. Gecəni gözləmişdilər. Qaranlıq düşən kimi sağ qalanlar qayıtdı. Qayıtdı ki, ana-bacıları xilas etsinlər, etdilər də. Əyin başımızı geyinib çıxdıq . İki qızım, oğlum bir də yaşlı qaynanam! Yoldaşım isə artıq yox idi. Bizi evdən çıxaran Məmməd dayı üzümüzə belə baxmırdı. Elə tez olun, çıxın deyirdi. Əvvəllər çaşır, bolu yığmağa getdiyimiz dağlara tərəf gedirdik. Qaynanam qızım Nərgizin əlindən tutmuşdu. Mən oğlumu qucağıma alıb bir əlimlə də Sevinci tutmuşdum. Qaynanam bizdən arxada idi. Məmməd dayı onunla qoşa addımlayırdı, hərdən hiss edirdim ki, mən bilməyim deyə xısın-xısın pıçıltı ilə nəyisə anlatmaq istəyirdi. Uşaqları ağlamağa da qoymurduq ki, səsi kimsə eşidə bilər. Qaynanamın dizləri tutmurdu, tövşüyür, buz kimi daşların üstündə oturur, durub yenə irəliləyirdi. Kahaya az qalmışdı, Məmməd dayı deyirdi ki, o Kahada gizlənək sabah Naxçıvandan maşın göndərəcəklər heç olmasa qız-gəlini göndərək. Qaynanam yıxıldı, Nərgiz də yıxıldı. Qayıtdım mən baxanda onun üzündə qan izi yox idi, ölmüşdü. Məmməd dayı: sən uşağı apar !- dedi. Artıq Kahaya çatan cavan gəlinlər mənə köməyə gəldi. Məmməd dayı isə qaynanama qəbir qazmaq mümkün olmadığından, kiçik daşları onun üstünə yığırdı.
Kahanın içi zülmət idi, zülmət. Bayırda isə heç olmasa ayın işığı vardı. Yolboyu əynimdə olanlar bir-bir çıxarıb uşaqlara bükmüşdüm, çox üşüyürdüm. Kişilər kahanın ağzını tutmuşdular. İki gün elə orada gözləməli olduq. Yanımızdakılardan ölən də çox oldu. Soyuqdan…qorxudan… Aman Allah bu zülmü götürmə! Nərgiz gözlərimin içinə baxa-baxa keçindi. Ağlamadı, ağrıyıram demədi. Kahanın elə girəcəyinə yaxın qadınlar əlləri ilə yeri qazıb Nərgizi basdırdılar. Sevinclə oğlum ağlamırdılar da, bəlkə heç bilmirdilər ki, Nərgizlə son görüşdür bu! Bəlkə qorxudan onlar lal olmuşdular! Təkcə qabağımda durub göz yaşımı silirdilər…səssizcə! Sonra bizi kəndə endirdilər, yük maşınlarına doldurub bir neçə rus əsgərinin “köməyi” ilə Arazdəyənə gətirdilər. Oradan isə xeyirxah insanların köməyi ilə bura Çalxanqalaya yerləşdirdilər. Bayaqdan susub danışmayan, kinindən yalnız ah-uf edən Ələsgər əmi asta-asta dilləndi:
1987-ci ildə böyük qardaşım SSRİ Sosialist Əməyi Qəhrəmanı Nağıyev Qəzənfər Piri oğlu Dərələyəz mahalının Qovşuq kəndindən olan bir nəfər yaxın dostu ilə birlikdə Naxçıvanda rəisi işlədiyim avtobazaya gəldilər. Qardaşım və yanında olan həmin şəxs Dərələyəzdə vəziyyətin gərgin olduğunu, oradan qadınların və uşaqların çıxarılması üçün nəqliyyat vasitəsi göndərməyi xahiş etdilər. Mən də on beşə yaxın yük avtomobili ayıraraq ən qısa müddətdə həmin istiqamətə göndərdim. Qardaşım Qəzənfər Nağıyevlə birlikdə yanıma gəlmiş həmin şəxsin təkliflərini diqqətə alaraq Dərələyəzdən – öz doğma yurd-yuvalarından məcburi çıxarılan köçünkünlərin birbaşa Qarabağa aparılması üçün sürücülərin ezamiyyət vərəqələrini yuxarılara verdim.
Təxminən bir həftə sonra mən Naxçıvan Vilayət Partiya Komitəsinə çağırıldım. O vaxt Qarabağda müvəqqəti icraedici komitə yaradılmışdı. Həmin komitənin üzvü olan Azərbaycan Nazirlər Soveti sədrinin müavini Telman Orucov soyadlı şəxs məcburi köçkünlərin Qarabağa köçürülməsini təşkil edən nəqliyyat rəhbərliyinin cəzalandırılmasını tələb etdiyi diqqətimə çatdırılaraq mənə “xəbərdarlıq” elan olundu.
1988-ci ildə Dərələyəzdən azərbaycanlıların kütləvi şəkildə çıxarılma kampaniyası başladığından orada yaşayan soydaşlarımıza qarşı təzyiqlər gücləndirilmişdi. İnsanlar öz evlərini tərk etmək məcburiyyətində qalmışdılar. Ona görə də, ailələri erməni təcavüzündən qurtarmaq və onları təxliyyə etmək üçün Naxçıvanın iki avtobazasından ümumilikdə altmışa yaxın furqonlu avtomobil ayrıldı.
Əməliyyata Naxçıvanda yerləşən hərbi hissənin generalı (adı və soyadı yaddaşımda qalmayıb) başçılıq edirdi. Mən avtomobil karvanına rəhbərliyi öz üzərimə götürdüm. Naxçıvanın Gülüstan kəndi sərhəddə yerləşdiyindən həmin vaxt boşaldılaraq hərbi hissəyə verilmişdi. Generalın tapşırığı ilə bizim təhlükəsizliyimizi qorumaq üçün 7 (yeddi) hərbi maşın – ZTR ayrılmışdı. Hər ZTRdə bir nəfər zabit, 6-7 nəfər əsgər var idi. Sərhəddə dayanmış hərbi hissəyə çeçen milliyətindən olan zabit rəhbərlik edirdi. O, zabitlərə Ermənistan ərazisində olduqları müddətdə mənə tabe olmaları barədə göstəriş verdi. Mənim tələblərimi yerinə yetirməyən zabitlərin geri qayıdanda güllələnəcəyi xəbərdarlığını etdi. Marşrutumuz Qərbi Azərbaycanin Paşalı, Sölyan, Yexeqnadzor rayonları, Almalı, Her-her, Kotanlı, Qabaqlı, Qovşuq, Ələyəz, Gülüdüz və digər kəndlərinə idi.
Yolüstü kəndlərdən keçərkən kəndlərin girişləri və çıxışlarında erməni yaraqlıları tonqallar qalayaraq ətrafında hay-küy salıb insanlarımızı qorxu və həyəcan içində saxlayırdılar. Axşam saat 07:00 radələrində Kotanlı kəndinə iki kilometr qalmış qarşımıza ermənilərə məxsus özüboşaldan Kamaz markalı nəqliyyat vasitələrindən ibarət karvan çıxdı. Qarlı-şaxtalı hava şəraitində onların üzərinə yığılmış soydaşlarımız Azərbaycan qeydiyyat nömrəli maşınları görüb hay-qışqırıq saldılar ki, “getməyin kəndlər erməni yaraqlıları ilə doludur, sizi öldürəcəklər”. Ən öndə gedən ZTR-in arxası ilə mən getdiyim üçün bütün nəqliyyat karvanını dayandırdım. Ermənistana aid maşınları da dayandırdıq. Erməni sürücü bunu görüb özüboşaldan maşınının kuzasını qaldıraraq insanları yerə tökmək istədi. Dərhal onun qapısını açaraq kabinədən çəkib sürücünü yerə saldım. Həmin vaxt bizi müşahidə edən hərbiçilər də gəlib kömək etdilər. Arvad-uşağı maşının kuzasndan endirib bizim arxası çadırlarla örtülü olan furqonlu maşınlara yerləşdirdik. Həyəcandan 12-13 yaşlı bir neçə uşaq huşsuz vəziyyətə düşmüşdülər. Bu vaxt rayon icrayə komitəsinin sədri və bir nəfər Moskvadan gəlmiş Dövlət Təhlükəsizliyi Komitəsinin əməkdaşı milliyətcə rus olan polkovnik bizə yaxınlaşdı. Polkovnik özünü təqdim edərək insanların maşınlara yığılmasına maneçilik törətməyə cəhd etdi. Mən ona məhəl qoymadıqda isə bizim tabeçiliyimizə verilən bütün zabitləri çağırıb mənə tabe olmamağı əmr etdi. Bu səbəbdən onunla əlbəyaxa olduq. Bundan sonra hərbçilərə komandirlərinin xəbərdarlığını xatırlatdım. Beləliklə onlar polkovnikin əmrini yerinə yetirməkdən imtina etdilər. Soydaşlarımızı yerbəyer etdikdən sonra 4 (dörd) ZTR və boş qalan avtomaşınları digər insanları gətirmək üçün kəndlərə yolladım. Biz isə qarşıladığımız soydaşlarımızla birlikdə 3 (üç) ZTR-in müşayəti ilə geriyə qayıtdıq. Ermənistana aid 3 (üç) yol polisi avtomobili də sərhədə qədər bizimlə gəldi. Biz sərhəddəki hərbi komendaturaya çatanda artıq hava işıqlaşmışdı. Çeçen milliyətindən olan komandir heç bir yerə getməyib bizi gözləyirdi. O, 3 (üç) erməni yol polisi əməkdaşını girov saxladı və qalan avtomaşınlara yolda kənar müdaxilə olduğu halda onları sərt şəkildə cəzalandıracağını bildirdi.
Naxçıvan sərhədini keçənə qədər sanki bizim maşınlarda insan yox idi. Sərhədi keçdikdən sonra mən bir-bir maşınlarını çadırlarını qaldıraraq soydaşlarımız üçün bir anda cəhənnəmə çevirilmiş doğma yurdumuz Qərbi Azərbaycandan Azərbaycana Naxçıvana çatdığımızı bildirdim. Bu anda maşınlardan elə bir hay-həşir eşidildi ki, çağırış etdiyim üçün ‘’peşman oldum’’. O vaxt ki, rəhbərliyin qərarı ilə Dərələyəzdən köçürülən ailələrin əksəriyyəti Çalxanqala kəndində yerləşdirildi.
Deyəcək sözüm qalmamışdı… Çıxdım. Bir daha qayıtmaq üçün çıxdım…
Müəllif: Mahirə NAĞIQIZI
Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana
YAZARLAR.AZ
===============================================
<<<< WWW.YAZARLAR.AZ və WWW.USTAC.AZ >>>>
Əlaqə: Tel: (+994) 70-390-39-93 E-mail: zauryazar@mail.ru
