Jurnalın bü sayında kimlər var? Heç yerdə oxumadığınız poeziya, nəsr əsərləri, publisistik təhlillər… “XƏZAN” ədəbi-bədii jurnalının iyun-iyul, 2021 sayı çapdan çıxıb. Sayca 34-cü nömrəsi sayılan 128 səhifəlik jurnalın növbəti sayı da poeziya, nəsr əsərləri və publisistik yazılarla zəngindir.Jurnalın redaksiya heyəti şairlərdən Əjdər Yunis Rza və Vahid Çəmənlinin 65, yazıçı Əli bəy Azərinin isə 55 yaşının tamam olması münasibətilə hər üçünü təbrik edib.Jurnal Əli bəy Azərinin redaktor guşəsində yerləşən “Şuşa Bəyannaməsi – bölgədə sülhə çağırışın salnaməsi” məqaləsi ilə başlayır. Eyni zamanda bölgə üçün Sülh və Barış çağırışı hesab olunan tarixi sənəd “Şuşa Bəyannaməsi” də bütövlükdə redaktor guşəsində yerləşdirilib. Qeyd etmək lazımdır ki, jurnalın beş yaşı tamam olub. AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu “Mətbuat tarixi və publisistika” şöbəsi, elmi işçisi Dilbər Rzayeva “Xəzanın beş yaşına” məqaləsi ilə bu təqvimi qeyd edib.Şair-filoloq Elvin İntiqamoğlu “Əlli beş illik romanın on beş illik hekayələri” məqaləsi ilə Əli bəy Azərinin, şair-publisist Ələsgər Talıboğlu “Özünü sözündən asan şair” məqaləsi ilə Əjdər Yunis Rzanın, şair Zaur Ustac “Mən eşq atəşiyəm” məqaləsi ilə Vahid Çəmənlinin yaradıcılıqlarına səyahət etmişlər. Azərbaycan ədəbiyyatı divançılıq tarixində ilkə imza atan- bütün qəzəlləri yalnız azərbaycan sözlərindən istifadə etməklə yazılan Hafiz Əlimərdanlının “Divan”ı AMEA-nın müxbir üzvü professor Nizami Cəfərovun və Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü Əli bəy Azərinin məqalələrində qismən təhlil olunmuşdur.AMEA N.Gəncəvi adına Ədəbiyyat institutunun kiçik elm işçisi, Bakı Dövlət Universitetinin doktorantı Təhminə Vəliyevanın təqdimatında Seyid Hüseynin “Ağvalideyn, yaxud, zavallı Məşədi Zaman” hekayəsi və onun təhlili yer almışdır.Özbək ədəbiyyatından Əzizbəy Abduməlikin “Qatarı dayandıran “Leyla”nın ifaçısı Türküstan bülbülü Dədəxan Həsən” məqaləsi şair Şahməmməd Dağlaroğlunun tərcüməsi əsasında çap olunub. Dilbər Rzayevanın “Vüqar Əhməd yaradıcılığında Qarabağ mövzusu”, şair Əliyar Yusiflinin yaradıcılığından bəhs olunan Ələsgər Talıboğlunun “Əzəl gündən könül verib vətənə” və Ələsgər Talıboğlunun Qəhrəman Qasımovla birgə hazırladığı “Qvami Məhəbbətoğlunun Alpan etüdləri” məqalələri ədəbi təhlillər sırasındandır. Natəvan Quıiyevanən “Kəndə onlarsız qayıtmalı olacağam” məqaləsi bir vaxtlar uşaqlıq illərini keçirdiyi, otuz ilə yaxın erməni işğalında inləyən doğma yurd yerlərinin ab-havasına həsr olunub. Tərlan Əliyevanın “Qızıllı Salman adı ilə tanınan zirək, qoçaq, mərd babam” məqaləsində isə bölgədə yaşanan qaydalardan, ağsaqqallıq missiyasından, böyüyə hörmət, ehtiram kimi ülvi milli dəyərlər fonunda əlbəttə ki, tarixi hadisələrə çevrilmiş həqiqətlərdən söhbət açılır. Rəna Mirzəliyevanın “Görüşə bilmədik bu il, bənövşəm”, Anar Əhmədovun ““Qarabağ” ordenli cəsur baş leytenant”, Sadıq Rəfiyevin “Torpaqlarımızı işğaldan azad edənlərin sırasında olmaq qürurludur” məqalələrində 2020-ci ilin patızında baş vermiş 44 günlük döyüş iştirakçılarından və şəhidlərdən, Günay Rzayevanın “Türk şəhidi Xəlil Məmməd oğlu” araşdırma-məqaləsində isə adından göründüyü kimi XX əsrin əvvəlində Osmanlı qoşunu tərkibində Azərbaycana köməyə gəlmiş döyüşçünün taleyindən bəhs olunur.Poeziya bölməsində şair Budaq Təhməzin “Cəsarətdən doğan qeyrət” poeması çap olunub. Şairlərdən: Xaliq Azadi, Zeynalabdin Novruzoğlu, Hafiz Əlimərdanlı, Məhəmməd Əli, Cəlil Xeyirbəy, Qərib Hüseynov, Əbülfəz Əhməd, Ədalət Nəcəfoğlu, Şərqiyyə Balacanlı, Kirman Rüstəmli, Xaliq Laçınlı, Ələsgər Talıboğlu, İlqar Boranoğlu, Bəxtiyar Abbas İntizar, Gülşən Aydınqızı və Xəyal Zeynalın şeirləri jurnalın bu sayını daha da rəngarəng edib.Nəsr bölməsində Eyvaz Zeynalovun “Qiyaslı gilası”, Əli bəy Azərinin “Anama deyin, məni bağışlasın”, Rəşid Bərgüşadlının “Hacı Novruzəli” hekayələri, Ramiz İsmayılın “Əbədiyyata məktublar” elegiyasının son hissəsi yer alıb.Bir sözlə, “Xəzan” jurnalı hər zaman olduğu kimi yenə də bir-birindən maraqlı və dəyərli yazıları ilə oxucularının görüşünə gəlib.
Bu povest Azərbaycan Respublikasının Milli Qəhrəmanı gizir İbrahimov MÜBARİZİN əziz xatirəsinə həsr olunur.
birinci fəsil
17.06.2010-cu il saat 21:00 “TG” istiqamətində təmas xətti
-Seyid, indi ANS-in xəbəri başlayacaq, televizoru açaq? -əsgərlərdən biri soruşdu.
-Aç. Aç, görək nə deyirlər…
Elə bil, televizor da hazır dayanmışdı, qoşulan kimi 21 xəbərinin başlandığını bildirən çarx getməyə başladı.
-Bax, o, çiynində kamera olan oğlan var ha, onu tanıyıram, adı Azərdi… Köhnə məhəllədə qonşu idik! – əsgərlərdən biri dilləndi.
-Ayə sən də elə hər xəbər başlayanda onu deyirsən…- yerdən söz atdılar.
– Neyniyim e…
– Sakit durun, görək nə deyirlər! – axır ki, Seyid dilləndi.
Bilindaja ani bir sükut çökdü. Düzü, bura bilindaj deməyə adamın dili də gəlmir. Sizdə təxmini təsəvvür yaratmaq üçün deyə bilərəm ki, adi tələbə yataqxanasındakı otağın şəraitindən qat-qat yaxşı şəraiti var; həftədə bir dəfə dəyişdirilən yataq ağları, əl, ayaq dəsmalları, bayırda ayrıca hamamı, fasiləsiz elektirik enerjisi. Qəza halları üçün nəzərdə tutulan, əsgərlərin öz aralarında “divijok” adlandırdığı, benzinlə işləyən elektirik generatoru və s. Bütün bunlardan əlavə, kütləvi qırqın silahlarının tətbiqinin nəticələri də nəzərə alınmaqla müdafiə məqsədi ilə möhkəmləndirilmiş bir otaqdan söhbət gedir. Yəni bilindaj dediyimiz otaq, döyüş üçün əsil topdağıtmaz qala olmaqla bərabər, istirahət üçün də üç ulduz bir otel nömrəsindən geri qalmır.
-“Ağdamın Yusifcanlı, Tərtərin Qızıloba kəndləri istiqamətində ermənilər atəşkəsi pozmuşlar. Düşmən cavab atəşi ilə susdurulmuşdu…”- aparıcının səsi eşidildi.
– Pozmadıqları gün olur ki???- Seyid ayağa durdu.
Zərblə əlini stolun üstünə elə vurdu ki, nə yaxşı dəftər-kitabdan başqa heç nə yox idi… Az qala bütün bilindaj silkələndi.
-Pozublar, pozublar… Qurban olum, ay ALLAH, sən özün mənə səbr ver… – deyə-deyə Seyid bayıra çıxdı, tranşeylə lap ön müşahidə nöqtəsinə gəldi. Üzü dağlara tərəf baxdı, baxdı, baxdıqca göz dağına çevrilmiş bu dağlar ağırlığında suallar sıxmağa başladı onu. Görəsən, “HÜCUM” əmrini çoxmu gözləyəcəyik??? Qurban olum , ay ALLAH, Ali Baş Komandan bircə, bu “HÜCUM” ƏMRİNİ VERSƏYDİ!!! Bəs, bu torpaqları kim azad edəcək? Bəs, bu dağlardakı səngərlədə neçə illərdir torpağa tapşırılacağı günü gözləyən igid-ər şəhidlərimizin sümüklərini nə vaxt yığıb mənzilinə çatdıracağıq??? Düşünə- düşünə dərə boyu daglara baxdı. İndi onun baxışları dağlara zillənsə də, dağların arxasında da nə olduğunu gün kimi aydın görürdü… Halbuki, o, heç Çaylıda da olmamışdı, amma postdakı bütün əsgərlər kimi o, da bilirdi ki, dərədə, daşı daş üstə qalmayan, bu, kənd Çaylıdı. Adından da göründüyü kimi vaxtında çox səfalı, axarlı-baxarlı kənd olub. Dərə boyunca dağlara – Talışa tətəf – qalxanda, Gülüstan, birinci görünən dağı aşdıqdan sonra Madagiz, sonra hər yerdə gölqırağı, çayqırağı üzü Günbatana sağ tayla, dağ cığırı ilə gedib çıxırsan yol ayrıcına, ayrıc dərədədi, köhnə ferma binası da var dərədə. Fermanın yanında dağ yolu ilə təxminən iki saat dolama yollarla sağ tərəfə qalxsan, Dəstəgüldü. Dəstəgüldə qışda qar dizdən olsa da dərədəki bulağın başında artıq Fevral ayının ortalarında qarın, buzun içində bənövşələr açır. O, bənövşələrin qurusu indidi də postdakı köhnə dəftər- kitabların arasında durur, təzələrini dərməyincə uşaqlar atmaq istəmirlər. Necə olsa da bu quru bənövşələr də VƏTƏN TORPAĞININ bir nemətidir axı, bundan əlavə hər quru bənövşənin öz tarixçəşi var, hər quru bənövşə bir əsgər yadigarıdır… Dəstəgüldən sonra üzü Günbatana aşırımlar aşsan Keçəldağ, sonra Murova qədər gedib çıxarsan… Fermanın yanından dolamalarla sol tərəfə qalxsan, Tonaşen -1, Tonaşen-2, Tonaşen-3… Əgər ermənilər dağıtmayıbsa, yolqırağı kilsə də olmalıdı- kəşfiyatçılarımız yolüstü həmişə orda dayanıb dincələr, siqatet çəkmək istəyənlər siqaret çəkərmiş ya da oranı görüş yeri təyin edib döyüş tapşırığın yerinə yetirdikdən sonra orda görüşüb, birlikdə qayıdarlarmış…
İndi, Seyid Çaylıya baxır, baxır baxdıqca da nəzərləri ölü bir nöqtədə ilişib qalır, fikir-xəyalında isə İrəvana dogru yol başlayırdı bu Çaylıdan, gözünü çəkə bilmirdi bu Çaylıdan, göz dağına çevrilmişdi bu ÇAYLI… Düşünürdü; lap qoy olsun bu kəndə bir tabor, taborun dayaq məntəqəsi. Qoy olsun bu şərəfsizlərin adam tapıb doldura bilmədikləri ala-yarımçıq ştatla 100-120 nəfər. Aləm bir-birinə qarışsa, qoy bu şərəfsizlərə 20-30 şərəfsiz də köməyə gəlsin. O da gəlib çata bilsə… Ayə Vallahi heç nə yoxdu, bu 150-160 kölgəsindən qorxan dığa nədiki, bir əmr ola lap İravana qədər gedərəm…
Seyid fikirləşə-fikirləşə özünə o qədər arxayın olurdu ki, xəyalında canlandırdığı Çaylıdakı tabor indi onun gözündə uşaq vaxtı hardasa qarşılaşdığı ən zəif, ən çəlimsiz uşaqdan da zəif görsənirdi. Bir sözlə Seyidin gözü bu taboru çoxdan yemişdi…
Seyid yenə nə fikirləşirsən?– bu səs Seyidi sanki yuxudan oyatdı.
– Nə bilim e Vallah,bir şeyi başa düşə bilmirəm ki,
bu şərəfsizlərin oyunbazlıqlarına nə qədər dözəcəyik? “Qrajdaniski”-də dözmək olmur, deyirsən gedim orduya. Orduda dözmək olmur, deyirsən gedim ön cəbhəyə. Burda heç durmaq olmur- şərəfsizlər hər gün gözünün qabağında min hoqqadan çıxırlar… Lap dəli oluram. Ya Allah sən özün mənə səbr ver…
Seyid blindaja keçdi, yerində oturub bir çay içdi.
Elə bil, nəsə ürəyinə dammışdı, ancaq yenə sabah bu vaxt nələr olacağından əsla xəbəri yox idi… Ola bilsin bəlkə də seyid fəhmı ilə nəsə duymuşdu…
Xüsusən, son vaxtlar onda belə bir fikir yaranmışdı ki, Uca Tanrı istədiyi bəndəsinə lazımi məqamda, haqq işi üçün elə bir güc verər ki, böyük bir ordu da bu gücün qarşısında aciz qalar. Necə ki, uzaq keçmişimizdə Həzrəti Əli Allahin iradəsiylə düşmən ordusu ilə dəfələrlə təkbaşına döyüşə girmiş, həmişə də onun köməkliyi ilə qalib olmuşdu. Seyidin diqqətini çəkən yaxın keçmişimizdə, Çanaqqala döyüşlərinin əfsanəvi qəhrəmanlarından biri olan topçu əri Mehmet oğlu Seyit Çavuşun başına gələnlər idi – həmin qanlı döyüşdə Seyit Çavuşun atdığı bir mərmi döyüşün taleyini həll edən amillərdən biri olmuşdu, ancaq burada Seyidin diqqətini çəkən Seyit Çavuşun mərmini necə atması idi. Deməli, növbəti düşmən mərmisi partlayandan sonra Seyit Çavuş görür ki, top, Əli adlı başqa bir əsgər yoldaşı ilə onun ümidinə qalıb. Düşmən gəmiləri də sahilə yaxınlaşır, yəni əsgər şərəfinin, vətən torpağının bundan ağır və çıxılmaz vəziyyəti ola bilməz. Əsgər yoldaşı Əli ilə bu müşkülü dartışırkən, Seyit Çavuş özündə elə bir güc hiss edir ki, təxminən 300 kg-a yaxın mərmini təkbaşına bir neçə dəfə topa qoyub, atəş edir axır ki, düşmənin ən ünlü gəmilərindən birin vurur… Ağır, sürüşkən mərmiləri götürmək, bir neçə pilləkən qaldırıb, topun lüləsinə yeritməkdən əlavə burda iki maraqlı məqam Seyidi düşündürürdü; birincisi, nə Seyit Çavuş, nə də yoldaşı Əli tuşlayıcı, nişançı deyildi, sadəcə heyət nəfəri idi, ikincisi isə, bu hadisə məşhur olandan sonra komandiri fotoqrafçı gətirdir istəyir ki, mərmini qaldıran vəziyyətdə Seyit Çavuşun şəklini çəkdirsin, ancaq Seyit mərmini qaldıra bilmir ki, bilmir… Düşünə-düşünə Seyid özü üçün yəqinləşdirdi ki, Cənabi- Haqq istədiyi məqamda istədiyi adama elə bir güc verər ki, uca dağlar belə insanın qarşısında duruş gətirə bilməz. Necə ki, Fərhad Şirin eşqi ilə Bisütunu yerlə bir etmişdi…
– Allahım, mənə də belə bir güc ver!!! Əllərini Haqqın dərgahına uzatdı Seyid. Nə fikirləşdisə, qələm-dəftər götürüb, yazmağa başladı:
-“Canım, atam və anam, məndən sarı darıxmayın. İnşallah cənnətdə görüşəcəyik. Mənim üçün bol-bol dua edin.Vətənin dar günündə artıq ürəyim dözmür. Allaha xatir bunu etməliyəm. Ən azından ürəyim sərinlik tapar. Şəhid olanadək bu şərəfsizlərin üzərinə gedəcəyəm. Şəhid olsam- ağlamayın, əksinə sevinin ki, o mərtəbəyə yüksəldim. Allaha ibadətlərinizi dəqiq yerinə yetirin. Çoxlu sədəqə verin. Seyid nəvəsi olaraq bunu etməliyəm. Allah böyükdür. Vətən sağ olsun. Oğlunuz Mübariz. Haqqınızı halal edin.”
Ya Allah, sən özün mənə səbr ver. Sən özün kömək ol deyib, dəftəri örtdü. Artıq, gecədən xeyli keçmişdi. Seyid qalxıb, bilindajdan çıxdı. Yenə lap ön müşahidə nöqtəsinə getdi. Postdakı əsgərlə bir az söhbət etdi. Ayıq ol! – tapşırdı. Atışma olsa nə edəcəyi barədə bir də soruşdu. Qayıdıb, bilindaja gəldi, öz yerinə uzandı. Baxışları qeyri-iradi tavandakı xırda bir nöqtəyə zillənmişdi. Tavana baxsa da dərə boyunca, dağların arxasında uzanan yollarla İrəvana qədər gün kimi aydın görürdü….
ikinci fəsil
18.06.2010-cu il “ TG “ cəbhəsi, Seyidin postu.
Bu gün lap isti idi. Ya da, adama belə gəlirdi. Bir də isti olacaq də yayın ən oğlan çağıydı, ancaq buna isti demək olmazdı. Vallahi elə bil, torpaqdan od qaynayırdı. Sanki, Gün dağların arxasına keçdikcə, torpaqdan qlxan isti daha da artırdı…
– Bu gün nə yaman sakitçilikdi, yəqin istiyə görə öz deşiklərinə girib, yatıblar.- əsgərlərdən biri dilləndi.
– Bu sakitçiliyin bir zibili çıxacaq- Seyid cavab verdi.
Şərrin ilk qaranlığı ilə şərəfsizlərin ilk güllələri də gəldi. Çox maraqlı idi. Həmişəkindən fərqli olaraq, əsgərlərin “trassuyuşşi” adlandırdığı işıqlandırıcı-yandırıcı güllələrlə düz bilindajın üstünə atırdılar. Ara-sıra ön müşahidə məntəqəsinin qabağına “AQS” mərmiləri də düşüb partlayırdı. Sanki, dığalar, belə bilindajlarının olamamağının paxıllığın çəkirdilər…
Hətta Günün alnındakı düzün ortasında, güllənin altındakı yaxşı səngərə də paxıllıq edir bu şərəfsizlər… Çox maraqlıdır ki, əziyyət çəkib özləri düzəltmək istəmir ha, hazırına nazir olmaq istəyir bu şərəfsizlər… Özlərində olmayan ( nəyi var ki, bu bədbəxtlərin) yaxşı bir şey gördükdə əvvəlcə istərlər ağlayıb, zıqqamaqla ona sahib olsunlar, gördükdə ki, bir şey hasil olmur, başlayarlar xoruzlanmağa ki, bəs burda mənəm, Bağdadda kor xəlifə bu saat onu verməlisən mənə, bu variant da kara gəlməyən də zora əl atarlar, əl altdan iş görərlər, ayaq altı qazarlar, mənim deyil qoy onun da olmasın deyib, dağıdarlar, yandırarlar, məhv edərlər bu şərəfsizlər… Bu da onların iyrənc erməni xislətindən irəli gəlir.
Odur ki, belə bir vəziyyət Seyidin diqqətindən qaça bilməzdi. Bu şərəfsizlər kimə, nəyi nişan verirlər? Anlaya bilmədim – düşündü Seyid.
Seyid tranşeylə ön müşahidə məntəqəsinə getdi. Hava qaraldıqca dığaların atdıqları yerlər açıq-aşkarbilinirdi. Həmişə atdıqları yerdən- öz deşiklərindən atırdılar. Nədənsə bu səhnə həmişə “Tom və Ceri” cizgi filmini xatırladırdı Seyidə. Özündən asılı deyildi neyləsin. Həmişə də dığalar atmağa başlayanda bu səbəbdən üzündə xəfif təbəssüm cizgiləri yaranırdı. İndi də üzündə təbəssüm, inşallah hamınızı elə o deşiklərdə su ilə boğacayıq sizə heç güllə də düşmür şərəfsizlər- düşünə-düşünə bilindaja qayıtdı. Bu “Hücum” əmri nə vaxt olacaq ay Allah?- Sualı burğu kimi beynini eşdi Seyidin…
Şəxsi heyyəti örtülü meydançada düz! – köməkçisinə göstəriş verdi.
“SİLAHA” – köməkçinin komandasdı eşidildi.
Əsgərlər bir göz qırpımında silah-sursatlarını götürüb, örtülü meydançada düzüldülər.
Seyid silah otağına keçdi. YA ALLAH SƏN ÖZÜN KÖMƏK OL!!! – nidası silah otağının ən uzaq küncündəki, ən kiçik çatdakı, ən xırda cücünü də oyatdı. Seyid elə hazırlaşırdı ki, sanki, qarşıdakı döyüşdən xəbərdar idi, ancaq əsla xəbəri yox idi ki, hələ qabaqda nələr gözləyir onu. O, heç xəyalına belə gətirə bilməzdi ki, bir neçə saatdan sonra nələr olacaq… O, sadəcə uşaq vaxtı dönə-dönə oxuduğu “Koroğlu” dastanından yadında qalan Koroğlunun hər səfər qabağı “altdan geyindi üstdən qıfıllandı, üstdən geyindi altandan qıfıllandı” deyimi ilə gerçəkləşən, “yayda bürüncəyini götür, qışda özün bilərsən” atalar sözü ilə min illərin süzgəcindən süzülüb gələn, igid ehtiyatı əldən verməz prinsipinin tələblərinə uyğun hərəkət edirdi. O, dəfələrlə komandirlərindən eşitmişdi ki, adi bir kibrit çöpünün də həyati əhəmiyyəti ola bilər. O, çox gözəl bilirdi ki, qalibiyyətli döyüş yaxşı hazırlıqdan çox asılıdır. Odur ki, ehtiyatı əldən verməzdi heç vaxt. Bura döyüş bölgəsidi, hər an hər şey ola bilər, əsgər hər an ən qızğın, həlledici döyüşə belə, girməyə hazır olmalıdır. Düşünə-düşünə əsgərlərin “lifçik” dediyi üzərində silah-sursat daşımaq üçün çoxlu cibləri, arxasında çantası olan jiletini geydi, öz iki dəstəkli qatlama avtomatını götürdü, əlavə sandıqları “lifçik”-in ciblərinə yerləşdirdi, nə qədər yerləşdirə bildisə o qədər əl qumbaraları götürdü, “lifçik”-in arxa cibinə əlavə patron və əlavə əl qumbaraların yerləşdirdi. Çıxmaq istəyirdi ki, üst-başına bir də baxdı- bu “yüz ölç, bir biç” məsəlinin tələblərindən irəli gəlirdi. İki dənə də tüstü şaşkası götürdü. Silah otağının qapısından çıxırdı ki, gözü divardakı jilkaya sataşdı. Onu da götürüb şalvarın yan cibinə qoydu. Silah otağından bayıra bir addım atmışdı ki, “FARAĞAT”- köməkçinin komandası eşidildi. Bu vaxt Seyidin kölgəsi örtülü meydançaya çıxmışdı.
Seyid örtülü meydançaya çıxdı, döyüşə hazır vəziyyətdə, bir cərgə düzülmüş əsgərləri gözdən keçirdi. Köməkçi sıradan bir addım qabağa çıxıb məruzə etdi:
-“Yoldaş Gizir döyüş heyyəti döyüşə hazırdır”
-“Azad”- Seyidin amiranə səsi sükutu pozdu.
-Hamı diqqətlə qulaq assın- Seyid döyüş tapşırığın və hesabatı bir daha əsgərlərə çatdırmağa başladı; əsas hesabatı hamı bilir, bu olacaq “A” qaydası, yəni bu qaydada hamı həmişəki qaydada öz yerlərin tutur, əmri məndən alır. Yox əgər qeyri-adi nəsə olsa keçəcəyik “B” qaydasına. “B”, nədi? Bu qaydada mən yoxam, əmir və göstərişləri nə qədər sağdı, köməkçidən alırsız, əgər işdi, ona da nəsə olsa, onda hərə öz komandiridi, yəni, heç kim əlavə kömək gələnə qədər durduğu yerdən bir addım da kənara atmır, tualet kimi dayandığınız yerdən istifadə edə bilərsiniz,- icazə verirəm. Lazım gəlsə hamı dayandığı yerdə ölür, ancaq bir addım qıraqda olmaz! Heç kim deməsin ki, mən yoxam; yuxarıdan baxacam, o dünyada da əlimdən qurtara bilməzsiz. Aydındır?
-“Elədiki var”!
-“Sual var”?
-“Sual yoxdur!”
Diqqət; “Düzlən”, “Farağat” Döyüş qaydası “A” olmaqla, “Döyüşə”!!!
Əsgərlər hesabata uyğun təhkim olunduqları postlara qaçdı. Seyid özü lap öndəki müşahidə məntəqəsinə getdi. Ermənilər həmişə atdıqları yerdən ara-sıra atırdılar. Ancaq Seyid “trassiyuşşi” güllələrin uçuşduğu səmtə yox, tamam başqa tərəfə; təpələrin qurtardığı, qaranlıq dərələrin başladığı səmtə baxırdı, sanki, nəsə axtarırdı bu qaranlıq, boz təpələrin kölgəsində. Başqa vaxt Ay işığında hər yan süd kimi aydın görünsə də, indi elə bil Ay da ermənılər tərəfdə idi, üzünü nazla göstərir, tez də qaçıb, buludların arxasında gizlənirdi. Nə olar ay Ay qardaş, bütün dünya bu şərəfsizlərin tərəfindədir, heç olmasa sən bizim tərəfimizdə ol barı, axı bayrağının üstündə sənə yer verən bizik, ermənilər deyil… Sanki, axırıncı kəlmələr Ayın lap heysiyyatına toxundu, bir anlığa da olsa, boz çöllərə, qaranlıq dərələrə süd aydınlığı gəldi.
-Aha, ora bax! – nəhayət Seyid axtardığın tapdı.
Gördüyün dəqiqləşdirmək üçün köməkçidən soruşdu:
-Oriyentir 2-dən 100 metr sağa təpənin qurtaracağına bax, gör bir şey görürsən?
– Hə, hə təpənin dibi ilə əyilə-əyilə gəlirlər. Onlar birlikdə saymağa başladılar; bir, iki, üç, dörd, beş, altı… axtardılar, axtardılar bəs yeddinci hardadır görəsən, yoxsa elə cəmi altı nəfərdilər…
Yeddinci yoxdu, hə yüz faiz altı nəfərdilər- Seyid düşündü- bu da onların adam tapıb doldura bilmədikləri manqa. Çox maraqlıdır bu altı dığa sallana-sallana nəyə gəlir? – öz-özünə fikirləşdi.
Nəhayət köməçiyə vəziyyətə uyğun tapşırıqlarını verdi:
1.Aşağı xəbər ver;
2.Keçdik “B” – yə;
3.Oriyentir 1-i keçənə qədər heç kim atəş açmır, qoyun gəlsinlər;
4.Mən getdim, Oriyentir 3-ün yaxınlığında onların arxasında olacam.
üçüncü fəsil
– “YA ALLAHIN ADI”- “DÖYÜŞƏ”!!!
Son tapşırıqlarını verib, gündə min yol baxışları ilə getdiyi yolu indi üzüaşağı Çaylıya tərəf getməyə başladı; ya Allah, ey Həzrəti Əliyə şir gücü verən Allahım, Seyit Çavuşa o gücü verən UCA TANRIM, hər şey sənə xatir, sənin adınla- mənə güc ver, düşmənin yanında xar etmə….
Buludları Ayın üzərinə örtük kimi çəkməsini, dualarının qəbul olunması kimi düşündü Seyid. Bir andaca hər yan zülmət qaranlığa qərq oldu. Bununla Uca Tanrı Seyidin yolunu açır, bu işə öz razılığın bildirirdi.Seyid dərə aşağı elə gedirdi ki, elə bil, uşaq vaxtı məktəbə gedib-gəldiyi yolla addımlayırdı. Bu yerlərin hər iki tərəfdən də dəfələrlə minalandığın bilsə də, sanki, indi yadından çıxmışdı. Futbol meydançasında top qovan kimi, qovurdu kol-kosu.
Göz-gözü görmürdü, Seyid nə vaxt üçüncü oriyentirə çatdığını heç özü də bilmədi. Bu vaxt atəş səsi eşidildi. Güllələrdən onun yanından keçəni də oldu. Əvvəlcə yerini möhkəmlətdi, sonra ətrafa göz gəzdirdi. Onun postundan atırdılar- nə tez çatdılar öz-özünə düşündü. Bir-iki qatar da atdılar. Bəs bu şərəfsizlər niyə atmırlar, hara yox oldu bunlar?- Seyid təmkinlə düşündü. Birdən lap yaxınlıqdan- onun 35-40 addımlığından atəş açıldı. Hə, demək burdasız- öz-özünə dedi Seyid. İndi baxaq görək vəziyyət necədir? Bir-iki qatar da qarşılıqlı güllələr uçuşdu. Seyid sanki, filim seyr edirmiş kimi izləyirdi mənzərəni. Bu dəm onun postunda tək-tək üç-dörd güllə atıldı. Elə bil, qarşısında bomba partladı; gecənin qaranlıq və sakitçiliyində qarci-qurci səslə necə vay-şivən qopdusa, Seyid bir az da diksinən kimi oldu. O, çox eşitmişdi, ancaq görməmişdi. Yəqin qan görüblər- düşündü Seyid. Səs gələn tərəfə addımlamağa başladı.Elə bil Ay da yardımçı olmağa söz vermişdi TÜRK OĞLUNA… Seyid iti, olduqca yumşaq addımlarla səsə tərəf addımlayır, qarci-qurci “arə TURKİ”, “TURKE”sözlərini aydın eşidirdi, ancaq hələ heç nə görmürdü, birdən Ay işığında nəsə parladı düz gözünün qabağında. Cəld özünü yerə atdı. Sürünə-sürünə balaca təpənin üstündəki kolun dibinə gəldi. Səsə tərəf boylandı, Ay da öz köməyini əsirgəmədi. İndi o, beş dığanı aydın sayırdı. Bəs altıncı hanı?- bir az da qalxıb boylandı. Bunlara nə olub belə, niyə hürüşürlər görəsən?- düşündü Seyid ancaq özlərin elə itirmişdilər ki, bir-bir tutub aparsan da xəbərləri olmazdı. Bunun ciddi bir səbəbi olmalı idi. Ay bir də parlayanda əsərin qəhrəmanı ortaya çıxdı; Seyid gördü ki, topa dayanıb, vay-şivən qoparan ermənilərin ortasında yerdə nəsə çapalayır. Diqqətlə baxanda məlum oldu ki, qan məsələsi dəqiqdi. Şərəfsizlər də yaralı yoldaşına köməklik etmək əvəzinə, başına yığışıb, vay-şivənlə həmdə yazığın olan-qalan canını alırdılar. Bu mənzərə Seyidi təəssüfləndirdi də…
Seyid indi düşünürdü ki, hansı üsulla bunların külünü göyə sovursa, daha ağıllı qərar olar; o, gah əlindəki əl qumbarasına, gah da öz iki dəstəkli avtomatına baxdı. Bəlkə, yaxınlıqda başqa da kimsə var, ya bunları müşahidə edən var? –düşündü və əl qumbarasının üzərində dayandı. İki qumbaranı hər ehtimala qarşı döyüş vəziyyətinə gətirdi, ancaq məsələni bir qumbara ilə bitirmək lazımdı ki, müşahidəçilər üçün mina mənzərəsi yaransın- onsuz da hər gecə çaqqal-çuqqal neçə mina partladır, lap hərdən ikisi dalbadal da partladığı vaxtlar olur. Seyid bir neçə addım da qabağa gedib, qumbaralardan birini necə atdısa, topa durub, hay-həşir salan ermənilərin ortasında uzanıb zarıyan yaralının qucağına düşdü. Bu da Seyidin ona göstərə biləcəyi yeganə köməklik idi… İkinci qumbaraya ehtiyac qalmadı.
Seyid özünü balaca təpənin dalında torpağa elə sıxmışdı ki, üstünə tökülən daş-kəsək də heç vecinə deyildi. Görəsən, özümə heç nə olmayıb?- düşündü, indi də içində bir təəssüf hissi baş qaldırdı; görə bilmədim, heç vaxt bilməyəcəm necə uçuşurdular havada. Yavaşca arxası üstə çevrildi, əvvəlcə bir-bir ayaqlarını, sonra isə növbə ilə əllərini,qollarını tərpətdi. Hər şey qaydasındadı- düşündü. Əslində Seyidin narahatçılığı yerində idi; çölün düzündə bu cür yaxın məsafədə əl qumbarası atmaq, atan adam üçün də təhlükəlidir. Seyid bunu çox yaxşı bilirdi- o yalnız birinci Allah- Talanın, ikinci də cəldlik və peşəkarlığının sayəsində salamat qalmışdı. O, əsla ölümdən qorxmurdu, planlarının yarımçıq qalacağından narahat idi. Beş-on dəqiqə də keçdi. Durub oturdu. Hadisə yerinə nəzər saldı, Allahdansa, tüstü də yox idi. Gecənin sükutunu pozacaq bir hənirti belə yox idi. Elə bil, heç 10-15 dəqiqə əvvəl burda aləm bir-birinə dəyməmişdi.
Seyid daha 20-25 dəqiqə də ətrafı izlədi ki, görsün səs-səmir var, ya yox. Tam sakitçilik idi. Buludlar da Ayı sərbəst buraxmışdı. Seyid Ay işığında aydın görünən dağlara, dədə-təpə düzlərə və bir də ermənilərin qarşıdakı taborunun dayaq məntəqəsinin olduğu ehtimal olunan dərəyə baxdı. Dəli şeytan deyir, get bunların hamısını biç, yüz faiz bilirəm indi hamısı toyuq-cücə kimi yatışıb- düşündü. Bəlkə gedim, bu şərəfsizləri bir yoxlayım, televizorda sərsəm-sərsm guruldayırlar, onlara AZƏRBAYCAN ƏSGƏRİNİN nəyə qadir olduğun göstərim,- götür-qoy etdi. Ya Allah, getdim e. Dərə aşağı üzü Çaylıya tərəf getməyə başladı. Yol boyu öz-özünə düşünürdü; qoy olsun orda 100-120 kölgəsindən qorxan dığa, lap 30-40 nəfər də dovşandan qorxan köməyə gəlsın. Hə bu kölgəsindən qorxmayanları necə ləngidə bilərik- düşünə-düşünə gəlib çıxdı yol ayrıcına. Bu nə yoldu belə? – fikirləşdi, özü də ikisi birdən qoşa. Görəsən, hansı işləkdi? Aşağı-yuxarı baxdı; aşağı Çaylı, yuxarı dağlar. Sağa-sola baxdı, sağ da qurumuş qanqal, sol da. Hər iki yolun ortasın ot basmışdı. Nə fikirləşdisə əyilib əlinin içini yerə sürtdü. Sonra keçib o, biri yolu da o qaydada yoxladı. Hə, bax bu yoldu maşınların gedib, gəldiyi yol- xırda qum kimi daşlar var burda- qənaətinə gəldi. İldə-ayda bir maşın gedib, gəlir belə olacaq də-düşündü. Hə, indi neyləyək ki, bunlar gələ bilməsin, heç olmasa geciksin. Şalvarın yan cibindəki jilkanı götürdü, əl qumbarasının birini işlək yolun kənarındakı ən hündür, ən yoğun quru qanqala elə bərkitdi ki, yüngül bir toxunuşla yola fırlasın. Sonra keçib birini də eyni qayda ilə yolun digər kənarında bərkitdi və jilkanı qumbaraların halqalarına tarım bağladı. Bu qayda ilə bir-birindən dörd-beş metr aralı yol boyu üç tələ və tələlərin tuşunda qanqallığın içində çal-çarpaz tələlər düzəltdi. Sonra ehtiyyatla bütün qumbaraların şpilkaların düzlədi. İndi adi bu yumuru dəmir parçaları, bu quru qanqallıqda öz şikarını gözləyən, ölüm saçan zəhərli kobraya dönmüşdü. Gözləyirdi ki, quyruğuna basasan, odunu, alovunu püskürə üzünə.
İşini tamamlayıb, yol aldı uzaqda görsənən zəif işığa tərəf. Gedək, görək orda nə var, nə yox- düşündü öz-özünə.
Həmişə bu yolla ermənilərə ya ərzaq gələrdi, ya da yoxlama. Həmişə onları tərkibində çoxlu generallar, polkovniklər olan komisiyalar yoxlayıb “5” verərdilər. İndi bu yolla onları yoxlamağa AZƏRBAYCAN ORDUSUNUN PEŞƏKAR GİZİRİ gəlirdi. Özü də, bu yoxlama qəfil yoxlama idi. Görək, bu şərəfsizlərin döyüş hazırlığı nə yerdədi, neçə alacaqlar bu imtahandan? – düsünə-düşünə Seyid düşmən düşərgəsinə çatdı.
Dördüncü fəsil
Düşmən taborunun dayaq məntəqəsi, burada həmçinin gələcəkdə postda durmaq üçün gənc əsgərləri hazırlayırlar. Gəlib-gedənləri nəzərə alsaq təxminən- aydın məsələdir ki, onları düzüb saymamışdıq- yüzdən az artıq olar səxsi heyyətin sayı…
Seyid, indi zəif işığın təxminən yüz addımlığında idi. Əgər içəridə əsgərlər yatırsa, yəqin ki, buralarda post olmalıdı- düşündü Seyid. Ətrafa diqqətlə göz gəzdirə-gəzdirə işığa tərəf irəliləyirdi ki, sağdakı əl damına oxşayan binanın tinindən bir əsgər çıxdı. Əsgər avtomatın sinəsindən aşırıb, lüləsi qabağa, əli dəstəkdə düz onun üstünə gəlirdi. Aralarında 15-20 addım olardı. Seyid ani olaraq duruxdu, ancaq tərpənmədi. Gələnə diqqətlə baxdı, düz onun üstə gəlsə də, nəsə qərəvəlli gəlirdi. Ya hələ onu görməmişdi, ya da, özlərindən biri sanırdı. Çox maraqlı vəziyyət yaranmışdı. Əsgər gəlib, düz onun qabağından keçib, getdi. Seyid gülməkdən özünü zorla saxladı; zalım oğlu ayaq üstə yatıb ki, sən bundakı məharətə bax a, yata-yata da gəzmək olarmış- düşünə-düşünə Seyid də anun arxasınca addımlamağa başladı. Seyidə bir gic gülmək gəlmişdi, özünü zorla saxlayırdı. Əsgər getdi, bu getdi, görsün axırı necə olacaq. Qəfil əsgər durdu və cəld marşurutu üzrə geri döndü ancaq hələ oyanmamışdı. Birinci addımını atdı və gözünü açdı, daş qayaya dirənmişdi. Yazıq hələ də kəsdirə bilmirdi ki, nə baş verir, qarşısındakının kim oldugundan da xəbərsiz idi. Seyid yuxarıdan aşağı gözlərinin içinə elə baxırdı ki, əlli milyonluq Azəri gəncliyinin qəzəbi, hikkəsi vardı bu baxışlarda… Yazıq ağzından süd iyi gələn dığa bu baxışların qarşısında tab gətirə bilməzdi axı… O, ya hələ oyanmamışdı- yazıq neynəsin yuxunun şirin vaxtı idi- ya da, elə ayaq üstə də ölmüşdü. Əsgər Seyidin sinəsindən idi. Seyid çox uzatmayıb, ani sıçrayışla onun boynuna mindi və yerə yıxdı. Ani bir hərəkətlə çənəsin boynun ardına fırlatdı. Dığa deyəsən, həqiqətən ayaq üstə ölmüşdü, heç cınqırın da çıxartmadı. Seyid onu ehtiyatla ağzı üstə yerə qoydu. Ye. Ye şərəfsiz ye bu torpağın tozu da sizə haramdı- deyə – deyə ağzını torpağa sürtdü – necə ki, indi haram edəcəm – dedi və dığanın kitelinin yaxalığın buraxdı. Əsgərin silahın çəkib, boynundan çıxartdı- adi qundaqlı “5.45” avtomat idi. Zəif işığa tərəf addımlamağa davam etdi- bu işıq kazarmanın girişində, qapının üstündə yanırdı. Yanından bayraq da asılmışdı. Çox qəribə bina idi. Heç hərbiçilər qalan yerə oxşamırdi; uçuq-sökük təmirsiz bina, tamam sökülmüş çala-çula asfalt örtüklü meydaça-həyət, bizim üzüm bağlarından sökdükləri beton dirəklərdən düzülmüş səkilər. Bir sözlə sovet dönəmindən qalma hansısa idarə binası idi yəqin ki. Bura nədir ki, burdakılar da nə ola düşüncəsi ilə girişə yaxınlaşdı. Sıçrayıb, bayrağın əskisindən yapışdı. Necə dartdısa, şakk eləyib, sapı sındı. Başı aşağı salanmağa başladı. Sanki, bu əski parçası da fərsiz övladları üçün xəcalət çəkirdi. Seyid şəstlə içəri girdi. Tumboçkadakı əsgər yatmışdısa da yəqin bayrağın səsinə oyanmışdı. Əsgər Seyidi görən kimi özünü düzəltdi, əlini baş geyiminə aparıb öz dillərində nəsə bir söz qışqırdı. Qəfil gələn iri cüssəli, zəhimli bu qonağın iti baxışları qarşısında özünü itirən gənc əsgər birdən xatırladı ki “ YAT” komandası çoxdan olub, artıq səhərə yaxındı səhfini düzəltmək qərarına gəldi; uzun uzadı nəsə qışqırmağa başladı. Bu müddətdə Seyid ətrafı əməlli başlı incələdi; gün növbətçisi girişdə, silah otağının qapısının ağzında dayanmışdı. Armaturdan olan qapı adam başı keçən iri şəbəkəli idi. İçəri göz gəzdirdi; silah-sursatdan başqa xeyli də üst-üstə yığılmış yeşik var idi- bunlar partapart partlayacaq ha…- Seyid düşündü. Solda bir neçə otaq var idi; rabitəçi otağın o saat tanıdı-qapının üstündə sovetin rabitəçi nişanı və ilan-qurbağa həriflərlə cədvəl var idi. Yəqin bu da zabitlər otağıdı- içəridən xorultu gələn otağın qapısına baxdı. Solda dəhlizin qurtaracağında böyük taybatay açılmış iki laylı bir qapı var idi- bura da əsgərlər yatan yerdi, deyə düşünürdü ki, qolu sarğılı bir əsgər bu qapıdan çıxıb, süngüsü dizinə dəyə-dəyə, yarı yıxıla, yarı dura səndələyə-səndələyə ona tərəf qaçmağa başladı. Seyid gün növbətçisinin lap yanında durmuşdu, gələnə baxırdı. Növbətçi Seyidə lap çathaçatda sağ ayağı necə büküldüsə, dizi üstə yerə düşdü- yazıq deyəsən, lap pis yatıbmış, ayaqları tamam keyyib- Seyid ona sətr bir nəzər saldı və sadəcə başını buladı. Növbətçi cəld özünü düzəltdi, əlini baş geyiminə apardı və yalnız, indi qarşısındakının kim olduğunu anladı, lakin çox gec idi. Seyid alıcı quş kimi sol əli ilə onun kepkasının günlüyündən tutub, gözünün üstünə elə çədi ki, az qaldı boynu kökündən qopsun, ancaq qopmadı, çünki sağ əli ilə də boynunun kökündən yapışmışdı. Seyid əvvəlcə novbətçini göyə qaldırdı, ayaqları yerdən üzüldü. Sonra təxminən boyu səviyəsindən bayaqdan bu mənzərəni kirimişcə, seyr edən gün növbətçisinə necə çırpdısa yazıq yapışıb divarda qaldı – o, bu qəfil qonağın kim olduğunu, nə baş verdiyini hələ də anlaya bilmirdi.Yoxlamağa gələn zabitlərdən idi, ya köhnə əsgərlərdən idi, hələ araşdıra bilmirdi ki, kimdi bu. Bir də, hər gün döyülməyə adət etmiş əsgər üçün nə fərqi kimdi döyən. O, ancaq gözləyirdi ki, tənbeh nə vaxt bitəcək. Maraqlıdır ki, zabitlər otağından da gözə dəyən yox idi- görünür onlar üçün də belə səs- küy adi hal idi. Seyid sol əli ilə də gün növbətçisinin boynundan yapışıb, onları bir neçə dəfə dalbadal kəllə-kəlləyə necə vurdusa, ikisi də süst vəziyyətdə yerə düşdülər. Bu vaxt növbətçinin süngüsü silah otağının qapısına dəyib səs elədi. Seyid cəld onları buraxıb, rabitəçi otağı güman etdiyi qapıya qaçdı; səksəkəli yatan rabitəçi səsə oyana bilərdi. Seyid yanılmamışdı bu rabitəçi otağı idi, ancaq rabitəçinin dünya vecinə deyildi, telefonun dəstəyi əlində elə yatmışdı ki, top da atsan oyanmazdı. Seyid qıymadı onu oyatsın- yazıq elə şirin-şirin yatırdı ki… Seyid ustufluca telefonun dəstəyin onun əlindən aldı, qolun başının altından götürdü və telefonun şunurun boğazına doladı, var qüvvəsi ilə sıxdı. Rabitəçi bir-iki dəfə yüngülcə çapaladı vəssalam. Seyid bütün şunurları dartıb qopardı, aparatların işığı söndü. Seyid otaqdan çıxıb, qapını sakitcə örtdü. Xorultu gələn otağın qapısına iki əl qumbarası bərkidib, halqalarına jilka bağladı sonra şpilkaları düzlədi. Silah otağının qarşısında dayandı, dörd əl qumbarası da hazırlayıb, içəri qapının ağzına qoydu. Jilkaları cütləyib, girişdən bayıra çıxartdı və tez də içəri qayıtdı. Girişdə alt paltarında bayıra çıxan əsgərlə qarşılaşdı.Onu saxlamadı- yazıqdı, işi var qoy getsin. Əsgər də öz hayında idi, heç ona fikir vermədi. Sağa dəhlizi axıra qədər getdi. Taybatay açılmış qapıya çatanda əl qumbaralarının ikisi döyüş vəziyyətində idi. Çatdı, içəri bir addım atdı. Bir sağa, bir sola baxdı, iki mərtəbə əsgər çarpayıları dolu idi. İki-iki yatanlar da var idi. İlahi bu nə iy-qoxdu, bu nə üfunətdi, belə də insan yaşayarmı? – düşündü Seyid. Tez də fikrindən vaz keçdi, bunlar insan deyil ki, ermənidi, bunlara olar. İçəridən gələn baş çartladıcı üfunət qoxusu qeyri-iradi uşaq vaxtı hardasa gördüyü donuzxananı xatırlatdı Seyidə; qarınlarının altına qədər çirkabın içində olan donuzlar ora-bura vurnuxurdular, ancaq heç o donuzxanadan da bu iy gəlmirdi- bunlar donuzdan da murdar imiş ki,- düşündü Seyid və qeyzlə, sanki, hamının intiqamın alırmışcasına əl qumbaraların eyni anda çal-çarpaz, birini sağa, birini sola çarpayıların üstünə atdı- qoy gəlsinlər çıxışda gözləyirəm- dedi öz-özünə. Cəld silah otağının yanına qaçdı. Arxasınca əvvəlcə partlayış, sonra ah-nalə, tükürpədici bağırtı qopdu. İkicə dənə də əl qumbarası silah otağının içərisinə dığırladı və bayıra qaçdı- xorultu gələn otaq silah otağı ilə divar qonşusu olduğuna görə orda yatanları xorultusuna haram qatmadı Seyid, ancaq kim vaxtına qədər dözməyib, tez oyansa idi, Seyid onun hədiyəsin qapıdan asmışdı. Seyid əvvəlcədən nəzərdə tutduğu, girişə tam nəzarət edən mövqeyinə çatanda arxada çox güclü partlayış oldu- bu dəqiq əl qumbarası deyildi. O, elə diqqətlə baxırdı ki, görsün, bu nə idi. İkinci partlayış elə, güclü oldu ki, bina ortadan iki yerə ayrıldı. Bu anda Seyid cütlədiyi jilkanı da var gücü ilə çəkdi; bir, iki, üç… partlayış səsləri ucaldı. Əl qumbaraların səsi partlayan silah-sursatın içində güclə seçilirdi. Arada raket də uçurdu, mina da partlayırdı- bir sözlə əsil atəşfəşanlıq düzəltmişdi Seyid. İndi əlində lap birinci rastlaşdığı, “qorxu bilməz”, yatılı da gəzməyi bacaran “igiddən” aldığı avtomat, bu atəşfəşanlığı seyr edə-edə girişə nəzarət edir, bağıra-bağıra bayıra qaçanları bu əziyyətdən qurtarırdı. Seyid ötən müddət ərzində xoşbəxt etdiyi dığaların sayını itirmişdi, pəncərələr dəmir barmaqlıqlarla möhkəm bağlandığı üçün şərəfsizlər qapıdan çıxmağa məcbur idi. Seyid də onları səbirsızliklə gözləyirdi. Bu minvalla Seyid erməninin avtomatındakı patronların da hamısını atdı, sovetdən qalma sandıq çantasındakı dörd sandığı da boşaltdı. Bu avtomatı bura qoydu, kitelini və bretini çıxardıb elə qoydu ki, baxan elə bilsin, kimsə var. Özü isə, gələndə gözaltı etdiyi ikinci mövqeyi tutdu. Bu, dağılmış asfalt örtüyün qurtaracağında, həyətin kənarında köhnədən qalmış beton örtüklərin arası idi. Seyid burdan dairəvi müşahidə aparır, hər şeyi dəqiq görürdü. Bura həm də çıxış üçün rahat idi. Seyid istəsə idi, gəldiyi kimi də çıxıb gedərdi, ancaq onun planında dönüş yox idi- SONUNA QƏDƏR İRƏLİ…
Seyidin saatdan xəbəri olmasa da, hiss edirdi ki, səhərə çox az qalıb Gündağanda dan yeri sökülürdü.
Bu vaxt bir az uzaq da partlayış səsləri eşidildi; bir, iki, üç… hə təlyə siçan düşüb, – düşündü Seyid. İndi harda olsalar gəlib çıxarlar. Mövqeyini bir də yoxladı Seyid. Sağdan-soldan, öndən-arxadan təhlükə yoxdu, lap top atsınlar. Düşmən düşərgəsi demək olar ki, yanıb qurtarmaq üzrə idi. Ara-sıra tək-tək əsgərlər atəş açsalar da yaxına gəlməyə heç kəs cürət etmirdi. Seyid alt paltarında qaçanların heç birinə güllə atmadı, axı ata-babadan eşitmişdi ki, igid basdığın kəsməz, həm də o, qabağına duracaq adam axtarırdı, maləsəf, burda beləsi yox idi… Arada, ordan – burdan əsgərlərin necə qorxa-qorxa ona tərəf boylandığın görürdü. Elə bil, onlar atəş etməyə də qorxurdular, sanki, kimisə gözləyirdilər. Seyid birdən xatırladı ki, axı bunlar kölgəsindən qorxanlardı, yəqin dovşandan qorxanları gözləyirlər. Qoy gəlsinlər- düşündü Seyid. Artıq sübhün ilk işartıları sezildiyi anda həyətə girən maşınların uğultusu eşidildi və eyni anda hər tərəfdən güllə yağmağa başladı, ancaq Seyid tələsmir, yaxınlaşmaların gözləyirdi- boşa güllə atmaq istəmirdi. Gəlin şərəfsizlər, bir balaca şərəfiniz varsa yaxınlaşın deyə-deyə gözləri önündə “Uzaq sahillərdə” filmində Mehdinin meydanın ortasında düşmən əsgərlərini gözləmə səhnəsi canlanırdı.Yox-yox Seyid heç bir şəraitdə özünü partlatmazdı- özünə xəsarət yetirməyin ən böyük günah əməllərdən biri olduğunu lap körpəlikdən bildiyi üçün bu barədə heç vaxt fikirləşməmişdi belə. Silah-sursatını bir daha yoxladı öz avtomatından demək olar ki, bir-iki güllə atıb- hələ onunla xeyli atışmaq olar. Bütün sandıqları doludur. Hələ cibində dolu daraqlar da var. Üç dənə əl qumbarası var. Tüstü şaşkaları da burdadı lazım olar.
Gəlin, gəlin – desə də, dovşandan qorxanlar uzaqdan səs- küy eləməyə üstünlük verirdilər. Seyid bunların da sırasına vər saldı. Seyid gördü ki, əl damının arxasında biri digərlərini başına yığıb, nəsə göstəriş verir. Burdan ora 35-40 metr ancaq olardı. Ya Allah deyib, iki əl qumbarasın elə ustalıqla atdı ki, dalbadal topanın tən ortasına düşdü. Elə bil, arının yuvasını qurdaladın. Bundan sonra dovşandan qorxanlar dovşan kimi dazışmağa başladı. Seyid ovladığı dovşanların sayını çoxdan itirmişdi. Şərəfsizlər əl qumbara atanlarından və avtomatik qumbara atanlardan atmağa başladılar. Hər mərmi beton örtüklərə dəydikcə, qopan qəlpələrdən çox, səs-küy, uğultu Seyidin beynini içəridən yeyirdi. O, bir peşəkar kimi insan orqanizminin bu vəzyyətdə çox davam gətirə bilməyəcini bilirdi, ancaq mümkün qədər çox, çox dovşan ovlamaq lazımdı, yol azuqəsi üçün- o, düşündü. Hiss edirdi ki, istəmədiyi hərəkətləri edir, beyni sarsıdıcı uğultunun, canqa-curuq səs-küyün içində sızıldayırdı. Yaralanmasa da, özünü yaxşı hiss etmirdi. Lazım olmadığı anda qalxır, fırlanırdı. Qəflətən gicgahında arı sancdı sanki, əlini başına apardı, deyəsən başına nəsə dəymişdi. Yəqin, “AQS” qəlpəsidi, gör a, bir belə ehtiyatla hazırlaş, dəbilqəni götürmək yaddan çıxsın, indi əgər başımda olsa idi, heç bu zibil də başıma dəyməzdi, bir az da qırardım bu şərəfsizlərdən, ona görə komandirlər həmişə deyərdi ki, “kaska” əsgərin ikinci başıdı, döyüşə “kaska”-sız gedən elə bil, bir başla gedir, ona da bir şey olanda, bax belə olur – dedi öz-özünə Seyid, ancaq hər şey qaydasında idi, Seyid axırıncı əl qumbarasın yaxınlaşmaq istəyən qrupun üzərinə atdı. Bir yandan uğultu, bir yandan yaralı dovşanların cığıltısı Seyidin beyninə işləyirdi. Gözü açıq olsa da, arada sanki, yumulur, gözünün qabağına dağlar gəlir, həmişə Günəşin batdığı yerdə, Günbatanda GÜNƏŞ doğurdu. O, başını silkələdi- əstəğfirullah, bu nədi o, Gündoğana baxdı dan yeri al qana boyanmışdı, ancaq Günəş dağların arxasında doğmaqda idi, Günbatanda. Seyid ani olaraq nəsə düşünüb, tüstü şaşkasının birini çəkib, atdı. İkincisini də onunun bir az qabağına atdı. Ətrafı qırmızıya, boza çalan göy tüstü bürüdü. Seyid mövqeyindən çıxıb, sökülmüş asfalt örtüklə torpağa tərəf getdi. İndi o, örtüyün qurtardığı yeri, bizim bağlardan sökülən beton dirəkdən olan səkini aydın görürdü. Bu anda çıp, çıp iki səs gəldi qulağına, öndən bir balaca sağ tərəfdən sanki, iki arı eyni anda sancdı. Bu, it arıları ilə çox oynadım a, deyəsən – düşündü Seyid. Sol böyründə ağrı hiss etdi, əlini yumşaq komfilyaj köynəyinin üstü ilə aşağı sürüşdürdü. Solda, aşağıda baş barmaq girən yara açılmışdı, bu da son – düşündü Seyid. Üzünü göyə tutub, Allahım, bu mərtəbəni mənə çox görmə, yaralı bu şərəfsizlərə əsir etməginən- dedi. Üstündə quru otlar olan torpağı görürdü. İstədi ora çatıb, torpağın üstünə uzanıb, dincəlsin. Səkiyə üç-dörd addım var idi, hər tərəf tüstü idi, hiss etdi ki, iki dəstəkli avtomatı ona ağırlıq edir istədi atsın, ancaq komandirlərinin sözü qulağında cingildədi:- “Əsgərin silahı arvadından irəlidir!”- atmadı, avtomat özü sürüşüb düşdü əlindən. Bir, iki addımladı, səkiyə çatdı, indi beş-altı santılıq səki onun qabağını kəsmişdi. Bu qədər dağları, dərələri aşasan bir “barduru” keçə bilməyəsən- düşündü Seyid. Son gücünü toplayıb, bir addım da atdı, nəsə, nə vaxtsa murdar dığaların əli ilə tökülmüş asfalta yıxılmaq istəmirdi. İstəyirdi ki, illərdi mərd ogulların nəşinə təşnə qalan, şərəfsiz düşmən əsarətində inləyən VƏTƏN TORPAĞINA yetirsin özünü… Ayağı səkiyə ilişdi, yıxılmadı səndələdi bir az… Yavaşca sağ dizi üstə çöküb, sag böyrü üstə uzandı- sol yaman incidirdi- sağ əlini torpağa tərəf uzatdı, başını qaldırıb, həsrətlə baxdı burnunun ucundakı torpağa; İlahi hələ çoxmu öz torpağımızda həsrətlə baxacayıq öz torpağımıza-dedi və başını qolunun üzərinə qoydu. Hiss etdi ki, iradəsini itirir, istədi gözlərini yumsun, ancaq göz qapaqları sözünə baxmadı. İstədi sol əlini qaldırıb, gözlərini yumsun. Qolunu bir az qaldırdı, ancaq axıra qədər qalxmadı yanına düşdü. Göy üzünə baxa-baxa kelmeyi-şəhadət gətirdi. Daha heç nə düşünmürdü, gedirdi üzü Günbatanda doğan Günəşə tərəf gedirdi… Sanki, kimsə onu gəzdirirdi; bura Ağdərədi, bura Kəlbəcərdi, bura Laçındı, bura Göyçədi, bura Borçalıdı,bura Dərbənddi, bura İrəvandı, bura Zəngəzurdu, bura Təbrizdi, bura Füzulidi, bura Zəngilandı, bura Qubadlıdı, bura Cəbrayıldı, bura Xocavənddi, bura Ağdamdı, bura Xocalıdı, bura Xankəndidi, bura Şuşadı- Qaladı eee, Qala- bura QARABAĞDI- bura dünyanın mərkəzidi, bura bəşəriyyətin beşiyidi, bura ADƏMİN vətənidi, bura AZƏRBAYCANDI, bu torpaqlar türk oğluna UCA TANRININ ərmağanıdı, bu torpaq Adəmin yoğrulduğu torpaqdı, bu torpağın uğrunda ŞƏHİD olmaq hər kəsə nəsib olmur… O, quş kimi idi, sərhəd tanımırdı. Elə bil, bir az əvvəl bir səkinin əlində aciz qalan adam deyildi. Üzü Günbatanda doğan Günəşə doğru gedirdi. Birdən dayandı mən hara gedirəm belə, bəs bu mənə deyilənləri necə çatdırım Vətən oğullarına, düşüncəsi ilə uçdu göylərə…
İndi, Günbatanda bir ulduz parlayır, elə parlayır, elə parlayır ki, sanki, gəl, gəl, bu tərəfə gəl, buralar səni gözləyir deyir…
Yatmış oğlunu silkələyir, oyatmağa çalışırdı. Səsə oyanan böyük qardaş həyacanlanmış halda anasını səslədi. “Neyneyirsən, ay ana? Bu yatanda da tapançasını başının altına qoyur. Kim olduğunu bilməz, güllələr səni! Haçan özü oyanar, onda sözünü deyərsən. Nə vacibdi bunu belə tezdən oyatmaq?” Ana isə hirslənmişdi, oğlanlarını məzəmmətləyirdi. “Səhər açılır, heç nə yoxdu, uşağı bağlayıblar. Bunlar isə yatırlar, elə bil bağlanan bunların qardaşı deyil!”. “Ay ana, – gecə toyda çox içdiyinidən gicgahları zoqquldayan böyük qardaş dilxor halda deyinirdi.- Bu durub onu açacaq? Əbləh fərsizdi, ad batırandı, buna qardaş neynəsin? Günah məndən getdi, bunlara bələdəm, yuxudan vaxtsız oyandılarmı, sağı-solu gülləyə tuturlar. İndi qalıb bəxtinə”. Sözünü deyən kimi də sürünüb yatağının yanındakı qab yeşiyinin arxasında gizləndi.
Kara oyandı, otaq yarıqaranlıq olduğundan üzərinə əyilmiş anasını bir anlığa tanıya bilmədi. Əl atıb balıncının altından tapançasını götürdü, maneəni geri verdi, yalnız tətiyi çəkmək istəyəndə əl saxladı. Dikəlib oturdu, tapançanı gizlətdi. Qardaşı da qab yeşiyinin arxasından oğrun-oğrun boylanırdı.
Ana hansı təhlükənin sovuşduğunun fərqində deyildi, qıçlarına döyürdü. Karaya tutmuşdu üzünü və bu oğluna daha çox güvəndiyi açıq hiss olunurdu.
– Sağ ol, gəldin, qardaşının toyunu elədin. İndi iş düyünə düşüb, uşağı bağlayıblar. Səhər açılır, hələ gəlinin otağına girə bilmir.
– Niyə girə bilmir?- Kara başını silkələyir, eşitdiklərini anlaya bilmirdi.
– Bu belə şeyləri başa düşə bilməz!- böyük qardaş hər ehtimala qarşı yeşiyin arxasından çıxmamışdı, gülüşünü boğmağa çalışdığından səsi boğuq çıxırdı, o danışdıqca Kara boylanır, qardaşının harda olduğunu görə bilmirdi.- İş belədir. Qorxur! Gəlinin otağına girəndə qıçları əsir. Zorla içəri salırıq, o isə rəngi saralmış halda çölə sıçrayır.
– Sən qarışdırdın,- Kara ehtiyatla böyük qardaşına irad tutdu, – anam deyir, bağlayıblar, sənsə deyirsən qorxur. Hardan danışırsan, səsin gəlir, özün görünmürsən.
– O zəhrimar evdə sənin nəyinə lazımdır?- böyük qardaş Karanın tapançasını gizlətdiyini görmüşdü, ürəkli danışırdı. – Hamımızı gözü qıpıq eləyibsən.
Kara nəsə demək istədi, boğazını arıtladı, ancaq böyük qardaşa cavab verməkdən çəkindi. Anasına dedi, çöldə gözlə, geyinim, üzümə soyuq su vurum, yoxsa indi heç nə başa düşmürəm. Kimi bağlayıblar, qorxan kimdir, kimdən qorxur?
Geyinib çıxdı, həyətə düşüb buz kimi soyuq bulaq suyuyla üz-gözünü yudu, başını islatdı. Artırmaya keçəndə artıq anası stəkanlara süd süzür, buğlanan süd kasasını masanın üstünə qoyurdu. Oğlunun səhər tezdən süd içməyi xoşladığını bilirdi, haçan durub çay dəmləmiş, süd qaynatmışdı, bəlkə də, heç yatmamışdı.
– Hə, ana, nə olub?- isti süddən ləzzətlə içən Kara soruşdu.
– Qardaşını bağlayıblar, – ana vaysınırdı.
– Ay ana!- Kara yenə başını silkələdi. – Mən çoxdandı buralarda olmuram. Sizləri başa düşməkdə çətinlik çəkirəm. Aydın danış. Niyə bağlayıblar, hara, nəylə? Kimin işidir? Sən adını de, qalanı mənlikdir!
Ana əllərin dizinin üstünə qoymüşdu, oğlunu başa salmağa cəhd eləyirdi.
– Girə bilmir gəlinin otağına, qorxur. Tilsimə salıblar, bağlayıblar. Nə bilim hansı mərdiməzarın işidir. Mollanın yanına getmək lazımdır, qoy dua yazsın, tilsimi qırsın, açsın bunu. Yoxsa rüsvay olarıq.
Karaya yalnız indi nə baş verdiyi və ondan nə tələb olunduğu aydın olmağa başlayırdı.
– Mən getməliyəm?
– Sən yaxşısan.
– Sən bunu hara göndərirsən? – Böyük qardaşın səsində inciklik var idi. Anasının işi korlayacağından ehtiyat eləyirdi.- O mollaya bələdəm, bir kitablıq söz danışırsan qanmır, bu gedib onu necə başa salacaq?
– Mən neyləməliyim?- Kara hirslə dilləndi, bu uzun nitq onu hövsələdən çıxartdı.
Kara dua yazdırmaq üçün pul verməli olduğunu eşidəndə hirsləndi, dərhal demək lazımdı, deyə əl çantasını onun qabağına qoydu. Karanın yaxşı bir cəhəti var idisə, o da pul məsələsində vasvası olmamasıydı, hesab aparmazdı. İstəyirsən pullarını qəpiyinəcən götür, bir söz deyən deyildi, heç soruşmayacaqdı da, hara, niyə veribsən. Özünə lazım olan qədər götürdü. Ayaq üstəcə iki tikə çörək yeyb həyətə düşdü. Köhnə “UAZ”-ı işə salmaq bir qədər vaxt apardı, tərsliyi tutmuşdu, bu dəmir yığını da belə namünasib iş üçün mollanın qapısına getmək istəmirdi.
Molla evdə deyildi, biçənəklərə baxmağa getmişdi. Günortaya yaxın gəlib çıxdı. Üst başında keçib gəldiyi yolların tozunu gətirmişdi. Həyətə çatıb əbasının ətəklərini çırpdı, sanki uçmağa hazırlaşan nəhəng quş qanad çaldı, bir toz qalxdı ki, toz dumanı içində o görünməz oldu. Molla toz duman arxasından boylanıb onu axtarırdı, tapdı, salamlaşıb nə üçün gəldiyi ilə maraqlanmadan, namaz qılıb-qılmadığını soruşdu. Qıldığını dedi, əyər qılmadığını desəydi, söhbət bununla da bitəcəkdi. Molla da “Lap yaxşı, – dedi – vaxtdır, namazımızı qılaq, sonra söhbət edərik». İşləri korlamışdı, ancaq geriyə yol yox idi, sözündən qaça bilməzdi, nədən bilsin molla hansı məqsədlə soruşur. Diqqətlə fikir verir, mollanın necə dəstəmaz aldığına baxır, molla neyləyirdisə, o da təkrar eləyirdi. Namaza da beləcə başladılar, yanaşı durmuşdular, bir gözü mollada idi. Molla əyiləndə əyilir, oturanda oturur, qalxanda qalxırdı. Sonda molla başını möhürün üstünə qoyub mayallaq aşdı, gedib otağın o biri başına düşdü. Bu onu çaşdırdı, anasının namaz qıldığını çox görmüşdü, ancaq arvadın bircə dəfə də mayallaq aşmasını xatırlamırdı. Elə isə bu niyə aşdı? Mollaydı, oxumuş adamdı, boş yerə dəli deyildi ki, mayallaq aşa. Allaha təvəkkül, deyib mayallaq aşdı, gedib molladan o tərəfdə düşdü, belə şeyin ustasıydı. Molla əllərini bir-birinə vurub şaqqanaq çəkdi, gülməkdən uğunub gedirdi. “Ay-hay, elə bildin məni aldadacaqsan? Namaz qıldığını decək, ya da məni yamsılacaq, sənə inanacağam? Namazda mayallaq aşma var?”
Mətləbi uzatmadı, molla fikirləşib yeni bir əmma tapmamış niyə gəldiyini dedi və mollanı od götürdü: “Mən adam açanam? Bəlkə mən onu aparım salım arvadının otağına? Necə olur, sən Allahdan qorxmursan, namaz qılmaq əvəzinə mayallaq aşırsan, qardaşınsa arvadının yanına getməyə qorxur?” Molla çox danışdı, boşboğazlıq elədi, axır onu hövsələdən çıxartdı. Keçib yerdən bardaş quraraq molla ilə üzbəüz oturdu. Əllərini oynadırdı: “A kişi, cəfəngiyyat danışmağı boşla! Allahına şükür elə ki, mən gəlmişəm. Kara gəlsəydi, bu dilləri oxumazdın. İndi söykəmişdi səni divara, tapançanı da dirəmişdi gicgahına, sən də sarını udmuşdun, dilin tutulmuşdu. Deyim də sənə, bunun necə hörməti var. Bir dəfə Moskvada girmişik bazara. Bazar da nə bazar, sahəsi bizim kəndin ərazisindən böyükdür. Mən arxada gedirəm, Kara ilə sürücüsü qabaqda. Biri dalında kisə gəlirdi, yanımızdan keçəndə kisəsi yüngülcə Karaya toxundu. Kara bir söz demədi, sürücüsü isə qaçıb kisə aparana çatdı, saldı onu yumruq altına. “Ay əbləh!- deyir.- Bildinmi kisəylə kimi vurdun? Karanı!”
O qədər keçmədi, gördüm bazarda çaxnaşmadır, o ora qaçır, bu bura qaçır. Birini saxlayıb soruşdum, bu vurnuxma nədir, hara belə qaçırsız? Deyir: “Xəbərin yoxdur, Kara gəlib bazara!” Deyirəm, görəsən bu Kara kimdir? Bir də baxam görəm bazarın bütün böyükləri tökülüşüb gəldilər, buna təzim eləyirlər, hədiyyələr gətirir, qulluq göstərmək istəyirlər. Sən demə Kara bu imiş. Çıxmışıq çölə, maşında deyirəm, bir halda sənin bu qədər hörmətin var, bunlardan birinə de, balaca işarə vur, qoy mənə puldan-filandan versinlər, yaşayım özümçün. Yoxsa sənin kimi qardaşım olduğu halda, qəsəbənin bazarında şor, yumurta satmaqla dolanıram. Bu isə qaşqabağını tökür. Deyir, mən dilənçi deyiləm. Sonrası da hər şey zakonla olmalıdır. Nəyə görə kimsə sənə pul verməlidir? Baxdım gördüm dərinə getsəm, qoyacaq zakona, özümü vinovni çıxaracaq, daha səsimi çıxarmadım. İndi bildin Kara kimdi?”
Çox çək-çevirdən, xüsusilə də pulunu artıqlaması ilə alandan sonra molla dua yazmağa razılıq verdi.Yazdı və neyləyəcəyini də ona başa saldı. “Qardaşın axşam şiri nərə dönəcək!- əminliklə dedi. – Açdım bütün düyünləri, qırdım ipləri, qovdum cin-şəyatinləri. Sənin o Karandan da qorxub eləyən yoxdur. Müsəlmançılıq borcuna görə yazdım. Çətinə düşən müsəlmana kömək eləmək borcumuzdur”.
Mollanın yadına düşməyən bircə şey varsa, o da məhz müsəlmançılıq borcuydu. Müsəlmançılıq borcuna görə yazdınsa, pulu niyə alırsan? Burda əsas rolu pul, bir də bunun Karadan qorxması oynamışdı. Bələddi, bunlar qədər canını heç kim istəmir, dünyadan beş əlli yapışırlar. Duaları cibinə qoydu, maşına minəndə arxada dayanmış sifətindən hiyləgərlik yağan mollaya baxır, şübhəsi bir az da artırdı. Bu zəhər tuluğu nəyə desən oxşayırdı, bircə cin-şəyatin qovana yox. «Qulaq atdı mənə! – deyinirdi.- Pulu küləyə verdim, vəssəlam!»
Evə gəlib həyətdə, ağacların kölgəsində oturub süd içən Karanı görəndə möhkəm hirsləndi. “Nəyinə lazım, oturub sərin yerdə, süd içir, tapança oynadır. Mən isə orda mayallaq aşıram, mollanı əyləndirirəm. İlan dili çıxarıb əbləhin yekəsinə yalvarıram”
İşə başladı, duaların birini mollanın dediyi kimi bağda basdırdı. Dualardan birini də yandırıb tüstüsünü yarpaq kimi əsən qardaşına verdi. Qardaşı boğulur, gözlərindən yaş süzülürdü. Üçüncü duanı da qardaşının tüküylə birlikdə yandırıb külünü küləyə verməli idi, ancaq qayçıyla saçından kəsəndə qulağından da bir az kəsdi və onsuz da əsən qardaşı sapsarı saraldı. Qulağının qanı dayanmırdı, üz-gözünü qan basmışdı. Ana vaysınır, əllərini dizlərinə döyürdü. “Bundan adam olmaz! Oldu heç nə. Birdəfəlik elədin, saldın bunu adamlıqdan”.
Böyük qardaş yanıb yaxılırdı, xəta olsun qulağını azacıq kəsib, arvad elə danışır, sanki bunun qulağını yox, başını kəsibsən. Belə çıxırdı günahkar oymuş, bunu adamlıqdan salmasaymış, heç bilirsən neyləyəcəkmiş?
Səhər tezdən yenə də ana Karanı silkələyir, oyatmağa çalışırdı. Ayıl, a bala! Fil yuxusuna gedibsən? Rüsvay olmuşuq, başımıza iş gəlib, bunlar isə yatırlar.
Yuxudan hövlnak oyanmış böyük qardaş həyacanlanmış halda anasını səsləyirdi: “Ay arvad, nə oyun çıxarırsan? Qoy oturmuşuq! Ay ana, bir dayan! Əşşi, sən özün bilərsən, qoy mən yeşiyin arxasına girim, sonra. Ay arvad, bir dəqiqə gözlə də! Yanğındı?”
Kara oyandı, alt paltardaca ayağa sıçradı, tapançanı söykədi anasının sinəsinə. Qəzəbli səsi yarıqaranlq otaqda boğuq gurultu qopartdı.
– Kimsən?
– Məni tanımadın? – ana heyrətlə səsləndi.
– Sənə bu da azdı! – böyük qardaşın səsi yeşiyin arxasından dilləndi. – Elə öz bildiyini eləyir. Əbləh öldürəcək arvadı!
Yaxşı ki, Kara tez ayıldı, başını silkələdi, işin nə yerdə olduğunu bilib yerinə uzandı, yorğanı üstünə çəkib, özünə haqq qazandırmağa çalışdı. “Ay ana, otaq qaranlıq, göz-gözü görmür, sən də kəsdiribsən başımın üstünü. Qoy geyinim, sonra danışarıq”.
Kara geyindi, üzünə soyuq su vurdu və nə baş verdiyini soruşdu.
– Açılmadı,- ana qıçlarına döyürdü.- Səhərə kimi yatmamışıq, bunu itələmişik gəlinin otağına. Girməyib, verib ayaqlarını yerə, getməyib. Əldən-dildən düşmüşük.
– Onu niyə itələyirsiz? – Kara başını əsdirdi.
– Bəs necə olsun, bağlı qalsın? Camaat bizə gülsün? Qardaşın dua yazdırmağa könülsüz getdi, iş də düzəlmədi. Heç yerə uşağın qulağını kəsdi, yazıq yarım saat pırtıldayıb, elə bil toyuğun başını kəsib buraxıbsan. Qonşu kənddə bir ovsunçu var, özün get onun yanına.
Kara isti süddən ləzzətlə içdi və inamla dedi ki, gedər, işi də həll elər. Böyük qardaşın isə qanı qaralmışdı. Demək, molla ona qulaq atdı, başına papaq qoydu! Neyləsin, gedib pulunu istəsinmi, yox əşşi, cəhənnəm olsun. Əbləh canını verər, aldığı pulu qaytarmaz. Bu dəyyus da açılmadı, uşağı çətin işə buyururlar. Birdən-birə dursun, getsin. Ürək istəyir. Rüsvay olacağıq, itin yanında da hörmətimiz olmayacaq!
Kara südünü içən kimi ayağa qalxdı, əl çantasını da götürüb onun köhnə «UAZ»-na mindi və qonşu kəndə yola düşdü. Kəndə çatıb, soraqlaşaraq ovsunçunun evini tapdı, ovsunçu evdəydi, sübhdən gələn qonağı aşkar sevinclə qarşıladı. Kara söhbəti uzatmadı, qısaca niyə gəldiyini dedi. Ovsunçu bir kasa su qoydu masanın üstünə, kasanın içinə iki-üç xırda mis pul, iynə, qıyıq atdı. Çırtma ilə vurub suyu ləpələndirdi və vaysınmağa başladı. “İşlər şuluqdur! Cinlər bağlayıblar onu! Yeddi düyün vurublar, yeddi tilsimə salıblar. Yeddi …”
Ovsunçu bu adamıın boşboğazlığı sevmədiyini sevmədiyini başa düşdü, sadəlövh üsullarla buna təsir eləmək mümkün deyildi, bununla qısa danışmaq yaxşıydı.
– Hə, – dedi.
– Nə qədər verməliyəm?
– Min dollar! – ovsunçu onu da hiss eləmişdi ki, belə qətiyyətlə, özünə inamla danışan adamdan pul qopartmaq olar. Bununla belə müştərisinin onunla qiymət üstə çənə döyəcəyini zənn eləyirdi, ancaq onun stolun üstünə pul saydığını görəndə qəlbində təəssüf hissi baş qaldırdı, çox da istəyə bilərdi
Kara pulu verib ayağa qalxdı, etinasız halda:- Qiymətini dedin, haqqını aldın!- dedi- İkisindən biri olmalıdır, ya o açılmalıdır, ya sən ölməlisən!
Ovsunçu and-aman eləyir, dəridən, qabıqdan çıxaraq onu arxayınlaşdırmağa çalışırdı, narahat olma, uzağı iki-üç saata tilsimləri qıracaq, bağlı düyünləri açacağam. Kara ona qulaq asmadan çıxdı, adamları tanımaqda səriştəsi var idi. Bu adamdan gözü su içmədi. Fırıldaqçıya oxşayırdı, səsi saxta çıxır, göz-başı qaynayırdı. Bununla belə ovsunçunun necə adam olması Karanı narahat eləmirdi, təki işini görsün.
Onun belə tez qayıtması böyük qardaşı təəcübləndirdi, səsindəki istehzanı gizləməyə çalışıraq:
– Nə oldu? – soruşdu.
Kara başdan sovdu cavab verdi:
– Mənə açılacağını dedilər
– Birdən açılmadı.
– Onda o öləcək!
Böyük qardaş başını yırğalayırdı, gedib, işi düzəldib, yəqin ovsunçunun zəhrini yarıb. İndi o bədbəxt əsməcəyə düşüb, onun özünü açan lazımdır.
Evdə narahatçılıq idi, ana havalı adamlar kimi gəzirdi, hətta sevimli oğluna da az diqqət yetirirdi. Toy ola, aləmə səs düşə, sonda isə bəy bağlı qala, əlbət ki, ana özündə olmazdı. Ananın halına yanan, ancaq işi yoluna qoymaq üçün əlindən heç bir iş gəlməyən böyük qardaş da dilxor idi, kiçik qardaşın qarasınca deyinirdi. “Ay əbləh, arvadın bağrını çatladacaqsan! Atamız yeddi il yataq xəstəsi oldu, düz yeddi il kişini ayaqyoluna arxamda aparıb gətirdim. Arada hirslənir, elə arxamdaca məni əl ağacı ilə döyürdü. Arvad sifətini turşutmadan yeddi il kişinin qulluğunda durdu. Heyf, zəhmətimiz hədər getdi, kişi yataqdan qalxmadan dünyasını dəyişdi. Arvad da qocaldı, ömründən illər kəsildi, indi də sən əbləh kəsirsən!»
Kara həyətdə oturmuşdu, sifəti hissiz-duyğusuz idi, elə bil daşdan yonulmuş heykəldi, gözlərini bir nöqtəyə dikib harasa baxırdı. Birdən baxışları canlandı, əlini uzadıb çəpərin dibindəki enli yarpaqları, qızılı rəngdə zəngvari çiçəkləri olan gülü göstərdi.
– Uşaqlıqda mən onun çiçəyini yeyib zəhərləndim. Sən də məni döydün.
– Olub hə, – böyük qardaş mızıldandı, başsız adamdı, beyni də qurumuşdu, ancaq yaddaşına bax, – sənə azı yüz dəfə deyilmişdi ki, zəhərlidir. Sənsə yeyirsən! Bəs səncə mən neyləməliydim?
– Sən qatıq gətirməliydin.
Lənət şeytana, bu nə demək istəyirdi, fikri nəydi? Onlarla başkəsəni əmrə müntəzir dayanan bir adamın döyülməsini, başlıcası isə onu kimin döyməsini unutmaması yaxşı əlamət deyildi. Belə bir adam səndən yanıqlı ola, necə arxayın gəzə, yata bilərsən? Lakin o hadisəni xatırladıqca qardaşına yazığı gəlirdi. Uşaq zəhərli çiçək yeyib, zəhərlənib, göyərir, havasızlıqdan boğulur, o isə qatıq gətirmək əvəzinə, ağrılar içində qovrulan uşağı salıb yumruq altına. Qardaşına qarşı haqsızlıq eləmişdi, əlbəttə Kara belə şeyləri unutmazdı. Tərslikdən bəy də açılmır, nə qədər bağlıydı, Kara məsələyə əncam çəkməyincə heç yerə gedən deyildi. Vəssəlam, otur gözlə bu haçan uşaqlıqda döyülməsinin qisasını almaq fikrinə düşəcək.
Gecə yenə də Kara ilə böyük qardaş bir otaqda yatdılar, bu gələni beləcə yatırdılar, daha Karanı tək qoyub gedib öz otağında yata bilməzdi ki. Bir Allah bilir, böyük qardaş səhərə kimi necə yatırdı, gecənin çoxunu səksəkə içində oyaq qalırdı. Birdən Kara yuxusunu qarışdırdı, ya da səs eşitdi, durdu, otağı tutdu gülləyə. Neyləyəcəkdi?
Aylı-ulduzlu gecəydi, pəncərənn qabağını kəsən söyüdün budaqları arasından süzülən ay işığı döşəmənin üzərində oynaşırdı və belə aylı gecədə böyük qardaşın yuxusu gəlmirdi. Kara üçünsə fərqi yox idi, aylı gecə olsun, ya qaranlıq, zülmət gecə, çöldə bülbüllər oxusun, ya çaqqallar ulaşsın. Qəlb deyilən şey yox idi bunda. Böyük qardaş beləcə fikirləşirdi ki, Karanın səsi onu xəyaldan ayırdı.
-Məni çox döyübsən.
-Olub hə. Arada…- ehtiyatla dedi. Bu nə demək istəyirdi, Allah bilir başına nə fikirlər gəlirdi . Qəlb yox, baş yox, necə olsa Karadır, gözü qızdı, nə bilir qardaş kimdi. Tərslikdən uşaqlıqda döyülməsini də tez-tez yadına salırdı.
– Arada yox! – Kara bədənə üşütmə salan soyuq səslə etiraz elədi.- Həmişə!
– Hə, döymüşəm! – Qan özünü göstərirdi, Karanın damarlarıyla axan qandan onun da damarlarıyla axırdı. Əsəbləşib özündən çıxmışdı, təhlükə-filanı unutmuşdu.- Dəcəllik eləməyəydin, sözə baxaydın, döyülməyəydin! Yığmışdın məni boğaza!
– Onu da döymək lazım idi.
Gözlədiyinin əksinə olaraq Kara tapançaya əl atmadı, əsəbləşmədi də. Yeddi qardaş idilər, atası xəstə oldu, sonra da dünyasını dəyişdi, böyük qardaş kimi evin bütün ağırlığı onun çiyinlərinə düşdü. Ev işlərini bölür, kimin nə iş görəcəyini tapşırırdı, yaşamaq, dolanmaq üçün hamı işləməliydi. Kimsə odun, su gətirməli, bostanda-bağda işləməli, mal-qoyunu otarmalı, kimsə dəyirmana buğda aparmalıydı. Hamısından razıydı, bircə Kara mütləq nəsə bir hoqqa çıxartmalıydı və məlum işdir, heç bir hoqqası da cəzasız qalmırdı.
Əskəriliklərini çəkəndən sonra beş qardaş çıxıb Rusiyətə getdilər, kiçik qardaşla o isə qaldılar. Kiçik qardaşın toyuna yalnız Kara gələ bilmişdi, o birilərin gəlməyinə mən razı olmadım, deyirdi, Rusiyətdə bu ara çaxnaşma var, qoy bir müddət arvad-uşaqlarının yanında olsunlar. Sonra hamısını birdən göndərəcəyəm, təzədən toy elərsiz.
Bu gecə böyük qardaşın bir gözü oyaq oldu, ay otağı süd kimi bəyaz işığa qərq eləmişdi, o yan-bu yan olsaydı çarpayının, yeşiyin arxasında gizlənb canını qurtara bilərdi. Bir tərəfdən də anası yatmağa qoymurdu, hər saatdan bir onu çağırırdı, sən də gəl, görək neyləyirik.
Sübhdən anası Karanı silkələyən kimi oyandı, anasının nə deyəcəyini gözləmədən:
-Açılmayıb?- soruşdu.
-Yox, -anası vaysındı, bu neçə günü gecə-gündüzü yox idi, danışmaqdan səsi batmışdı. – Səhərə kmi bir çimir belə gözümüzü yummamışıq. Bunu itələmişik, qapıya qədər gətirmişik, verib ayaqlarını yerə getməyib. Dincimizi alıb yenə itələmişik, xeyri olmayıb.
– Hə, elədir, – işin tapançaya kimi gedb çıxmadığına əmin olan böyük qardaş yeşiyin arxasına keçməyi lazım bilməmişdi, yatağından danışırdı.- Sən yuxu bişirəndə bu lələşin o əbləhi itələyirdi. Güc verməkdən ürək-göbəyim düşüb. Dəyyusda fil gücü var, gəl, arvaddan qorxur. Sonrası da ay ana, kəndin çoxu bizim qohum-əqrəbadı. Təkcə əmimin altı gəlini var, dayım qızları, bibim uşaqları. Hansı gündə kara gələcəklər, çağır, qoy gəlib kömək eləsinlər.
Kara geyiniib yuyundu, südünü içdi, tələsmədən ləzzətlə içirdi, anadan təzə doğulan buzov kimi gündə üç dəfə süd ver, içəcəkdi.
Gecə hava rütubətli olmuş, otlara, çiçəklərə şeh qonmuşdu, ayaqyoluna gedən cığırın hər iki tərəfi qurşağa qədər ot-alaq idi. Ordan qayıdan Karaya baxanda böyük qardaş özünü gülməkdən güclə saxladı, şehdən islanıb qıçlarına yapışmış şalvarını çiçəklər boyayıb alabəzək rəngə salmışdı.
– Salafandan ayaqyolu tikərlər?- dilxor halda dedi, neçə gündü gedirdi ora, yalnız bu gün nədən tikilməsi diqqətini cəlb eləmişd.
– İranındı, – o da söz tapa bilməyib mızıldandı.- Adamın yan-başını göstərir. Rusiyətkin axtarıram.
– Hökməndi salafandan tikəsən? Guya Rusiyət salafanı göstərməyəcək?
Kara başını yırğalayıb maşına oturanda böyük qardaş həyacanlandı, bu lənətə gəlmişin tərsliyi var idi, vacib bir iş oldumu, başına daş düşürdü. Fikrləşdiyi kimiydi, Kara neylədisə, mator işə düşmədi. Hirslə maşından yerə sıçradı, qapını var gücü ilə çırpdı, təkərə bir- iki təpik vurdu.
– Bu maşındı?- rus ləhcəsiylə soruşdu, həm də elə soruşurdu ki, sanki maşının işə düşməməsinin, lap elə bu metal yığınının maşın olmamasının səbəbkarı böyük qardaş idi.
– Bə nədir? – böyük qardaş incik tərzdə dilləndi.
– Heç nə! Zibil!
Böyük qardaş etiraz eləmədi, bununla söz güləşdirməsəydi yaxşıydı, elektrik şamlarını açdı, ikisi islanmışdı, özündə təzəsi vardi, şamları dəyişdi, matoru işə salıb düşdü. Kara maşına oturub getdi.
Karanı görəndə ovsunçunun rəngi ağardı, yerindəcə donub qaldı, dili tutulmuşdu, nəsə demək istəyir, ancaq udqunur, sözünü deyə blmirdi. Sifətində buz kimi soyuq, kinayəli təbəssüm oynayan Kara astadan:
– Üzünü divara çevir! – dedi.
– Ne…cə?- ovsunçunun dili açıldı, kəkələyirdi.
– Tələs!
Ovsunçu hansı təhlükəylə üzləşdiyini hiss eləmişdi, qarşısındakı aman verənə oxşamırdı, ancaq suda boğulan saman çöpündən yapışan kimi, ovsunçu da dilinə ümid edir, canını qurtarmaq üçün dil tökürdü.
– Olmaya açılmayıb? Axı mən…
– Çərənlədin, yetər! – Kara tapançanı üzünə götürdü.
– A kişi, dayan! Bir əl saxla, qaçıram? Sən müsəlmanı o dünyaya necə göndərmək istəyirsən? Allahdan qorxmursan? Qoy bir kəlmeyi şəhadətimi deyim, Allahıma dua eləyim, yalvarım ki, günahlarımdan keçin, ailəmi, balalarımı tapşırım.
Kara bunu gözləmirdi, doğrudan hə, yaxşı çıxmırdı, müsəlman kimi ölmək istəyənə son nəfəsdə aman verməyəsən, qoymayasan Allahına dua eləsin. Gözləmək lazım gəlirdi, qoy duasını eləsin, sonra işini qəlb rahatlığı ilə görərdi. Bununla belə şübhə içindəydi, bu başda-gözdə adamın çətin ki, son nəfəsdə Allah yadına düşəydi.
-Yaxşı, – dedi və stul çəkib oturdu.- Çalış, qısa olsun.
– Qoy pulunu da qaytarım.
– Lazım deyil, – Kara əlini yellədi,- ehsan verərlər sənin üçün.
– Bir iş də var,- ovsunçu ürəklənmşdi, bir halda ona vaxt vermişdilər, bu vaxtdan özünü xilas eləmək üçün istifadə eləməliydi.- Mən ölsəm qardaşın ömürlük bağlı qalacaq. Bu işi məndən başqa bacaran ikinci bir adam Azərbaycanda yoxdur.
– Bu prinsip məsələsidir! – Kara bu fırıldaqçıya vaxt verdiyinə görə heyfislənirdi, işini görüb getmir, bunun nazıyla oynayır. – Sən aldadıbsan, ölməlisən. Qardaşımın bağlı qalması, ya açılması, sonranın işidir. Mənimlə qurtardın. Allahınla da qurtar!
Ovsunçu əsl həqiqəti yalnız indi dərk elədi. Bu adam daş, dəmir parçası id. Buna nəyləsə təsir eləmək mümkün deyildi. Diz çöküb əllərini göyə açdı, Allaha yalvarır, günahlarından keçməsini, bağışlanmasını xahiş eləyirdi. Kara isə sanki köz üstündə oturmuşdu, qurcuxur, yerində otura bilmirdi. Pəncərədən yaz şəfəqlərinin süzüldüyü bir vaxtda diz çöküb əllərin göyə açan ovsunçuya baxdıqca qəlbində anlaşılmaz duyğular baş qaldırırdı. Görəsən orda, o soyuq və boz rus şəhərində onun son nəfəsdə beləcə Allaha dua edib bağışlanmasını diləməyə vaxtı, macalı olacaqdımı?
– Sən kimə yalvarırsan? – hirslə soruşdu.
– Allahıma!
– Onda qibləyə tut üzünü! İtin birisi, əllərin mənə açıb, Allaha yalvarır! Yoxsa mən keçməliyəm sənin günahlarından? Tez ol, qurtar!
Ovsunçu Allaha yalvarsa da, ona da deyirdi sözünü. Sən çox demirəm, mənə bir gün də möhlət ver. Qoy sonuncu üsulumu da işə salım, əyər açılmasa, gəl, gülləni çax təpəmə. Mən qalıram, sən qalırsan. Mən bir gün artıq yaşamaqla, sənin qardaşın bu boyda bəladan xilas olacaq. O danışdıqca, Karanın qəlbində ikili duyğular baş qaldırırdı. Bəlkə elə doğrudan da bu işi bacaran yeganə adam buydu. Onda necə olsun? Bunu öldürsün, qardaşı da ömürlük bağlı qalsın. Eşidib-bilən nə deyərdi? Anasının, böyük qardaşının dincliyi olmayacaqdı, dost-tanış içində rüsvay olacaqdılar. Bəlkə elə buna bir gün möhlət versin, bunun bir gün artıq yaşaması ilə nə olacaqdı? Düşünüb qərarını verdi.
-Yaxşı, -dedi, – sabah elə bu vaxt gələcəyəm. Qaçmağı, gizlənməyi ağlına da gətirmə. Yerin dibində də olsan taparam və belədə sən əzabla ölərsən. Qardaşım açılmış olsa da, yaşayacağına qarantiya vermirəm. Gecə yatma, sübhə kimi Allaha dua elə, qoy qəlbimə rəhm salsın.
Ovsunçu ilanın ağzından qurtaran qurbağa kmi ağzını açıb-yumur, işartısı sönmüş gözləri canlanırdı. Kara sözünü deyən kimi də ayağa qalxıb həyətə düşdü. Doqqaza tərəf gedəndə arxadan ovsunçunun səsini eşitdi. Özü görünmürdü, ancaq artırmadan, şalbanın yanından qoşalülə tüfəngi ona tuşlayıb söyürdü. “Cəhənnəm ol, çıx ged burdan. Bir də gəlmə, gəlsən, it kimi gəbərəcəksən! Təpənə donuz gülləsi ilə vuracağam! Leşini isə basdırmayacağam, qurda-quşa yem olacaqsan!”
Kara kinayə ilə gülümsədi, demək, iş beləymiş, ovsunçu onu tüfənglə qorxudurdu. Açıq həyətdə etibarlı yerdə gizlənmiş əli silahlının üstünə getmək mənasız risq idi, ancaq bu Kara idi. Nə vaxtsa ölümdən, silahdan qorxub kiminsə qabağından qaçmamışdı, onu qorxutmaq cəfəng işdi, ölər, ancaq qaçmazdı. Geri dönən kimi də tapançanı çıxarıb, səs gələn tərəfə atəş açdı və evə doğru qaçmağa başladı. Ovsunçu bunu gözləmirdi, bir anlığa özünü itirdi, atəş açdı, ancaq tələsdiyindən, həyacanlandığından atəşi sərrast olmadı, aralıdan keçdi. Tüfəngi yenidən doldurmağa gecikərdi, yaxşısı bu Allahın bəlasından qaçıb qurtarmaq idi, bu insan deyildi, ürəyində xof, qorxu yox idi.
Kara artırmaya qalxıb orda heç kimi görmədi, otaqları axtardı və yalnız indi küncdəki otağın bağa açılan pəncərəsinin açıq olması diqqətini cəlb elədi. Ovsunçu pəncərədən bağa tullanıb qaçmışdı, bir qədər də baxıb onu görə bildi, ağacların arasıyla aşağıdakı dərəyə tərəf qaçırdı. Bu itə sabaha kimi möhlət vermişdi, qardaşı açılsaydı, bəlkə də öldürməyəcəkdi, istəmədi, özü bilər.
Kəndə qayıdanda ürəyincə işləməyən mator, boğuq, qarışıq səslər çıxaran maşın onu əsəbləşdirirdi. At arabasıydı bu, maşın adına ləkəydi. Kəndə çatmağa az qalmış, yol yoxuşa dirənəndə isə maşın Karanı tamam hövsələdən çıxartdı. Addım-addım irəliləyir, yoxuşu qarışqa sürəti ilə qalxırdı. İlbizdi, göstəbydi, nəydi bu lənətə gəlmiş? Əsəbləri tab gətirmədi, çantasını götürüb yerə sıçradı, hətta maşının geri qayıdıb, yolun aşağısındakı uçuruma necə yuvarlanmasına da baxmadı.
Evə yorğun, üst-başı tozdan bozarmış halda qayıtdı. Saçlarına, kipriklərinə toz qonmuşdu, gözləri tozlu kirpiklərinin arasından qəzəblə işıldayırdı. Köynəyini çıxarıb tozunu çırpdı, qurşaqdan yuxarısını soyuq suyla yudu. Gəlin dəsmal, təzə köynək gətirdi, yalnız Kara geyinəndən sonra böyük qardaşı maşının harda qaldığını soruşdu.
– Uçurumun dibində desəm, acığın gələr?
– Allaha şükür, özün salamatsan, – böyük qardaş səmimi deyirdi, hələ bir inciyirdi də. Bununla belə dilxor olmuşdu, gördüyü iş belə olacaq, ovsunçunu o dünyalıq elədi, maşını uçuruma yuvarlatdı, qardaşı da bağlı qaldı.
– Neçəyə olur onun təzəsi?- Kara soruşdu.
– Uzağı beş-altı min dollara.
– Gedib alarsan,- Kara əl çantasını qabağına çəkib açdı, stolun üstünə on min dollar saydı. O, etiraz eləyir, götürmək istəmirdi. Kara isə baxışlarını bir nöqtəyə dikmişdi, heç ona tərəf baxmırdı da. Sözü bir dəfə deyirdi, pulu vermişdisə, söhbətə yekun vurmuşdu, daha bu mövzuya qayıtmayacaqdı.
– Bəs o necə olacaq?- söz arası soruşdu.
– Kim? – Kara duruxdu.
– Bəy. Bağlı qalacaq?
– Hardadı o? – sanki Kara yuxudan oyandı, hövlang soruşdu.
Böyük qardaş ikinci mərtəbədə olduğunu deyib yuxarını göstərdi və Kara evə qaçdı, pilləkəni iki-üç sıçrayışla qalxdı. Bəy artırmadakı divanda oturmuşdu, baxışlarından alov saçılan Karanı görəndə qorxmuş halda ayağa qalxdı. Kara öz doğma qardaşına baxır, bir şey başa düşə bilmirdi. Hardan gəlib düşmüşdü bu ailəyə? Onlarda belə ölüvay, fərsiz yox idi, kimə oxşamışdı? Damarlarından hansı tayfanın, hansı nəslin qanı axırdı? Kara gəlinin otağını qardaşına göstərib hiddətlə soruşdu:
– Niyə getmirsən?!
– Qorxuram, – qardaşı titrəyirdi.
– Nədən?! – Kara vəhşi səslə bağırdı, qardaşı olsa belə əsməcəyə düşmüş bu adamın görkəmi onda ikrah doğururdu.
– Qo…qorxuram,- qardaşının dili söz tutmurdu.
– Gedəcəksən, yoxsa beynini havaya sovuraram!
Tapançanı çıxarıb nişan almadan iki dəfə atəş açdı, güllələr qardaşının saçını yalayıb keçdi, divara dəyib suvağını qopartdı. Qardaşı döyükdü, özünü itirmiş halda sağa-sola boylandı və gəlinin otağına cumdu, sanki yel götürüb apardı onu. Kara arxayınçılıqla köks ötürdü, nə yaxşı, bu alçağı öldürmədi. İş-peşə tapıblar, itələyirlər, bu da getmir. Başının üstündən güllələr çovuyan kimi itələməyə ehtiyac qalmadı, uça-uça getdi.
Kara aşağı düşəndə böyük qardaş canı höyüllü pilləkənlə üzü yuxarı qalxırdı. Tüstülənən tapançanı cibinə qoyan Karaya vahimə içində baxırdı, gözləri alacalanmışdı.
– Öldürdün?
– Açdım,- Kara istehza ilə dedi.
– Tapançayla?
– Əsas açılmağıdır, ya mənim onu nəylə açmağım?
Hər şeyin salamatçılıqla qurtardığını öyrənən böyuk qardaş sevindi, bağlı qalan qardaşına rəhmi gəlmirdi, rüsvayçılıqdan qorxurdu. Bəs qardaş gəldi Rusyətdən, vurdu qardaşını öldürdü, özü də nəyin üstündə, bağlı qaldığı üçün. Ölənə kim sərkisindən çıxmaq olmazdı.
Bəyin nəhayət gəlinin otağına girdiyini eşidən ana Allaha yalvarır, dua eləyrdi. Bircə açılsaydı, iş bununla qurtarsaydı, nəzir verərdim, qurban kəsərdim.
– Ana, o hardan gəlib?- Kara gözlənilmədən soruşdu.
Anası ayaq üstəcə donub qaldı, Kara rus ləhcəsiylə anlaşılmayan sual versə də, arvad söhbətin nədən getdiyini başa düşmüşdü.
– Dayısına oxşayıb, hit-mit dayısıdır.
– Hardan gəldiyi də məlum oldu!- böyük qardaş ürəkdən güldü- Oğulun dayısını düz bir ay arvad-uşaq gəlinin otağına itələyiblər. Düz bir ay oğlan qalıb. Onda qohumçuluq var idi, bütün qohumlar gələr, növbə ilə kömək eləyərdilər, bizim kimi əldən-dildən düşən olmazdı.
Həyətdə böyük qardaşın uşaqları söhbət eləyirdilər, oğlu əmisi ilə aşkar fəxr eləyirdi. “Gördün necə atırdı? Part! Part! Mən də böyüyəndə əmim kimi olacağam!” “Allah eləməsin!” – yaxınlıqda paltar yuyan anaları qorxmuş halda səsləndi, həm də elə ucadan ki, Kara da eşitdi.
– Gəlin, uşaqların bizə oxşamasını istəmirsən?- soruşdu.
– İstəmirəm!- gəlin cəsarətlə dedi.
– Niyə? Bizə nə olub?
– Sizdə rəhm, insaf yoxdur.
Böyük qardaşı od götürmüşdü, ay it qızı, görürsən handa bir cahil bununla danışanda əlhəmi çaşır, əsməcəyə düşür, sən kimə meydan oxuyursan? Təpənə ik güllə vuranda elə bilirsən ürəyim yanacaq sənə? Demək, istəmirsən uşaq əmisinə oxşasın, onda elə ölməyin yaxşıdı. Gəbərdəcək səni! Özü də haqqına.
– Bizim ocağa layiq gəlinsən!- böyük qardaşın gözlədyinin əksinə olaraq Kara tapançaya əl atmaq əvəzinə təriflədi.- Həmişə belə ol. Sözü adamın gözünün içinə de. Hər kim olsa belə.
Böyük qardaşın sanki çiyinlərindən ağır yük götürüldü, bu təhlükənin də beləcə sovuşması onu sevindirirdi. Lakin arvadına da möhkəm hirslənmişdi, neynək, Kara öldürmədi, mən öldürərəm. Göstərərəm sənə rəhmi, insafı, belə əməllicə göstərərəm. Bu da Kara, sözünə bax, arvad məxluqun başımıza çıxardır. Nə olar, sözün deyər gözümün içinə, mən də ilişdirərəm düz alnının ortasına, birdəfəlik olar! Daha bir də ağzını açıb söz deyə bilməz, nə alnımın ortasına, nə də gözümün içinə!
Günortaya yaxın Karanın dost-tanışları öz maşınlarıyla gəldilər. Tozlu kənd yolu indiyə kimi belə təmtərağın şahidi olmamışdı, cürbəcür, bir-birindən yaraşıqlı xarici maşınlar toz qaldıraraq gəlirdilər. Tamaşaya çıxan kənd camaatının ağzı açıla qalmışdı, vah, bə, Karanın necə hörməti, şöhrəti var imiş! Belə maşınların kəndə gəlişi ilk dəfəydi. Maşınlardan son dəblə bahalı paltarlar geymiş, baxışlarından qəddarlıq yağan adamlar düşür, Karayla iki əlli görüşürdülər. Belə qonaqları ilə böyük qardaş aşkar fəxr eləyirdi, heyf köpəy uşağı arvad kimi qızıl içində itmişdlər. Boyunlarında, qollarında qızıl zəncirlər, qolbaqlar bərq vururdu və buna görə necə olsa xəcalət çəkirdi.
Həyətdəki ağacların kölgəsinə stolları düzüb süfrə açdılar. Gəlinlər təndiri yandırdılar, sac qoydular, yuxa, göy qutabı bişirmək, təndirdə çolpa qızartmaq üçün hazırlıq görməyə başladılar. Böyük qardaş tövlədə bağladığı qoçu çölə çıxartdı, kəsmək istəyəndə Kara gəldi.
– Neyləyirsən?- elə soruşurdu, sanki onun neyləmək istədiyini görmürdü.
– Kəsirəm də! Yəni bu heyvanın boğazını üzürəm!- hirslənmişdi, oğula bax, soruşmağa söz tapa bilmir. Qoçu yerə yıxıbsa, deməli, kəsmək istəyir, başqa neyləyə bilər?
– Sən keç otur, – Kara onu heyrətləndirməkdə davam edirdi.
– Bəs kim kəssin?
– Bir nəfər çağır, pulunu ver, kəssin, bişirsin,- Kara çıxarıb ona yüz dollar verdi.
Pulu götürdü, mübahisə eləmək mənasızdı, necə istəyir, elə də olsun. Elə belə yaxşıydı, otur, bişirib gətirsinlər. Qonşunun cavan oğlunu çağırdı, toyda da kababı o bişirmişdi, neyləməli olduğunu başa saldı, kömürün, manqalın harda olduğunu göstərdi və keçib qonaqlarla oturdu. Qonaqlar Karaya pərəstiş edirlər, Kara danışanda hamı susur, ona qorxa-qorxa, çəkinə-çəkinə baxırdılar. Kara isə özünü ağır, təmkinli aparırdı, böyük qardaşı ağırlayır, burda böyük onun olduğunu hər vasitə ilə hiss elətdirirdi. Boşqabına kabab qoyur, cücəni özü onun üçün doğrayır, o, qədəhini götürməyincə qədəhinə toxunmur, danışanda belə ondan icazə alırdı və qonaqlar da məclisdə kimin əsas sima olduğunu başa düşüb, onunla hörmətlə danışır, ona yarınmağa çalışırdılar. Karanın dostları nəçi olacaqdılar, soyğunçu, adam öldürən və bu başkəsənlərin ona qulluq göstərməsi böyük qardaşa ləzzət eləyirdi. Qonaqlardan fərqli olaraq Karanın nazıyla oynamırdı, sözünü də kəsirdi, hələ bir məsləhət də verirdi. Ən qəribəsi buydu ki, Kara zərrəcə əsəbləşmir, bunu böyük qardaşın halalca haqqı kimi qəbul eləyir, bu haqdan qardaşının geninə-boluna istifadə eləməsinə darılmır, əksinə, özü ona şərait yaradırdı.
Qonaqlar gedəndə içərilərində nisbətən yaşlısı Karanı kənara çəkib soruşdu:
– Brat, eşitdik nəsə probleminiz var.
– Var idi, – Kara qısaca dedi, – məşğul oldum. Artıq yoxdur.
Böyük qardaş toydan qalan pivələrdən beş-altı şüşə gətirib masanın üstünə düzdü, ancaq Kara noxudsuz pivə içmək istəmirdi. Bunu eşidən kimi dedi ki, bu dəqiqə həll elərəm, bazardan bir qazan almışam, satıcının deməyinə görə noxudu yarım saata qaynadır. Əla qazandı, qapağı burulub bağlanır, bir damcı da hava buraxmır. Bir sözlə texnkanın son uğurudu. Qazanı gətirdi, içinə noxud, su töküb, qapağını bağladı, qoydu həyətdəki ocağın üstünə. Kara texnikanın son uğuruna inamsızlıqla baxır, qardaşının dediklərinə şübhə elədiyi hiss olunurdu, ancaq dinmir, münasibət bildirmrdi. Adəti beləydi, ürəyindəkini demir, nəticəni gözləyirdi, tərslikdən də nəticə bir qayda olaraq onun şübhələrini təsdiqləyirdi. Böyük qardaş isə qazana inanırdı, alanda satıcı bir saat tərifləmşdi, sınaqdan da keçirmişdilər, mal ətini deyilən vaxtdan da tez qaynatmışdı.
Bir az keçmişdi ki, Kara özünə məxsus etnasızlıqla:
– Partlayacaq,- dedi.
– Nə?- böyük qardaş həyacanlandı, Karanın elə belə söz demədiyini bilirdi, nəyinsə partlayacağını deyirdisə, narahatçılıq üçün əsas vardı. Bu dəyyus belə işlərdə uzman idi, gözdə-qulaqda olmaq lazım idi, bir də gördün nəsə partladı, başını apardı.
– Qazan. Sən ona uğur da deyirsən. Yəni texnikanın son məhsulu.
– Vah, söz danışdın!- Böyük qardaşın narahatçılığı keçdi, ağlına, dərrakəsinə bax, qazan niyə partlamalıdır, içinə qumbara qoyublar olmaya?
– Partlayacaq,- Kara sanki özü üçün danışırdı, sifəti hissiz, duyğusuz idi və böyük qardaş bu qənaətdəydi ki, Kara nə danışdığının fərqində deyl. Əyər qazan partlayacaqdısa, ocağın beş-altı addımlığında Kara belə həyəcansız, sakit otura bilməzdi.
Əvvəlcə fısıltı eşdildi, qazan havaya qalxdı, qulaq batıran partlayış səsi böyük qardaşı yerə yatmağa məcbur elədi. Ağzı üstə çayırlığa uzandı, başının üstüylə qazanın qəlpələri uçuşurdu. Qəlpələr stolun üstündəki pivə şüşələrinə dəydi, sınan şüşələr, cingilti adamın ətini ürpəşdirirdi. Yalnız həyətə sükut çökəndən sonra böyük qardaş qorxa-qorxa başını yuxarı qaldırıb ətrafa boylandı. Nə qazan, nə də ocaq yox idi, partlayış dalğası hər şeyi havaya sovurmuşdu. Üst-başına xeyli noxud səpələnmişdi, noxudlar bişmişdi, yupyumşaqdılar, satıcı onu aldatmamışdı, qazan deyilən kimiydi, bəs zəhrimar niyə partladı? Kara isə stolun arxasında necə oturmuşdusa, eləcə də qalmışdı, sanki baş verənlər, partlayış başqa yerdə olmuşdu, ona dəxli yox idi. Lənət şeytana, bəlkə qazanın qəlpələri qarnını yarmışdı? Ayağa qalxıb Karanın yanına qaçdı, heç nə olmamışdı, sağsalamatdı, hələ br istehza ilə gülümsəyirdi də. Bilir qazan partlayacaq, elə oturub, elə bil konsertə baxır. Sən adamı əməlli başlı başa sal da, denən qaç, canını qurtar, yerə yat, yoxsa qazan başını aparar. Karaya bir şey olmadığına əmin olduqdan sonra sevindi.
– Pivə gətirim, hələ orda var, – pərt halda dedi.
– Sən hələ də pivə içmək həvəsindəsən?- Kara dodaqaltı qımışdı, dodağının qaçması, gülməsi təsadüfü olan işdi, indi isə kefi kökəlmişdi, qazanın partlaması buna ləzzət eləmişdi.
– Mən sənə görə…
– Məncə bu günlük bir partlayış bəsdi.
Böyük qardaş daha bir söz demədi, baxanda Kara haqlıydı, hələ yaxşı ki, qonaqlardan kimsə noxudla pivə içmək istəmədi, yoxsa indi həyətdə leş-leşəydi.
İş-güc adamıydı, bekar qalmağı xoşlamırdı, dırmıq, yaba götürüb köhnə tayanın yerini təmizləməyə getdi. Ot yetişirdi, tezlklə ot biçini başlayacaqdı, tayanı harda qoymaq haqda düşünmək lazım idi. Tayanın yerində köhnədən qalan ot, küləş çürümüş, çürüntünün arasından qalxan qanqal, vələmir, sümürgən adama boy vermirdi. Otu, alağı, çürüntünü təmzləyib kənara atırdı. Kara da köməyə gəldi, can-başla işləyirdi, tayanın yerini təmzlədilər, su töküb ağacla döydülər. Sonra isə yenicə çiçəkləmiş çöl yoncası çəmənliyində oturub dinclərini aldılar.
– Məni burda döyübsən, – Kara dedi.
– Niyə?- böyük qardaş udqundu, nəsə yadına sala blmirdi.
– Qonşunun itini qırxmışdım.
Yadına düşdü, qonşunun bir iti var idi ki, əli ağaclılar belə ona yaxın düşməyə cürət eləmirdilər, vəhşi kimiydi, itdən çox canavara oxşayırdı. Bu isə iti tutmuş, tayanın dibinə yıxmış, qıçlarını, ağzını bağlayıb qırxmışdı.
– Hə, döymüşəm! Bəs sən nə bilmişdin? Birdən-ikiyə it qırxan dəyyusu harda görübsən? Qırxıb neyləyəcəkdin? İt tükü sənin nəyinə lazım idi? Qonşu ilə də aramız dəydi, hirsləndiyindən vurub itini öldürdü…
– Məni də sən öldürdün.
Lənət şeytana, bu heç nəyi yaddan çıxarmamışdı. Bayaq özünü ağıllı, təmkinli aparırdı, indisə yenə də döyülməyini xatırlamağa başlamışdı. Kara əlbəttə səfehlik eləmişdi, ancaq uşağı elə döymək lazım deyldi. Ot tayasının dibinə yıxıb əzişdirir, gücünə xəsislik eləmirdi. Arvadı haqlı idi, bu dili çürümüş düz deyirdi. Rəhm, insaf deyilən şey yox idi bu ailənin kişilərində. “Döymüşəm!- yana-yana dedi. – Ciyərimi yandırmışdın! Əməlli başlı yandırmışdın, cızdığımı çıxartmışdın. Səni yandırmasaydım bağrım çatlardı. Bəs gölün sahilində necə, döyülməyini unutmayıbsan? Qazı diri-diri yolub gölə buraxmışdın. Görəsən üzəcək, ya yox?”
– Unutmamışam, -Karanın səsi uzaqdan gəlirdi.- Qaz üzdü.
Elə bil yuxudan ayıldı. Lənət şeytana, oğrunun yadına daş salırdı. Oturub kimə nədən danışır. Buna uşaqlıqda əzab-işgəncə verib, hələ bir yadına da salır. Ayağa qalxdı, beli, yabanı, dırmığı aparıb tövləyə qoydular. Burda böyük qardaşın dili yenə də dinc durmadı.
– Səni burda döyməmişəm ki?- soruşdu.
– Döyübsən,- gözləyirdi ki, Kara heç olmaya burda döyülmədiyini deyəcək, ancaq sən demə Karanı burda da döyübmüş.
– Niyə?
– Cöngənin buynuzunu mişarlamışdım.
– Kara, bütün bunlardan sonra səni öldürməmişəmsə, demək alnıma qardaş qatili olmaq yazılmayıbmış!- dedi və artıq neçənci dəfə təəssüf hissi ilə dərk elədi ki, lazımsız sözlər danışır, yaranın gözünü qopardır.
-Yazılıq bir iş yoxdu, – Kara sakitcə etiraz elədi. – Canım bərkdi.
Ana həyətdən onları səslədi, sevincdən arvadın gözləri işıldayırdı, bəy açılmışdı. Ana yenə də Karanı tərfləyirdi. Qurban olum sənə, axır işi yoluna qoydun. Qardaşının ümidinə qalsaydı rüsvay olacaqdıq. Nə yaxşı sən varmışsan!
Axşamüstü gün qüruba əyiləndə yenə də həyətdə oturmuşdular. Kara süd içirdi, böyük qardaş isə çay içir, fikrirli halda qızaran üfüqlərə baxırdı. Sabah günəşli gün olacaqdı, istilər düşürdü, ot vaxtından tez yetişəcəkdi. Bərkiyib kobudlaşmamış çalıb yığmaq lazım idi. Ancaq o tək idi, köməyi yox idi, Karaya desəydi, yəqin qalardı. O, isə bunu istəmirdi, yaxşısı buydu çıxıb getsin, xatircəmlik olardı.
Birdən çəpərin dibini eşən xoruz banladı, Kara sərt halda geri döndü. Banlayanın hansı xoruz olduğunu gördükdə barmağını xoruza tuşladı.
– Bunu kəsərsən!- dedi.
– Niyə?- Kara onun üçün cöngə də kəsilməsini istəsəydi, tərəddüdsüz kəsərdi, ancaq bilirdi ki, Kara xoruzun kəsilməsini, heç də xoruz əti yemək istədiyinə görə tələb eləmir, zakonnikin xoruzla nə isə haqq-hesabı var idi və böyük qardaş da bu haqq-hesabın nədən ibarət olduğunu öyrənmək istəyirdi.
– Batan günəşin arxasınca banlayır. Petux…xoruz doğan günəşi salamlamalıdır, batan günəşi yox!- bir qayda olaraq sözə xəsislik edən Kara qısaca izahat verdi.
– Qurban olum sənin ağlına!- söhbəti eşidən ana Karanı tərifləyirdi. -Neçə illərdir rusların içində yaşayır, adətlərimizi bilir, heç nəyi unutmayıb. Bu isə burdadı, bütün günü eşidir, ancaq bildiyi bir şey yoxdu.
Bir qayda olaraq Kara təriflənir, onun adı isə pisliyə çəkilirdi. Böyük qardaş hirslənmişdi. Qardaşım, bu xoruzdu, yəni quşdu, sənin quşla nə işin? Xətri nə vaxt istər, onda banlar. Yoxsa, bunun üçün səndən icazə almalıdır?
Bununla belə xoruzu kəsəsi oldu. Karanın gözünün qabağındaca, qoy görsün, yoxsa bir də gördün yenə başladı, kəsdinmi, dərhal kəsmək lazım idi. Xoruzu gəlinlərə verdi, dedi ki, cızığından çıxan xoruzdu, neto banladı, cəzasını da aldı. Təndirdə qızardın, axşama hazır olsun. Bax, bu yaxşıdı, deyirdi, ölkədəki bütün yersiz banlayanlar bilsələr ki, bunun cəzası nədir, qələt elərlər, vaxtsız banlamazlar. Ona sifətini turşutmuş halda qulaq asan Kara isə dedi ki, özümüz yeyə bilmərik, qonum-qonşuya verməlisiz.
– Va…ah! – böyük qardaş heyrətlə səsləndi. – Necə yəni yeyə bilmərik? Qarnımızı yırtar? Xarab elər qonşunu! Sizin işiniz olmasın, özüm yeyəcəyəm! Belə zəhmət çəkib yeyəcəyəm! Qoy nə olacaqsa, mənə olsun!
– Sənə deyildi ki, olmaz! – anası xoruzu siniyə qoyub nəvəsinə verdi, tapşırdı ki, aparıb Gülsənəm qarıya versin.
Böyük qardaş yanıb yaxılırdı, belə də iş olar? Xoruzu kəs, apar ver qonşuya, bəs buyur ye! Nöşün ki, biz yeyə bilmərik, banlayıb, ona görə. Qonşu da ləzzətlə yeyəcək, əlbəttə, yeyəcək. Niyə də yeməsin, bizdən fərqli olaraq qonşularımızdan ağlını itirən olmayıb.
İndi anası başqa adamdı. Fikirli gəzən, gözləri arayıb-axtaran, qıçlarına döyüb vaysınan dünənki arvaddan əsər qalmamışdı. Həyətdə quş kimi səkir, axşama hazırlıq görürdü. Arvad bekar qala bilmirdi, bəyn arxasınca deyinirdi. «Girib otağa çıxmır, demir qardaşım Rusyətdən gəlib, sabah-birisi gün çıxıb gedəcək. Gedim onunla da bir az oturum. Mən neyləyim, molla yanına adam göndərim dua yazsın, bunu otaqdan çıxarsın». «Ay ana, nə işinə!- böyük qardaş həyəcanlanmış halda səsləndi. – Onun otaqdan çıxması sənə çoxmu lazımdı? Birdən otaqdan çıxdı, yenə də bağlandı, onda necə olsun? Bu dəfə də bağlansa, onu pulemyot gücünə də otağa sala blmərik. O mollaya qalanda isə, onun duası milçək, çəyirtkə qovmağa da yaramaz, nəinki otaqdan adam çıxartmağa. Bir onu bilir, adamı mayallaq aşırsın».
Karanın xoruza irad tutması böyük qardaşı hirsləndirmişdi, kişinin oğlu xoruzla razborka aparır. İt hürəndə özünü saxlaya bilməyb dedi:
– Bu necə?
– Nəydi?- Kara heyrətlə ona baxırdı.
– Vaxtındamı hürür, qarışdırmır ki?
– Nə demək istəyirsən?- Karanın səsində təhdid var idi.
– Əşşi, heç nə! Yəni artıq-əskik hürürsə, təpəsinə bir güllə vurum! Nəyə görə xaric hürməlidir? Zəhmət çəksin qayda-qanunla hürsün. Yoxsa bizə nə gəlib, xoşbəxtlikdən belə işlərdən baş çıxaran adamımız da var.
Kara heç nə demədi, ancaq daha həyətdə oturmayıb evə keçdi. Böyük qardaş isə razı qalmışdı, bax belə, aldı payını, zəhmət çəkər, bir də toyuq-cücə işinə qarışmaz. Birdən qonşu kənddən olan ovsunçunun ona işarə eldədiyini gördü. Artıq ölmüş hesab elədiyi adamı diri görəndə üşəndi, nə əcəb Kara bunu öldürməmişdi? Çəpərə yaxınlaşdı, ovsunçu başını çəpərdən yuxarı qaldırmağa cürət eləmədiyindən o, çəpərin üstündən aşağı əyilməli oldu. “Başıma oyun açmışam!- ovsunçu pıçıltı ilə deyirdi.- Dedim əlimə qaz düşüb, yolum. . Sonradan öyrənirəm ki, könüllü surətdə aparıb başımı divin ağzına soxmuşam. Deyirlər öldürəcək, ətimi kəlbətinlə buracaq, dırnağımın altına iynə yeridəcək”.
– Bəs nə bilmişdin? – böyük qardaşın dərisini xilas eləmək hayına qalan bu dərə tülküsünə zərrəcə də ürəyi yanmırdı. Qorxuya düşmüşdü, daş qayaya rast gəlmişdi. Qoyunda ağlına bax, gör kimi qaz kmi yolmaq istəyirmiş. – Hələ şişi də qızdırıb adamın qarnına soxurlar. Küt bıçaqla adamın qıçını da kəsirlər. Verirlər diri əqrəbi, deyirlər, ye.
– Allah sənin evini yıxsın! Gör köməyə kimin yanına gəlmşəm! – ovsunçu zarıdı.
Yalnız indi böyük qardaşın ona yazığı gəldi. Dedi ki, qorxmasın, öldürməyəcək, bəy açılıb.
– Dəxli yoxdur, – ovsunçu özündə, sözündə deyildi, dili söz tutmurdu, – ağlımı itrmişəm, durub bunun üstünə tüfəng çəkmşəm. Mən nə bilim? Köməy elə, qurtar məni!
– Neyləyibsən?- böyük qardaş inamsızlıqla səsləndi- Bəs onda bura niyə gəlibsən? Qaçıb dərədə, təpədə gizlənmirsən, duza gəlirsən? Ay başsız adam, mənim sənə nə köməyim dəyə bilər? Mən desəm buna toxunma, əksini eləyəcək. Məndən yanıqlıdı, bunu uşaqlıqda çox döymüşəm.
Səsə gəlib çıxan və söhbətin nədən getdiyini öyrənən ananı od götürdü. Mənim oğlum gəlib öz elində, obasında adam öldürəcək? El-obanı mənə düşmən eləyəcək? Gedək, mən ona göstərim!
Anası yun çırpdığı ağacı götürmüşdü, ovsunçu da körpə uşaq kimi arvadın tumanının ətəyindən yapışmışdı. Böyük qardaş arvadı fikrindən daşındırmağa çalışırdı. Ay ana, neyneyirsən? Onun beyni çoxdan quruyub, əl atacaq tapançaya. Yoxsa sən onu ağacla döymək istəyirsən? Mənə ağlın gedir? Qocalmışam, ancaq haçan xətrinə düşdü, salırsan ağac altına. O başqadır! Əşşi, beləsinə toxunmaq olmaz! Heç çırtma da vurmaq olmaz! Eləmə!
Kimə deyirsən, Karanın anasıydı, söz eşidərdi? Elə bilir Kara neçə illər bundan əvvəlki uşaqdır, bu vuracaq, Kara da əllərini yanına salıb duracaq.
Yanına ovsunçunu salmış ana artırmaya çıxan kimi də, ağzını açmağa imkan vermədən Karanı saldı ağac altına. Harası gəldi vururdu və adı belə gələndə çoxunun ürək-göbəyi düşən Kara nəinki ağacı anasının əlindən alır, heç müqavimət də göstərmirdi. Yalnız zərbələrdən qorunmağa çalışır, neçə illər bundan əvvəl döyüləndə olduğu kimi səsini belə çıxarmırdı. Bu beləydi, nə qədər döyülsə də, gözündən bircə damcı da göz yaşı çıxmaz, cıqqırını da çıxartmazdı.
Ana vurur, qışqırırdı: “Demək sən adam öldürmək istəyirmişsən? Ananın başını uca eləmək əvəzinə, başını yerə soxmaq istəyirmişsən? Gəlib hampa-havar içində qan tökmək istəyirmişsən! Südümü haram elərəm sənə! Qardaşın da durub baxırmış!” Bir ağac da böyük qardaşa vurdu, ağac dirsəyinə dəydi, yanıb töküldü, qolunu tutub ufuldadı, vəssəlam, işi görən Kara, ancaq onu döyürlər. Uşaqlıqda da beləydi, Kara işi görüb aradan çıxır, onu cəzalandırırdılar.
Kara birdən: – Bağışla, ana!- günahkar halda dedi.- Bir qələtdi eləmişəm.
Ana da döyməkdən əl çəkdi, çıxıb getdi, ən yaxşısı isə ağacını da apardı və böyük qardaş arxayınlaşdı, hələ uşaqlıqdan bu ağac gözünün odunu almışdı. Baş verənlər onu heyrətə salmışdı, ayaq üstəcə donub qalmış, əl-ayağı yerdən də üzülmüşdü, göydən də. Kara, ana dilində əməlli başlı danışmağı yadırğamış bu adam üzr istədi, bağışlanmasını xahiş elədi. Hələ qələt də elədiyini dedi.
Kara ovsunçudan pulu alıb ona verdi, bu pula da inək almağı tapşırdı. Ovsunçuya da dedi ki, cəhənnəm ol get, səni mənim əlimdən yalnız bir adam ala bilərdi, o da aldı. Sonra isə pıçıltı ilə deyindi: “Heç nə adamı bu ağac kimi ağrıtmır”. “Ağrıdır da sözdü! -böyük qardaşın dərdi təzələndi. – Adamı göynədir, lap belə ciyərin yandırır!”
Şamdan sonra Kara sabah getmək istədiyini dedi, burda daha bir işi yoxdu, orda isə onu gözləyirdilər. Çıxarıb anasına pul vermək istəyəndə ana:
– Böyük qardaşına ver! – hirslə dedi.- Ailənin başçısı odur. Belə söhbətləri öz aranızda eləyin, arvad-uşaq içində yox.
– Haqlısan, ana, -Kara dedi və onu o biri otağa aparadı. Əvvəlcə iki min dollar verdi, dedi ki, bir daha bazara şor, yumurta satmağa getmə. Neçə illər bundan əvvəl bir söz demişdi, bunun isə yadından çıxmayıbmış. Min dollar da inək almaq üçün verdi. Min dollar da verdi, ot biçinində tək olacaqsan, dedi, özünü çətinə salmazsan, fəhlə tutarsan. Ot az olsa, hazırın alarsan.
İnsafən pulu verəndə həmişə hansı məqsədlə verdiyini desə də, heç vaxt nə alınması ilə maraqlanmazdı. Bunun iş-peşəsi qurtarmışdı, inək ferması yaratmaq istəyirdi, nəydi. İnək də var idi, süd də. Kara Rusyətdən qayıdanda evdə içməyə süd tapılacaqdı.
Gecə yenə də bir otaqda yatdılar, Kara yata bilmir, yerində qurcuxurdu. Birdən sanki özü ilə danışırmış kimi fikirli halda:
– Qocalırsan,- dedi, səsində Karaya xas olmayan qayğıkeşlik, canıyananlıq var idi. -Əziyyətin çox olub. Yadındamı, atamı dalında gəzdirirdin. Kişi də hirslənir, səni çəliylə döyürdü.
-Yadımdadır, – tutqun səslə dedi.
– Qoymarıq daha çətinliyn olsun. İstədiyin vaxt bizləri çağır. Əmr elə, səni arxamızda gəzdirək. Buna haqqın çatır.
Boğazını qəhər tutdu, qardaşının ona can yandırması, çəkdiyi əziyyətlərin əvəzini qaytarmaq haqda fikirləşməsi onu gövrəltdi. Bu gecə hansısa təhlükə haqda düşünmədən dərin yuxuya getdi.
Sübhdən səsə oyandı, Kara pəncərənin qabağında oturub, əllərini göyə açmışdı. Bədənə üşütmə salan boğuq səslə:
– Allahım, ailəmi qoru! – deyirdi.
Sarsıldı. Atası da sübhdən oyanar, namazını qılar, eyni ilə beləcə əllərini göyə açıb Allaha dua elər, balalarına, qonşulara, qohumlara, əmin-amanlıq, xoş yaşayış dilərdi.
“Keçmiş zabit olmur. Ehtiyatda olan zabit var, istefada olan zabit var. Zabit dediyin savaş adamı… onlar döyüşə bir bütöv tam olaraq girərlər. Həm ruhları ilə həm xatirələri ilə həm də arzuları ilə təkcə “Vətən naminə”, təki “Vətən sağ olsun” deyə savaşarlar…” Şahin Musaoğlu
Şahin Musaoğludan yuxarıdakı sitatı əbəs yerə gətirmədim. Azərbaycan Ordusunun qurulmasında, möhkəmlənməsində Şahin Musaoğlunun əməyi, zəhməti, xidmətləri danılmazdır. O, çox nadir şəxslərdəndir ki, ordumuzun bütün mənsublarının, qazilərimizin, orduda xidmət keçənlərin doğmalarının bir sözlə cümlə vətənpərvər vətəndaşlarımızın qəlbində öz adı ilə, öz sözü ilə, öz bəstəsi ilə eyni dərəcədə rəğbətlə yüksələn uca taxt qurmuşdur. Ən çətin məqamlarda onun “İGİD ƏSGƏR MÖHKƏM DAYAN” nidası əsgərlərimizə necə dayaq olubsa, “HAY VER MƏNƏ CƏNAB LEYTENANT”ı da zabitlərimizə təpər, onların yolunu gözləyənlərə bir təsəlli olub.
Əsgərə dayaqdır, zabitə ilham,
Onun sayəsində belə gümraham!!!
Ali Hərbi Məktəbdə gələcəyin zabitləri ilə keçirilmiş bu tədbir olduqca təqdirəlayiq və vacib hadisədir. Görüşdə məktəbin komanda və müdavim heyəti ilə yanaşı ölkəmizin tanınmış incəsənət xadimləri də iştirak edib. İştirakçılar Şahin Musaoğlunun özünün və sənətçilərin ifasında əsərlərini dinləyib, maraqlı xatirələrlə tanış olublar. Sonda Şahin Musaoğluna fəxri fərman təqdim olunub və xatirə şəkilləri çəkilib.
Şahin Musaoğlu — (Şahin Əbilov) Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür,AYB Hərbi Vətənpərvərlik Komisiyasının sədri,İlesam Türkiyə Elm və Ədəbiyyat Əsəri Sahibləri Məsləklər Birliyinin üzvü,MDB Beynəlxalq Yazıçılar Birliyinin üzvü, “Qızıl Qələm” mükafatı laueratıdır. Dünya Tibbi Araşdırmalar Texnik və Etik Bilimlər Akademiyasının (WAMBES) idarə heyətinin üzvü.
Şahin Musa oğlu Əbilov 1963-cü il iyulun 11-də Masallı rayonunun Qızılağac kəndində anadan olub. Bu kənddə orta məktəb təhsili alan Şahinin sonrakı taleyi isə qısa fasilələrlə Bakı şəhəri ilə bağlanıb.1980-86-cı illərdə N.Nərimanov adına Azərbaycan Tibb institutunda (indiki ATU) təhsili alan Ş.Musaoğlu müalicə-profilaktika fakültəsini bitirərək həkim kimi fəaliyyətə başlayır. İlk təyinatı isə Biləsuvar rayonuna olur. 4 il burada həkim kimi çalışdıqdan sonra paytaxta dönür. 1990-cı ildə Qədirli adına Xəzər Dəniz Hövzə Xəstəxanasında işə düzələn Ş.Musaoğlu o zaman çox da geniş yayılmayan bir sahə — USM üzrə öz həkimlik ixtisasını artırmağa başlayır. Müasir texnoloji biliklərə əsaslanan tibbin bu modern sahəsində əldə etdiyi təcrübəsi sonradan onu bu işin ən yaxşı mütəxəssislərindən birinə çevirir.
Ş.Musaoğlunun Bakıdakı həkimlik fəaliyyətinin ilk illərində ölkədə müharibə hökm sürürdü. Azərbaycan-Ermənistan savaşının qızğın vaxtlarında Şahin Musaoğlu Müdafiə Nazirliyi Tibb İdarəsi, HET idarəsi və Müdafiə Nazirliyi Sənədli Filmlər Kinotelestudiyasının əməkdaşı olaraq Qarabağ döyüşlərində yaralanan əsgər və zabitlərə məxsus ilk hərbi-tibbi arxivi yaradır.1992-ci ildə, görkəmli bəstəkar Cavanşır Quliyevin məşhur “Əsgər marşı”ndan savayı hərbi-vətənpərvərlik mövzusunda əsərlərin hələ yazılmadığı bir vaxtda, Şahin Musaoğlu özünün ilk türküsünü bəstələyir. Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Yusif Mirzəyevin xatirəsinə həsr olunmuş bu mahnı-“İgid Əsgər, Möhkəm Dayan! “ ilk dəfə televiziya ekranında səslənir. Çox az müddətdə populyarlıq qazanaraq dillərdə dolaşan bu mahnıdan sonra Şahin növbəti savaş türkülərini yazır. 20 Yanvar şəhidlərininin xatirəsinə həsr olunmuş “Qərib Karvan” , Milli Ordunun ilk batalyonu haqda yazılan “Birinci Batalyon” , “Cənab Leytenant” və.s bu kimi bir-birinin ardınca Şahinin bəstələdiyi mahnılar ona daha çox şöhrət qazandırır. Ş.Musaoğlu sonradan da həm hərbi, həm də vətənpərvərlik mövzusunda yaradıcılıq fəaliyyətini davam etdirir. Sözləri böyük şairimiz Bəxtiyar Vahabzadəyə məxsus “Bay yurdum” , həmişəyaşar istiqlal nəğməkarı Əhməd Cavadın sözlərinə yazdığı “Bismillah”, yaşadığımız dünyanın ən böyük söz adamlarından biri olan Ramiz Rövşənin şeri əsasında bəstələdiyi “Yalquzaq” poeziyamıza Bozqurd harayı gətirmiş Rüstəm Behrudinin məşhur “Salam Dar ağacı” şeirinin sözlərinə bəstələdiyi eyni adlı mahnı və başqa türküləri ilə o, başladığı işi uğurla davam etdirərək bu musiqi janrına xeyli qiymətli töhfələr verir.
KİTABLARI:
1.”İgid Əsgər Möhkəm Dayan” ,
2. “Yaşamaq gözəldir,Yaşatmaq sonsuz” ,
3. “Ağ Ümid” ,
4. “Cəng əsgəri – ييجيت سولدير الوقوف ثابتة”.
və onlarla bədii ,elmi məqalələrin müəllifi olan Ş.Musaoğlunun yaradıcılıq işi nəticəsində üç audio kasset- “İgid əsgər, möhkəm dayan” , “Vətən çağırır” və “Bozqurd harayı” (sonuncu Almaniyada istehsal olunub) həmçinin “Öncə Vətəndir”, “İgid əsgər möhkəm dayan”,”Cənab Leytenant”, “Şahin Musaoğlunun müəllif mahnıları” adlı kompakt diskləri dinləyicilərinin ixtiyarına verilib.
Indiyədək bəstələdiyi 30-dan çox mahnının əksər sözlərinin də müəllifi olan Ş. Musaoğlunun şeirləri müxtəlif şeir toplularında və mətbuat orqanlarında, o cümlədən xarici ölkələrin (İran,Türkiyə,Küveyt,Rusiya) populyar dərgi,qəzet və internet saytlarında işıq üzü görüb.
Hal hazırda Medservis özəl tibb mərkəzinin poliklinika müdiri və MedEra Hospital klinikasının dioqnostika şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışır.
Ailəlidir, iki oğlu var.
Şahin Musaoğlunun əsərləri və bəstələri
“İgid Əsgər Möhkəm Dayan”
“Çağırır Vətən”
“Vətən Əmanəti”
“Öncə Vətəndir”
“İstiqlal marşı”
“And İçirik”
“Cənab Leytenant”
“Ağ Ümid”
“Birinci Batalyon”
“Səma Şahinləri”
“Səfərbərlik Marşı”
“Yurd həsrəti”
“Azadlıq yanğısı”
“Qəlbin Payızı”
“Bismillah”
“Yalquzaq”
“Torpaq”
“Salam,dar ağacı”
“Yollar Yordumu Səni”
“Bay Yurdum”
“Türkün bayrağına”
“Veteran marşı”
“Çağırışçı marşı”
“Elegiya”
“Tanrımı apardı,özünmü getdin?”
“Daha Ayrılmarıq”
“Rəqqas insan”
Şahin Musaoğlunun esseləri
On altı ilin savaş hekayəsi
Bir əsrlik yaşam marşı və ya 100-cü doğum gününə iki ay qalmış susan ürəyin hekayəsi.
Adları əbədi yaşayacaqdır” və ya “Yalnız Tanrı bilir
Mahirə NAĞIQIZI – Filologiya ü.e.d. – Professor, yazar, şair, pedaqoq.
(Mahirə Nağıqızının poeportreti…)
I məqalə
Neçə illərdir müasir qadın şairlərimiz sırasında dəyərli, yaddaqalan imzalardan biri olan Mahirə Nağıqızı imzasını mətbuatdan ardıcıl izləyirəm. Xeyli illər bundan qabaq AMEA-nın Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunda ilin ədəbi yekunları sesiyalarında poeziyadan etdiyim məruzələrdə də adını çəkmişdim, yaradıcılığının perspektivini qiymətləndirmişdim…
Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Müdafiə Şurasındakı müdafiəsini xatırlayıram… Dilçi alimlərdən Qəzənfər Kazımova, İsmayıl Məmmədova həsr etdiyi məqalələri oxumuşam. Bir dilçi alim kimi bədii üslubiyyata, poetikaya meyilli tədqiqatları ilə maraqlanmışam… Bir həmkarımın (Çapar Kazımovun) mənə verdiyi “Ruhuna beşiksə, tanı, vətəndir…” (Bakı, 2017, 328 səh.) şeirlər toplusunu oxuyandan sonra ona olan marağım daha da artdı və şeir yaradıcılığı haqqında müəyyən tədqiqat apararaq “poeportret ” janrında düşüncələrimi ədəbi ictimaiyyət və oxucularımla bölüşmək istəyinə düşdüm…
Bu məqaləni yazmağıma ikinci bir səbəb də oldu ki, mən özüm də, 60-cı illərdə indiki ADPU-nun tarix-fililogiya fakültəsində oxumuşam və buradakı elmi-ədəbi mühitlə doğmalığım var, əlaqələr bu gün də davam edir… Və bıləndə ki, professor Həsən Mirzəyev (Həsən Mirzə) Mahirə xanım Nağıqızının doğma dayısıdır və mənim ən sevimli müəllimlərimdən olub, həmçinin o kişi, həmin institutda (V.İ.Lenin adına Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutu adlanırdı) dərs deyən görkəmli psixoloq, professor, Əməkdar Elm Xadimi, əmim Əkbər Bayramovla yaxın dost idilər… Bu dostluq sonralar onların əqidə və məslək birliyinə çevrildi, hər ikisi məşhur siyasi qurum olan Yeni Azərbaycan Partiyasının qurucularından – 91-lərdən, ilk Heydərçilərdən oldular…
Onların hər ikisi elmi və ictimai həyatda böyük nüfuza malik idilər və buna görə də onların sözü ictimai rəyə ciddi təsir edirdi. Xalqın, millətin taleinin həlli məqamında, o, çətin dövrdə xalqı və dövləti xilas edə biləcək yeganə siyasətçinin məhz ümummilli lider Heydər Əliyev olduğunu dərk edərək bu böyük şəxsiyyətin hakimiyyətə gəlməsinə çağırış edən “91”lərin ilklərindən oldular. Baxmayaraq ki, buna görə təzyiqlərə, təhdidlərə, lüzumsuz tənqidlərə məruz qaldılar, amma haqq yolundan çəkilmədilər…
Bu, indi hamıya sadə görünə bilər. Amma dövrün, zamanın sərt olayları, ziddiyyətləri o vaxt belə bir addımı atmağa böyük cəsarət tələb edirdi. Bax belə, çəkinmədən, qorxmadan, əsl ziyalı kimi Həsən Mirzəyev və Əkbər Bayramov digər məsləkdaşları ilə xalqı ilə, xalqın xilaskarı ilə bir yerdə oldular…
Və görəndə ki, Mahirə Nağıqızının “Ruhuna beşiksə, tanı, vətəndir…” (2017, 328 səh.) şeirlər toplusu belə bir kişiyə (kişilərə) ithaf olunub marağım birə on qat artdı…
Bir şeyi də xatırladım ki, Mahirə xanım Nağıqızı hələ tələbəlik illərində – indiki ADPU-nun filologiya fakültəsində oxuyarkən (80-84-cü illərdə) onun şeirləri həm institutun sahə qəzetində, həmdə dövri mətbuatda çap olunur, xalq üslubunda yazdığı şeirləri elə o vaxtlardan rəğbətlə qarşılanırdı.
Onun bu poetik yaradıcılıq uğurları elmi yaradıcılığı ilə müvazi inkişaf etməyə başladı. Neçə-neçə dərs vəsaitlərinin, 15 monoqrafiyanın, 200-dən çox elmi məqlənin müəllifi olan Mahirə Hüseynova Nağıqızının bir sıra məqalələri xarici ölkələrin elmi mətbuatında – ABŞ, Çexiya, Rusiya, Türkiyə, Qazaxıstan, Ukrayna, Tatarıstan və digər xarici ölkələrdə çap olunub, onun kitabları haqqında respublika mətbuatında – qəzet və jurnallarda onun yaradıcılığını təqdiredici məqalələr dərc edilibdir.
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü olan Mahirə Nağıqızının 12 şeir kitabı oxucularna ərməğandır. İlk şeirlər kitabı “Mənim anam” (2006), hələlik axırıncı şeirlər kitabı isə “Ruhuma beşiksə, tanı, vətəndir” (2017) toplusudur. Hətta bu kitabı tənqidçilər şairin seçilmiş əsəri hesab edirlər… Dediyim kimi, kitab Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Elm Xadimi, professor, məşhur dilçi-alim, ictimai xadim, ardıcıl Heydərçi, Respublikamızda hakim partiya olan YAP-ın ilk qurucularından biri olan mərhum Həsən Mirzəyevin xatirəsinə həsr olunmuşdur. Mahirənin “Həsən Mirzə yaşayır” şeirində oxuyuruq:
…Bu ayları onsuz gördük deyilməz,
Üzbəüzdə Həsən Mirzə yaşayır.
O nə sirdir, nə hikmətdir, bilinməz,
Yüzə-yüzdə Həsən Mirzə yaşayır.
…Gedib çıxıb haralara sədası,
Azərbaycan – ora, bura obası.
Cild-cild kitablarda yuvası,
Qalıb sözdə Həsən Mirzə yaşayır.
Bəri başdan qeyd edim ki, Mahirə Nağıqızının şeir yaradıcılığının çoxçeşidli, özünəməxsus mövzu sistemi mövcuddur. Onun yaradıcılığının əsas leytmotivinin birini də xalqın milli-mənəvi tərəqqisində, ictimai, mədəni düşüncəsinin yeniləşməsində böyük xidmətlər göstərən, xalqın taleyi qarşısında şəxsiyyətin rolu və məsuliyyəti məsələsi kəskinliyi ilə qoyulur. Dediyimiz kimi, müstəqilliyimiz uğrunda ilk mübarizəyə qoşulanlar cərgəsində duran, azadlıq və müstəqillik yolunu – Heydərçilik yolunu dürüst müəyyənləşdirərək ilk Heydərçi mücahidlərdən olan Həsən Mirzəyevə həsr etdyi bu şeirlər təkcə bir nəfərin fərdi ictimai cəhətlərini deyi, ümumilikdə ictimai-siysi həyatda nüfuz sahibi olan, lazım gəldikdə xalqın, dövlətin müstəqilliyi uğrunda həyati vacib məsələlər mövqeyindən çıxış etməyi, cəmiyyətin hisslərini, düşüncələrini, arzularını, istəklərini vaxtında, dürüst müəyyənləşdirməyi bacaran – indiki halda keçən əsrin 90-cı illərində “Doxsan birlər” adlanan ziyalılar qrupunun, zialılar zümrəsinin ümumi obrazını xarakterizə eləyir…
Deyirlər ki, böyük ideyalarla yaşamayan, böyük olaylara həsr olunmayan həyat məzmunlu ola bilməz. Böyük adamlar böyük–böyük danışanlar deyil, böyük idealın daşıyıcıları olanlardır. Mahirə Nağıqızı da Həsən Mirzəni müasir ziyalılar zümrəsinin böyük idealların daşıyıcısı, ən ümdəsi “xalq adamı”, “el adamı” kimi təqdim edir və bununla da müasir gəncliyə belə şəxsiyyətləri nümunə göstərir.
El oğluydu, el adamı- dedilər,
Tək qoymayıb bir adamı- dedilər.
Ata, qardaş, əmi, dayı- dedilər,
Dağda, düzdə Həsən Mirzə yaşayır
… Tanıyanlar bilərdilər o ərdi,
Yığnaqlıydı, çörək qədri bilərdi.
“Dilqəmi”ynən huş götürüb gedərdi,
Telli sazda Həsən Mirzə yaşayır.
Və yaxud:Həsən Mirzə bir olmadın, pir oldunHarda oldun, öndə oldun, bir oldunEl- obaya sığınacaq yer oldunYola çıxdın yeni yolun mübarək… Ömür sürdü, ömür yazdı xoş ada,Fərq qoymadı, nə doğmaya, nə yada.Çox oğullar doğulacaq dünyada,Arasında Həsən Mirzə doğulmaz.
Əslində, Mahirə Nağıqızı böyük alim, şair, ictimai xadim, professor, el adamı Həsən Mirzənin istər elm sahəsində, istərsə də poeziya aləmində, istərsə də həyatda ləyaqətli varisi və “Dünya” şeirində – özü demiş, mənəvi övladıdır, ona “dünyanı öyrədən” dünyasıdır:Harada zilindi, harada bəmin,Tutmadım, yolların qəribə sənin.Mahirə – övladı Həsən Mirzənin,O mənə dünyanı öyrətdi, dünya!
Və yaxud:Dərdim, birin görünür,Baxdım, dərin görünür.Həsən Mirzə, haray ver,Elə yerin görünür!
Və digər bir şeirində isə Həsən Mirzə yolunun müsafiri olmağı ilə fəxr edərək yazır:İnandım qəlbimə, gücünə sənin,Tanrı yazısına ömürdü zəmin.Qoyduğu hədəf var Həsən Mirzənin,Yeri, ayaqlarım, nə dayanırsan?
Və Həsən Mirzənin müəyyənləşdirdiyi hədəfə doğru addımlayan Mahairə Nağıqızının ömür yolundan
Mahirə NAĞIQIZI.
Haşiyə:
Hüseynova Mahirə Nağıqızı 1960-cı il ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Naxçıvan rayonunun (indiki Babək rayonunun) Sust kəndində anadan olub. 1968-ci ildə Xalxal kənd səkkizillik orta məktəbində oxumuş, sonra – 1978-ci ildə Abşeron rayonu Mehdi Hüseynzadə adına Novxanı qəsəbə 1 saylı orta məktəbi bitirmişdir. 1980-ci ildə V.İ.Lenin adına Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun (indiki ADPU-nun) filologiya fakültəsinə qəbul olmuşdur. Təhsil aldığı illərdə öz fəallığı ilə seçilmiş, fakültədə keçirilən tədbirlərdə iştirak etmiş, tələbə və müəllim heyətinin dərin rəğbətini qazanmışdır. 1984-cü ildə institutu fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. Elə həmin ildən də təyinatla əvvəlcə Abşeron rayonu Mehdiabad qəsəbə 1 saylı orta məktəbdə, sonra isə Bakı şəhəri N.Nərimanov rayonu G.Əsgərova adına 43 saylı MLK-da ixtisası üzrə işləmişdir. Bu illərdə Təhsil Nazirliyi tərəfindən “Respublikanın qabaqcıl təhsil işçisi” adına layiq görülmüş, döş nişanı ilə təltif olunmuşdur. 2003-cü ildə isə “İlin nümunəvi müəllimi” Respublika müsabiqəsinin qalibi olmuş, I dərəcəli diplom almışdır. 2009-cu ildən ADPU-nun Müasir Azərbaycan dili kafedrasının müəllimidir. “Həsən Mirzəyevin yaradıcılığında filologiya məsələləri” adlı dissertasiyasını müdafiə etmiş (2012), 2015-ci ilin dekabr ayında Müasir Azərbaycan dili kafedrasının müdiri vəzifəsinə seçilmişdir. 2013-cü ildən “XIX-XX əsr Qərbi Azərbaycan aşıq və el şairlərinin yaradıcılığının dil və üslub xüsusiyyətləri (Dərələyəz mahalı üzrə)” mövzusunda araşdırmalar aparmış, 2017-ci ildə müdafiə edərək filologiya elmlər doktoru elmi dərəcəsini almış, professordur, hazırda elmi və bədii yaradıcılığını, pedaqoji-təşkilatçılıq fəaliyyətini ADPU-nun filologiya fakültəsinin dekanı kimi uğurla dvam etdirir…
XXX XXX XXX
Maraqlı cəhətlərdən biri budur ki, Mahirə müəllimə bir dilçi-alim kimi şeirin poetikasının tədqiqatçısı olduğundan və poeziyanın ədəbi dil normalarını kamil bildiyindən bütün bunları bədii yaradıcılığına yansıda bilir. Məsələn, onun “Azərbaycan poeziyasında “dağ” obrazı” (Bakı : Vətən nəşriyyatı, 2013. – 195 s); “Müasir Azərbaycan dili: aşıq və el şairlərinin yaradıcılığında dialektizmlərin öyrədilməsinə dair : Dərələyəz mahalı üzrə” ( metodik vəsait , – Bakı : Vətən nəşriyyatı, 2015. – 52 s.); “XIX-XX əsrlər Azərbaycan aşıq və el şairlərinin yaradıcılığında onomastik vahidlərin linqvopoetikası : Dərələyəz mahalı üzrə” (Bakı: ADPU nəşriyyatı, 2015. – 204 s. ; “Aşıq və el şairlərinin üslubi sintaksisi : Dərələyəz mahalı üzrə”, (Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti. – Bakı : Afpoliqraf, 2017. – 128 s.); “Aşıq və el şairlərinin üslubi frazeologiyası : Dərələyəz mahalı üzrə “, (Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti. – Bakı : Afpoliqraf, 2017. – 112 s.) kitablarının mövzuları və problematika istiqamətləri də bunu aydın bir şəkildə göstərir.
Mahirənin poeziyasına elmi-nəzəri prizmadan yanaşsaq, görərik ki, onun şeir yaradıcılığı poeziyamızın yaşarı ənənələrinə sıx bağlıdır, eyni zamanda, müasir şeir mədəniyyəti, həyatı, gerçəkliyi inikas nöqteyi-nəzərindən də yeni, novator keyfiyyətləri ilə diqqəti cəlb edir. Belə ki, onun poetik yaradıcılığı, demək olar ki, əksər şeirləri el ədəbiyyatının, aşıq yaradıcılığının üslub bulağından süzülüb gəlir… Onun şeirlərinin linqivopoetikası, poetik sintaksisi, üslubi frazeologiyası, onomastik vahidləri bənzərsiz bir şəkildə, yaradıcılıq axtarışlarına uyar bir şəkildə aşkarlandığından cəlbedici olur, lirizmi, müsiqililiyi ilə seçilir, fərqlənir…
II məqalə
Şairin indiyədək nəşr etdirdiyi kitablarında həyat, dünya, ömür-gün, dövrün ictimai-mədəni, mənəvi-əxlaqi mənzərəsi, qayğılarımız və problemlərimiz, Qarabağ müharibəsi, şəhidlik mövzusu, dünyada və Azərbaycanda gedən proseslərə fərdi baxış rakursu daha çox özünü büruzə verməkdədir.Mahirənin şeirləri boz axından – nəzmkarlıqdan, şeirbazlıqdan, qrafomançılıqdan qütblərarası bir məsafədədir. Onun yaradıcılığının spesifik konturları mövcuddur.
Mahirə Nağıqızı imzası müasir ədəbiyyat aləmində — Azərbaycan mədəni-ədəbi ictimaiyyəti, fikir adamları, ədəbiyyatşünas və tənqidçilər, dost-tanışlar arasında
etiraf olunan imzalardandır və özünəməxsus, daim impuls verən poetik enerjiyə malikdir, məsələn, bu bayatılardakı kimi:
Ağam gəl, ay ağam gəl,
Dərd böyüdüb dağam gəl.
Ömür fani, baxt zalım,
Nə qədər ki, sağam gəl!
Bulud kimi dolan var,
Çiçək kimi solan var,
Quzudan qurban olurmu,
Məntək qurban olan var.
Çölündə bitəm, boylanam,
Bağımda sitəm, boylanam.
Hopam göylərdə buluda,
Sən tərəf, vətən, boylanam.
Bu müşahidə ediyimiz poetik cəhətlər – gözlənilməz bənzətmələr, təşbihlər, obrazlar, aleterasiyalar, səs və söz duyumu Mahirə Nağıqızının şeirlərində onun müasir həyatdan, yaşadığımız bu dünyadan, əlbəttə, ilk növbədə, Azərbaycan gerçəkliyindən aldığı lirik təəssüratlar, duyğu və düşüncələr axarında öz əksini tapır. Onun təfəkkür palitrası yetərincə polifunksionaldır. O, həyatda, cəmiyyətdə, təbiətdə, insan münasibətlərində baş verən, görə bildiyi hadisələrə biganə qalmır, bu günün həqiqətlərini qələmə alır, hətta keçmişdən, tarixdən yazanda da bu gün, çağdaş dünyamız onun şeirlərinin başlıca leytmotivinə çevrilir, insan ömrünün bitib-tükənməyən arzuları və bu ömrün sevincli-kədərli nəyi varsa şairin şeirlərinin mövzusu olur, özünəməxsus yeni poetik biçimdə misra-misra, bənd-bənd biçimlənir, ənənəvi dünya mövzuzunda yazılan “Dünya” şeirində olduğu təkin ömrün yaddaşı sözdə canlanır, şair lirik-fəlsəfi yanaşmalarla mənəvi axtarışda bulunur:Gözümü açandan özümü gördüm,Gördüyüm özüməm, ya baxtdı, dünya.Anam deyəndimi, atam söyləyən,Cavab axtarıram nə vaxtdı, dünya. Yeridim, hər addım bir mənzilbaşı,Açdığım hər varaq bir divar daşı.Haraya çatdımsa ömrün yaddaşı,Dedi gecikibsən, bivaxtdı, dünya. Yaşam hikmətinin nəyidi dərin,Ən böyük biclikdi düzlük- deməyin.Tanrı göndərdiyi peyğəmbərlərin,Hansı demədi ki, nə haqdı, dünya? İnsanı ağladan, güldürəndimi,Güldürən ağladıb dərd verəndimi?Zalım öləndimi, öldürəndimi,Düz deyən mərddimi, namərddi, dünya? Axtardım özümü mən addım-addım,Od əgər haqdısa odda yanırdım.Nələri tapmışam, nə axtarırdım,Bu ya təsəllidi, ya dərddi, dünya.
Göründüyü kimi, Mahirə Nağıqızı ənənəvi mövzuda fərqli düşüncə tərzi ortaya qoyur, onun şeirlərində poetik fikir qeyri-adi çalarlarıyla meydana çıxır. O, belə mövzularda bizim adət etdiyimiz düşüncə sistemini, duyum tərzini rahatca dəyişib, fikirlərini, duyğularını fərqli şəkildə, amma, yenə də ənənəvi qiyafədə təqdim edir. Azərbaycan, ana vətən silsiləsindən yazdığı şeirlər dediklərimizə bariz nümunədir:Azərbaycan-Qayalarından uca,Yaşımdan da cavan,Dünyadan qoca. Azərbaycan-Nəsil-nəsil doğuluşum.Külündən yaranan,Mənim səməndər quşum…. Azərbaycan-Kürüm qədər lal, dəli.Ahıllar qədər susqun,Cahıllar qədər hikkəli…. Azərbaycan-Ünvanı- növrağımın.Əyilməyən dirəyisən,Üçrəngli bayrağımın.
Onun müraciət etdiyi mövzuya fərdi rakursdan yanaşmaq istəyi və bacarığı əksər məqamlarda özünü göstərir. Bu şeirdəki obrazlar sistemi, təzadlar, ibarə və frazalar fərqlidir, münasibət yenidir, şerin strukturu, poetik modeli də, ritmi də özünəməxsusluğu ilə seçilir… Təzad, ibarə, fraza – dediklərimiz nəsnələr müəllifin poetik üslubunun parlaq bədii obrazlarını və lirik süjetin xüsusiyyətlərini nümayiş etdirir. Onun şeirlərində indiyə qədər vərdiş etmədiyimiz ritmik nitq, orjinal qafiyə sistemi ilə diqqətimizi cəlb edir. Odur ki, onun poetik mətnilərinin melodik lirizmi könülləri hədəfləyir…. Burada zaman və məkan xronotopları da ahəngdarlıqla bir-birini tamamlayır… Bu baxımdan onun şeirləri uyarlı poetik assosiasiya yaradır… Buradakı obrazlar fərqli yozumda təqdim olunur. Daha doğrusu, müəllifin baxışında doğma elə, obaya vurğunluq özünü aşkar biruzə verir. Bu qəbildən əsərləri öz məzmunu, obrazlılığı, fikrin deyim çaları ilə diqqətəlayiq nümunələrdəndir. Bu şeirlərdə isə bugünkü həyatın, gedişatın adekvat mənzərəsi ustalıqla təsvir edilir. Şair poetik hiss və duyğularını elə ifadələr, düzümlərlə oxuculara təqdim edir ki, ənənəvi obrazlar yeniləşir, təzə təravətdə təqdim edilir…
Onun şeirlərindən hiss, fikir insanların iç dünyasına, qeyri-adi düşüncəsinə rahatlıqla, təbii, maraqlı poetik lövhə şəklində daxil olur, onların həyata münasibəti haqqında görümlu bir təsəvvür formalaşdırır. Daha doğrusu, bu şeirlərdən insanın əsl mahiyyəti boylanır:Füzuliyə boğça oldu,Xətaiyə taxça oldu,Süleymana axça oldu,Cahü-cəlalı dünyanın.Mahirə, qəlb yandısa, de,Yetişibdi, andısa, de.Umacağı candısa, de,Olsun halalı dünyanın.
Və yaxud:Vay o günə, mərd namərdə əl aça,Nakəs olan meydan qura, qol aça.Nağıqızı, hər ümid bir qalaça,Ömr uzadar, günü bəhər sayılar.
Onun bu tipli şeirlərində vətənə, torpağa, anaya, insana müqəddəs , sonsuz sevgi var. Bu qəbildən – “Vətəndir”, “Şəhid nəğməsi”, “Tanrı yolu”, “Xocalı üçün elegiya”, “Al bayrağım”, “İstanbulun axşamları” və s. onlarla şeirləri vətənə, torpağa, insana, doğmalara məhəbbətin mayası ilə yoğrulubdur. Onun şeirlərinin kontekstində cəlbedici sadəlik və səmimiyyət var – adi, sadə və insani… “Vətəndir” şeirində olduğu kimi və mənə elə gəldi ki, bu şeir poeziyamızda bu mövzuda yazılan ən yaxşı şeirlər sırasında olmağa layiqdir:
Bu vətən deyilən torpaq deyil ki,
Ananın dizinin yanı-vətəndir.
Başını qoymağa bir sinə varsa,
Ruhuna beşiksə, tanı, vətəndir.
Dünyanın sirri bir, sualları çox,
Boy verən nə qədər…cavab verən yox.
Oğlunun, qızının gözü-könlü tox,
Bir ümid yerinin canı vətəndir.
Hər ağla gələnlər yığbala gəlməz,
Haqdan gəlməyəni yığ, bala, gəlməz.
Sevənin günahı babala gəlməz,
Ürəyə can verən qanı vətəndir.
Kimə doğma dedin, kimə yad dedin,
Nə haray istədin, nə imdad-dedin?
Qürbətin havası verməz dad-dedin,
Adının hər adı-sanı vətəndir.
Qurduğun dünyanın hər daşı-vətən,
Ömrünün-gününün yoldaşı-vətən,
Mahirə, demədi qəm daşı vətən,
Dərmanın hardadır, hanı – vətəndir.
Qoşmadakı poetik fikrin və hissin ardıcıllığı, “Vətən” məfumuna yeni mənəvi-əxlaqi baxış bucağı – “Anamın dizinin yanı Vətəndir”, “Ruhuna beşiksə, tanı, Vətəndir” deyimlərinin yeniliyi, “Dünyanın sirri bir, sualları çox”, “Boy verən nə qədər… cavab verən yox” misralarının aforizm qədər məna yükü, şeirin arxotekstindəki oturuşmuş qafiyə sistemi, kursivlə verdiyimiz üçüncü bəndləmədəki cinas qafiyələrinin tamamilə orjinallığı (fikrimizcə bu cinaslar ilk dəfədir ki, şeirə gətirilir), dördüncü bənddə qürbət – vətən antitezinin qarşılaşdırmasından yaranan müasir mənəvi nisgilin əzabverici ağrısı və sonuncü bənddəki Məmməd Arazsayağı ritmik ahəngin mahir ifadəsi və poetik mübaliğənin yaratdığı nikbin ovqat Mahirə Nağıqızının bir istedadlı şair kimi məharətinin impulslarıdır…
III məqalə
Mahirə xanımın bütün yaradıcılığının estetik yükü və gücü, kredosu onun bir şair kimi həmişə həyat həqiqətinin yanında olmaq istəyi və bacarığıdır. Bu onun üçün insanlığın əxlaqi-mənəvi dəyər səviyyəsində ən böyük sifətidir, mahiyyətidir. Ümumiyyətlə, qeyd etməliyik ki, onun lirikasında mənəvi məsələlərin axtarışı heç də fraqmentar xarakter daşımır. Problem özünün ardıcıllığı, davamlılığı ilə diqqət mərkəzinə düşür. Bütün situasiyalarda həqiqət nədirsə onun yanında olmaq, onun tərəfini saxlamaq, həqiqəti məhəbbət kimi tərənnüm etmək…Haraya getsəm də, Vətən, ay Vətən,Könlümdə ruhunun var, havası var.Ayrılıqdı bilməm, xiffətdi -bilməm,Sənsiz hər tərəfdə qar havası var. …Köksündə dondurmaz ayazı qışın,İstisi bəsimdi bircə qarışın.Qürbətdə küləyin, yağan yağışın,Səsində bir ahu-zar havası var.
Bütün bu “qar havasına” mübtəla olmuş lirizm axını sonda məhəbbətə – “yar havası”na çevrilir və gerçəklik öz yuvasını tapmış olur, ictimai funksiya fərdi istək funksiyasına çevrilərək həqiqətə münasibəti məhəbbətə çevirir…
“Şəhid nəğməsİ”, “Son döyüşə hazır ol”, “Al bayrağım”, “Xocalı üçün elegiya” və s. bu sıradan olan şeirləri həqiqət sıldırımlarından qopan poetik qəlpələrdir… Mahirə Nağıqızı intervülərinin birində jurnalistin: “Bəzən yaşadıqlarımızı göstərmək üçün mübaliğələr belə acizdir. Bəs haqqın tərəzisi?! Görə-görə kor olmaq olurmu?” – sualına belə cavab verir: “- Hə, bu, xəyalən min dəfələrlə olduğum, 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Xocalısının- özü elə böyük olamayan bir qəsəbənin dünya boyda dəhşət mənzərəsidir… O mənzərədə insanlığını itirən kəsin ən vəhşi heyvandan belə amansız olduğunu görmək olar… O mənzərənin vəhşəti insanın qəlbində Allahın özünə belə etiraz nidaları yaradır. Yox, söhbət ancaq ondan getmir ki, bu amansız cinayəti törədən erməni millətindən olan qatillərə qərinələrlə bir millətə-türklərə qarşı aşılanmış nifrət hissi impuls verib… Söhbət ondan gedir ki, həmin gecə ancaq azərbaycanlı olduqlarına görə amansızlıqla öldürülən, içərisində körpələrin və qadınların da olduğu 613 nəfərin qanı laxtalanmayıb… Şəxsən mən hesab edirəm ki, o Qan təkcə onu tökənlərin deyil, bu mənzərəyə laqeyd qalanların da vicdanındadır və Xocalı ədaləti bərqərar olmayınca o qan laxtalanmayacaq.” Və biz “Xocalı üçün elegiya” şeirini oxuyanda onun – şairin həmişə “haqqın tərəzisinin” yanında yana-yana olduğu aşkar görsənir:
26 fevralda
Zamanı mat qoydular.
İblis xislətli kəslər
İnsan donundaydılar.
Dünyaya göstərdilər,
Vəhşi nə təhər olur,
İnsan vəhşi olanda,
Vəhşidən betər olur.
O gecə Xocalıda
Daş-divar güllələndi,
adamlar güllələndi,
ağaclar güllələndi.
Erməni-rus tankları,
Nə var tırtılnan əzdi.
Qanla qan suvarıldı,
Qanla ayaz öləzdi.
Anaların fəryadı,
Diksindirdi tanrını.
Qan donmağa qoymadı
Uşaq ayaqlarını.
Süngüyə keçən başlar,
Düşmən üçün dəf oldu.
Qoca, qadın, körpələr,
Hamısı hədəf oldu.
Dinc, silahsız adamlar
Ölümnən baş-başaydı.
Xocalıda olanlar
Əzablı tamaşaydı.
Bu “əzablı tamaşa” millət üçün, xalq üçün mənəviyyat, əxlaq, kişilik, mərdlik tamaşasıdır, tarixi dərslikdir, bütöv millətin şəhidlik zirvəsidir və bu zirvədə minor ladda söz notunda “Şəhid nəğməsi” bəstələnir:
Millətin qoludur- daş atmaq üçün,
Ürəyi qorxudan boşaltmaq üçün.
Ölərlər Vətəni yaşatmaq üçün,
Hər qəlbdə bir qala tikər şəhidlər.
Analar ər doğar,oğul böyüdər,
Hər oğul dünyası – nağıl, böyüdər.
Vətəni qaldırar göylərə qədər,
Düşmənin qəddini bükər şəhidlər.
Səngəri ev bilib ağ ban eyləyər,
Bağ qurar, ömrünü bağban eyləyər.
Canını Vətənə qurban eyləyər,
Qanını xalq üçün tökər şəhidlər.
Özü qocalmaz ki, əsri qocaldar,
Gələcək – gedəcək nəsli qocaldar.
Hər qəlbdə bir uca bayraq ucaldar,
Azadlıq ağacı əkər şəhidlər…
Mahirə Nağıqızı adi həyat hadisələrini, ən sadə həqiqətləri – həyat, ölüm, sevgi, Allah, Dünya və İnsan haqqında duyğularını poeziya dili ilə, özü də orjinal şəkildə ifadə edir. Amma burada duyğular və hisslərlə yanaşı, bir mühüm məqamı da vurğulamalıyıq – Mahirənin şeiri həm də bizə məlum, adi həqiqətlərin nisbətən yeni izahıdır, yeni yöndən dərkidir, “Leysan yağışı” şeirində olduğu təkin:Dünya toz-torpaqnan dolu,Çarəm, yağ, leysan yağışı.Sinəmi yolların boyu,Sərəm, yağ, leysan yağışı. Yer fanidi, göy əbədi,Göy ömrü yerin mabədi.Yetirə bizlərə ümidi,Kərəm, yağ, leysan yağışı. Göylərə əl qaldıran biz,Haqqa inamdı çarəmiz.Gəl elə yeri tərtəmiz,Görəm, yağ, leysan yağışı. Yağ vüsala yetirməyə,Eşq ağacın bitirməyə,Nə yağıb yer götürməyə,Yerəm, yağ, leysan yağışı. Bacarmadım göyə çıxam,Buludun gözünmü, sıxam,Səninlə dənizə axam,Kürəm, yağ, leysan yağışı. Tanrı tək – işıq yoludu,Mahirə onun quludu.Sinənmi söznən doludu,Dillən, yağ , leysan yağışı!
Bədii ədəbiyyatın insan əzəməti və ləyaqəti haqqında yaratdığı ən böyük psixoloji himn məhəbbət himnidir. Məhəbbət əsil insan xoşbəxtliyinin meyarıdır. Məhəbbətin sonucu iki “Mən”in vahidləşərək “BİZ”ə çevrilməsi hadisəsi olmasıdır. Amma həmişə belə olurmu? Ədəbiyyat, xüsusən də poeziya ta əzəldən bunun axtarışındadır və bütün insani faciələr, bədii konfliktlər bu struktur üzərində, bu bünövrə üzərində qurulur…
Şərq məhəbbət fəlsəfəsində dərd həmişə öndədir… Facəvilik, Məcnunluq, Fərhad itgisi aparıcı motivdir və bu gün də poeziyamızda bunun dərin izləri davam etməkdədir. Mahirə xanım məhəbbət mövzuzuna tamamilə başqa bir rakursdan yanaşır. Sevgi, məhəbbət həmişə dərd gətirmir! Sevən insanın qəlbi genişlənir, ruhu təzələnir, bütün dünya gözündə məhəbbətə, sevgiyə bürünür, “Dünyanın boz üzü bəmbəyaz” olur, “Hər tərəf laləli düzə” dönür… “Səni sevəndən” şeiri dediyimizə bariz nümunədir və şerin tamlığına xələl gəlməsin deyə, onu tam şəkildə də təqdim edirik:Mən səni sevəndəndünya dəyişib.Bir az duzu artıbtamı dəyişib.Mən səni sevəndənulduzlar artıbDaha gizlənmir ayqaçır buluddan.Bir ilıq istilik verirgünəş də…Mən səni sevəndənaləm dəyişib.Sanki yox olubdueniş-yoxuşlarElə bil hər tərəflaləli düzdü.Ruhum qol götürübsüzdükcə süzdü…Mən səni sevəndənMən səni sevəndəndağlar ucalıbElə bil qarıyıbŞeytan qocalıb.Dünyanın boz üzüolub bəmbəyaz.Mən səni sevəndənAçılıb dilimElə xoş keçir ki,hər ayım, ilim.Mən səni sevəndənEh nələr…nələr…Məlumdur ki, məhəbbət mövzusu poeziyada rəngarəng, ağılagəlməz çalarlarda duyğu və hisslər sistemi yaradır… Belə bir cəhət Mahirə Nağıqızının lirik yaradıcılığında da təbii axarında üzə çıxır…Məhəbbət, sevgi, eşq barəsində onun duyğuları, özünün dediyi kim, təxminən belədir – XIX əsrdə və sonra yaşamış qüdrətli fikir adamlarının“romantik dövrün sonuncu şairi”adlandırdıqları Heyne sevgi haqqında: “Mələklər bunu ilahi zövq, şeytanlar cəhənnəm əzabı, insanlar isə sevgi adlandırırlar,– deyirdi. Bu məqamda insan obrazında Allahın özünü axtaran böyük, əvəzedilməz Nəsimini, prozanın qrafı Lev Tolustoyun “Sevgi qiyməti olmayan elə paydır ki, biz onu hədiyyə versək belə, özümüzə qayıdır” fikrini,2500 il bundan əqdəm yaşayan,“yüz min nəslin atası”kimi çağırılan və bu adı saxlayan Konfutsenin isə “sevgibizim başlanğıcımız və sonumuz”deyimini, bütün bu deyimlərin yekunu kimi böyük, ulu və möhtəşəm Füzuli babamızın: “Ya Rəbb, bəlayi- eşq ilə qıl aşina məni!”- ilahi duasını xatırlayanda biz adi insanların təsəvvüründəki eşq duyğusunun miqyası təsəvvürə gələr… Amma istənilən bucaqdan baxsaq sevgi insanın ən ali duyğusu kimi saflığa, bitginliyə, cəfaya və səfaya çağrış impulsudur:
Hər çəmən çiçəyi süsən ha deyil,Taparsan, səbrini kəsən ha deyilMahirə öyrənib, küsən ha deyilBilir ki, qəlbini ovudacaq var
Bu cür impulsdan bəhrələnən Mahirə Nağıqızı “Bu dünya”, “Özümə məktub”, “Sevginin mənzili”, “Qayada bitən çiçək”, “Durnam”, “Dünya” – silsiləsindən olan şeirlər, “Gözlərin balladası”, “Payız yağışı”, “Yarpaq-yarpaq”, “Dənizə bənzər adam” və s. bu təkin şerlərində müasir insanın, təbii ki, həm də özünün sevgi və məhəbbətini tərənnüm edir. “Söyləmə” şeiri bu lirik qəhrəmanın məhəbbət, sevgi iztirablarının təsirli ovqatını dürüst ifadə edir:
Bir dəli eşq məni çöllərə salıb,
Suları qurumuş göllərə salıb,
İnsaf et, görürsən dillərə salıb,
Dözüm də gözləmə, döz də gözləmə.
Mahirənin ürəyində dərd gəzər,
Qanadı qırılmış bülbülə bənzər,
Deyirsən dayanar, deyirsən dözər,
Dözüm də gözləmə, döz də gözləmə!
Sən Allah, sən mənə döz də – söyləmə!
Bu cür ülvi, təmiz hissilər axarı mənsəbdə lirik qəhrəmanı Tanrı məhəbbətinə qovuşdurur və bu mistika kimi qarşılanmır, inandırır, ovundurur:
Mahirəni hara çəksən,
Yara üstə yara çəksən,
Yüz dəfə də dara çəksən,
Sənsən istədiyim, Tanrı!!
IV məqalə
Mahirə Nağıqızının yaradıcılıq manerasının xoşa gələn cəhətlərindən biri də budur ki, onun poeziyasında da, elmi idrakla bədii düşüncənin sintezi və vəhdətini daha əyani şəkildə nəzərə çarpır. Bu cəhətmövzuya baxışın genişliyini, dərinliyini, əhəmiyyətini qabarıq surətdə diqqət mərkəzinə çəkir…
Deyim ki, elmi idrakla bədii təfəkkürün, yaradıcı istedadın sintezi və vəhdətindən yaranmış poetik nümunələr elmyönlü intellektual poeziyanın cövhərini təşkil edir… Qeyd edək ki, bu tipli müəlliflərin yaradıcılığı çoxəsrlik ənənəvi poeziyanın ağıla, məntiqi təfəkkürə, rasional düşüncəyə üstünlük verdiyi məqamlar üzərində yaranıb, həmin istiqaməti yaradıcı şəkildə inkişaf etdirərək daha da zənginləşdirən, sistemli bir istiqamətə çevirən intellektual poeziya müstəvisinə keçir… Başqa sözlə, İntellektual poeziya idrakla ilhamın mübarizəsində elmi təfəkkürlə poetik təfəkkürün, lirikada emosionallıqla rasionallığın tərəzidə müvazi gəldiyi, örnəklərdən qidalanan qoşa qanada çevrildiyi məqamdır…
Mahirə Nağıqızının poetik üslubunun əsas üstünlüyü mövzu və ideya ilə bədii forma, bədii ifadə tərzi arasında nadir bir uyğunluq, çox müvəffəqiyyətli bir vəhdət yarada bilməsindədir. Bu baxımdan “Dənizə bənzər adam” şeiri bir nümunədir:Bu dəniz yenə də zümzüməsində,Oxuyur astadan qəlbim deyəni.Nə bilsin dinləyib sənin səsində,Sənə bənzədirəm ləpədöyəni. Bu səsdə elə bil indicə bildim,Dənizlə adamlar oxşarmış demə.Sən də dəniz kimi ləpələnirdinUsufca toxunub sahil qəlbimə. Bir səndən savayı bilirdi hamı,Bilirdi bumbuzam soyuq qar kimi.Niyə döyəmmədin könül qapımıLəpə yox, səs-küylü dalğalar kimi. Beləcə yaşadım özüm yaramla,Sahildə axtardı dayağı könlüm.Hərdən toxunurdu xəfif, aramla,Ləpə saçlarına qağayı könlüm. Gedib qayitmayan gəmilər kimi,Beləcə ayrıldın sahillərindən.Günahkar biləcək görən kim-kimi,Qərib ruhlarımız görüşsə birdən… Bu dəniz yenə də zümzüməsində,Oxuyur astadan qəlbim deyəni.Nə bilsin dinləyib sənin səsində,Sənə bənzədirəm ləpədöyəni…Şeirin ümumi şəkildə “poetik bənzətmədir” – insan dənizə, dənizin ləpədöyəninə bənzədilir və iztirablarla dolu bir məhəbbətin dəniz ləpədöyənində “dəniz zümzüməsinə ” çevrilir… Buradakı orjinal bədii ifadələr, təzə deyimlər bədii lövhəni daha da canlandırır – “Sən də dəniz kimi ləpələnirdin, Usufca toxunub sahil qəlbimə” (hələ “usufca” dialekt sözünə fikir verin, necə təravətli ovqat yaradır?!), “ləpə saçlar”, “qağayi könül”, “Gedib qayıtmayan gəmilər”, “qərib ruhlar” təkin poetik dil vahidləri itirilmiş məhəbbətin qəm havasını yaradır…Yuxarıda misal gətirdyimiz nümunələrdən də göründüyü kimi, bu dediyimiz ladda Mahirə Nağıqızının yaradıcılığında bayatı xüsusi bir mahiyyətə malikdir. Bu qədim-qayim janrda yazmaq o qədər də asan deyil! Burada orjinal söz demək üçün məhəbbət dolu ana – incə, zərif qadın ürəyi lazımdır:
Sonalar tək-tək gələr,
Tük salar, ürkək gələr,
Yollarda yüz sədd olsa,
Yar məni görcək gələr.
xxx xxx xxx
Məclis sazsız olarmı?
Xoş avazsız olarmı?
Ruhu naza yoğrulan,
Özü nazsız olarmı?
xxx xxx xxx
Çay kükrəyib daşanda,
Sel məcrasın aşanda,
Yer ilən göy sevinər,
Yar yara qovuşanda.
xxx xxx xxx
Dağ dumansız olurmu?
Yol gümansız olurmu?
Anası imanlı qız –
Din-imansız olurmu?
Mahirə həssas bir qadın qəlbi ilə bayatılarına fəlsəfi rəng qata bilir, fkirlə hissin vəhdətinə çata bilir, bayatı janrına məxsus ğözlənilməz fikri nəticə əldə edə bilir, əzəli mövzulara yeni, təzə yozum verə bilir:
Yardan yanadı könlüm,
Onsuz qanadı könlüm,
Qəmnən xalı toxuyar,
Belə hanadı könlüm.
Dərd, qəm, həsrət əvvəlkidir, ənənəvidir, ifadə, yanaşma tərzi, yozum, obrazlar təzədir, orjinaldır: “Qəmnən xalı toxuyar, Belə hanadı könlüm” – tamamilə orjinaldır, görümlüdür, duyumludur… Mən biləni, Mahirə xanımın 700-dən çox bayatısı var, bəlkə də, lap çoxdur… Hamısı da bir-birindən fərqli, duyumlu, səs-söz havacatlı, fikri-hissi cəhətdən siqlətli:
Çəkdin yenə üzə nəmmi,
Üzünnən göz üzənəmmi.
Saldın məni dərd gölünə,
Qolum atıb üzənəmmi?
xxx xxx xxx
Dörd dolan ağa dağları,
Bax, döndər dağa dağları,
Dağ mən deyil, çəkə bilməz,
Çəkmə sınağa dağları.
xxx xxx xxxKitabam, oxu məni,Anlamır çoxu məni.Yar dönə, nişan alaÖldürə oxu məni
Bu bayatılar milli bayatı şeir ərazimizdə yenidir, şablondan, məlum bədii təsvir vasitələrindən uzaqdır, yeni çalarla süslənmiş öz üslub laləzarlığı ilə fərqlidir… Həmçinin, dilimizin saflığını, gözəlliyini, zərifliyini qoruyan yığcam poetik mətnlərdir… Onu da, qeyd edim ki, Mahirənin bayatılarındakı bütün dil vahidləri müəyyən üslubi keyfiyyət daşıyıcılarıdır və bu dil vahidlərinin, komponentlərin məqsədyönlü vəhdəti poetik formanın yaradılmasında əhəmiyyət kəsb edir. Bədii dildə bütün dil vahidlərinin bir-biri ilə qarşılıqlı münasibətlərinin poetik tənzimlənməsi, eləcə də onların ardıcıllıqlarının gözlənilməsi poetik funksiyaya malik olan üslubdur və şeirin fonopoetikasına daxildir. Məsələn, şeir dilində özünə tarixən yer eləmiş səs təkrarları, alleterasiyalar, paralelizmlər, qafiyə yaradan dil vahidləri və s. bu qəbildən olan amillərdəndir.
Məlumdur ki, şeir bədii dilin özünəməxsus bir formasıdır. Burada iştirak edən komponentlər – səs, heca, söz, fraza danışıqda da müşahidə olunur, onlar poeziyadan kənarda da mövcuddur. Lakin, ölçü, bölgü, misra, vəzn, qafiyə və s. kimi vasitələr yalnız şeirdə özünü büruzə verir və poetik bütövlük yaradır ki, Mahirə Nağıqızı həm bir dilçi alim kimi, həm də şair kimi bü poetik komponentlərdən məharətlə istifadə edə bilir…
Bu poetik keyfiyyət onun müvəffəqiyyətlə qələmə aldığı laylalar və oxşamalarda da müşahidə edilir. Xüsusən ənənəvi layla nəqaratlarında fərqli nəqarat seçimi diqqətimizi çəkdi:
Anası öpüb-sevəcək,
Balama layla deyəcək.
Ona Allah babası
Üç alma göndərəcək.
Laylay, dinim-imanım,
Başına dönüm-dolanım.
“Laylay, ay ömrüm-günüm, Laylay başına dönüm!”; “Laylay balam, a laylay, Dərdin allam, a laylay!”, “Laylay, ömrüm, a laylay, Xoş günün görüm, a laylay!” və s. bu kimi laylay nəqaratları laylanın məzmununa uyğun seçilir və məzmunu qüvvətləndirir, tamamlayır… Həm də əsrlər boyu sabit, dəyişməz, statik, monoton formatda olan bayatıya, laylaya, oxşamaya müasir poetik təfəkkür, buna uyğun ritm yaratmaq, «köhnə havada» təzə söz demək çətinliyini nəzərə alsaq mahiyyət daha da aşkarlanar…
Qeyd etdiyimiz kimi, poeziyada dilin fonetik imkanları deyəndə ilk öncə səslərin ritmik quruluşundan bəhs etmək lazım gəlir. Şeir dilinin özünəməxsusluğunu hər şeydən əvvəl canlı xalq dilinin təbiətində, o cümlədən dilin fonetik xüsusiyyətlərində, dilin ritmikliyində, özünəxas melodiyalarında axtarmaq lazımdır. Şeir dilinin fonetik imkanları sırasında alliterasiya, assonans, vurğu, intonasiya, fonetik qafiyə və onu səciyyələndirən fonetik hadisələr mühüm yer tutur. Alliterasiya dildə və şeirdə ən mühüm fonetik hadisələrdəndir. Şeirdə səslərin kompleksləşməsi, rabitəsi, ahəngi, səs balansları böyük iş görür, bədii intonasiyanın formalaşmasında fəal iştirak edir. Səs və söz, səs kompleksi ilə fikir aləmi arasındakı əlaqənin qarşılıqlı münasibəti məzmunun bədiiliyini şərtləndirir. ..
Mahirə Nağıqızı bir dilçi alim kimi bunları nəzəri əsasda yaxşı bildiyindən müvəffəqiyyətlə şeirlərində istifadə edə bilir. Bu da onun şerlərinin əksəriyyətinə lirik bir ton – melodiklik bəxş edir ki, onun şeirinin belə xüsusiyyəti bəstəkarların diqqətini çəkir və onun bu sıradan şeirlərinə xeyli mahnı bəstələnməsi də buradan irəli gəlir. Xeyli deyəndə – Mahirənin şeirlərinə 30-dan çox bəstəkar mahnısı bəstələnmiş, 70-dən çox qoşma və gəraylısı isə aşıqların ifasında səslənməkdədir… Bəstəkar mahnılarından bir qismini xatırladaq :
Cabir Abdullayev – “Şükrümüzü qəbul elə, İlahi”, söz Mahirə Nağıqızı, bəstəkar Hacı Nazim; Gülüstan Əliyeva – “Azərbaycana”, söz Mahirə Nağıqızı, bəstəkar Sevinc Mansurova; Gülyanaq və Gülyaz Məmmədova – “Azərbaycan”, söz Mahirə Nağıqızı, bəstəkar Sevinc Mansurova; Gülyanaq Məmmədova – “Ata Heydər, oğul İlham”, söz Mahirə Nağıqızı, bəstəkar Sevinc Mansurova; Eldəniz Məmmədov – “Ata”, söz Mahirə Nağıqızı, bəstəkar Tahir Mahiroğlu; Ehtiram Hüseynov – “Geri qayıtmaz”, söz Mahirə Nağıqızı, bəstəkar Tahir Əkbər; Abgül Mirzəyev – “Nə olar”, söz Mahirə Nağıqızı, bəstəkar Tahir Əkbər; Bəyimxanım Vəliyeva – “Qısqanıram”, söz Mahirə Nağıqızı, bəstəkar Tahir Əkbər; Mətanət İsgəndərli – “Gözlərim”, söz Mahirə Nağıqızı, bəstəkar Sevinc Mansurova – mahnıları, göründüyü kimi, respublikamızın ən populyar, adlı-sanlı müğənnilərinin ifasında səslənməkdədir…
Sevinc Mansurovanın bəstəsində, Mətanət İsgəndərlinin ifasında səslənən “Gözlərim” mahnısı belədir:
Gözlərimin etibarı çox imiş
Dayanmadı gecə gündüz ağladı
Sədaqətdə bircə imiş, tək imiş
Bulaq kimi həzin-həzin çağladı
Ucaldı göylərə ahım,
Kədərlə açıldı hər sabahım
Allahım nəymiş günahım?
Gəl sinəmi çalın çarpaz dağladın.
Haray çəkdim, haray saldım ellərə,
Döndüm xəzan olan qönçə güllərə,
Nəğmə oldum düşdüm dildən dillərə,
Bu gözlərim gecə gündüz sənin üçün ağladı.
Xüsusən, onun anasına həsr etdiyi, Brilliant Dadaşovanın, Elnarə Abdullayevanın ifasında “Nazlı-Nazlı” mahnısı olduqca məşhurdur:
De hardan köçün gəlir,
Özün belə nazlı-nazlı.
Birin gedir, üçün gəlir,
Gəlmə dilə, Nazlı, Nazlı.
Dərələyəz ağır eldir,
Qədrini bilənlər bildi.
Yol gedirsən neçə ildi
Eldən elə, nazlı-nazlı.
…On bir övlad yükü çəkdin,
Asanı yox, bərki çəkdin.
Hamımızdan ərki çəkdin,
Bilə-bilə, Nazlı, Nazlı…
Mirzəlioğlu – baş ocağın,
Uca adı – umacağın.
Xoş günlərin, Gözəl çağın
İndən belə, Nazlı, Nazlı…
V məqalə
Onu da deyək ki, Mahirə xanımın anası Nazlı xanıma həsr etdiyi bir-neçə “Nazlı-nazlı” və yaxud “Anama” və s. şeirləri bu sıradandır. Hətta, deyərdim ki, onun şeir yaradıcılığında ana mövzusu kordinal xətt təşkil edir. Fikrimizin təsdiqi üçün onun şeir kitablarının adlarına diqqət yetirək… Bunlardan “Mənim anam (şeirlər)” – 2006; “Su at dalımca, ana (şeirlər)”, 2006; “Ana sevgisindən doğan nəğmələr”, 2008; “Yaşadacaq anam məni. (şeirlər)”, 2009; “Ana kəndim Xalxalım”, 2010; “Ömrün çıraqdır sənin”, 2010; “Analı dünyam. (şeirlər)”, 2015; “Haqqa çağıran səs. (şeirlər)”, 2015 və s. kitab toplularını göstərə bilərik…
Bu kitabların adları diqqətimi xüsusilə çəkdi.. “ANA” kəlməsi əksər başlıqlarda əksini tapıbdır. Məlumdur ki, kitabın adı, onun əsas məmununu əks etdirir, bu aksiomadır. Həm bu kitabların ümumi məzmunu, eləcə də Mahirə Nağıqızının bütün bədii yaradıcılığı ilə tanış olanda aşkar görsənir ki, onun poeziyasının baş, əsas, kordinal obrazı ANA obrazıdır – Nazlı anasına bəslədiyi fövqəl övlad məhəbbəti bu şeirlərdə əksini tapsa da, ilhamın və istedadın maqik gücü bu obrazı daha geniş məna siferasına daxil edir – göz önündə ümumi Ana Vətən obrazı prioгitet olaraq canlanır, aktual mahiyyət kəsb edir… İnsana, yurda, torpağa, doğma ocağa, yaşanılan mühitə — dosta-qardaşa, dövlətə, dövlətçiliyə məhəbbətə çevrilir… Bir daha, aydın olur ki, niyə vətənpərvər duyğulu insanların dilində “Ana Vətən”, “Ana Torpaq” kəlmələri müqəddəs kəlmələrə dönür… Beləliklə, bir daha vurğulayaq ki, Mahirə xanımın ədəbi estetikasında, bədii düşüncə tərzində, ruhunda baş verən fikri çevrilmələr vahid ANA obrazında da fokuslaşaraq mərkəziləşir, həyatın, ictimai-mənəvi mühitin ən mühüm cəhətləri Mahirənin şeirində Ana obrazında da təcəssüm edir, haqqa səsləyən səs olur… Və mənə elə gəlir ki, o, nəyi şair ruhu ilə hiss edirsə ona Ana gözü, Ana fəhmi ilə baxır və dərk edir, şeiri də ruhunun dərinliklərindən dodaqlarına süzülərək Nazlı ananın pıçıltısına çevrilir, müqəddəs ana nəfəsi onun lirikasını Günəş şəfəqləri ilə işıqlandırır, isidir:
Hər dəfə başımı dizinin üstə –
Çəkərdi, saçımı oxşardı anam.
Bir onu, birdə ki, qulac saçıma
Dəyən nəfəsini unudammıram.
(“Saçların balladası”)
Yaxud o, körpə maral quzusuna dönüb analı dünyasına qısılaraq rahatlıq tapmaq, yenidən bir ömür yaşamaq arzusuna düşür, Ana qucağında özünü xan taxtındakı kimi əyilməz, yenilməz, vüqarla oturmuş bilir, “səhralarda gül bitirmək”, “kipriyi ilə od götürmək” ecazı əldə edir:Bir ömür də yaşayardım,Sənə qısılıb-qısılıb.Yükü nədir daşıyardım,Sənə qısılıb- qısılıb….Səhrada gül bitirərəm,Diləyinə yetirərəm.Kirpiknən od götürərəm,Sənə qısılıb-qısılıb.
(“Sənə qısılıb…”)
Və yaxud, o, Ana əlinin möcüzəsi ilə bütün dərdlərin – istər fiziki, istər sosial, istər mənəvi dərdlərin yoxalmasına inanır:
…Mahirənin adın verdin,
Gözüm açıb səni gördüm
Ana əlimdən tut, dərdim,
İtər, başına dolannam.
(“Başına dolannam”)
Əslində fenomenal ana mövzusunda yazılan bu şeirlər, bütün enerjisi ilə milli mentala bağlı həssas insanın davranış və yaşam tərzidir, eyni zamanda, gerçəkliyin, həyatın dərkə yönəlik bədii faktdır… Şübhəsiz, “Anasın sevən dünyasın sevər!” deyimi, tam olaraq burada sosial-psixoloji mahiyyət səviyyəsinə çatmağa can atır. Belə ki, “analı dünya” fenomenoloji ictimai məna kəsb edir, əxlaqi-mənəvi gücə, enerjiyə çevrilib oxucuları daxilən zənginləşdirir, fundamental poetikada deyildiyi kimi, katarsis hadisəsi baş verir…
Ümumiyyətlə, Mahirə xanımın ailə səcərəsinə olan məhəbbəti, sevgisi milli kökə bağlıdır. Ailə millətin bünövrə daşıdır, dövlətin mikrostruktrudur…
Onun atasına, qardaşlarına, balalarına, nəvələrinə — ailə mühitinə həsr etdiyi şeirlər təkcə “albom” şeirləri deyil, həm də nümunə olacaq bir ailənin – cəmiyyətə çox vacib şəxsiyyətlər yetirmiş 11 uşaq böyüdən bir ailənin birlik, dirilik, məhəbbət, xətir-hörmət salnaməsidir… Bu mənada maraqlıdır, vacibdir, belə demək mümkünsə, stimuldur, örnəkdir…
Gözüm açıb səni belə görmədim,
Doğurdanmı məndə güman qocaldı?
Dünya, sənin hikmətini bilmədim,
O, şux anam, laçın anam qocaldl.
… On bir uşaq, on bir ocaq – deyərdi,
Hamısına açdım qucaq – deyərdi,
Ömrüm sizdə yaşayacaq – deyərdi,
Ömrü bizdə aram-aram qocaldı.
…Bulaq idi qayım-qayım çağlayan,
Sısqalaşdı, oldu ürək dağlayan,
Həsən kimi qardaş verib ağlayan,
Vətən deyib nə zamandan qocaldı.
…Ana dedim, qurbanam o gözlərə,
Sən susatdın, həmdəm etdin sözlərə.
Əli verdin, Vəli verdin bizlərə,
Özü durdu bir kənarda qocaldı…
Və yaxud “Qardaşım” şeirindən bir nümunə:
Haqq-ədalət qalaçası, səngəri,
Düz yoludur – taleyinin misgəri,
Millətinin, rəhbərinin əsgəri,
Adın, sanın layağıdır qardaşım.
Başqa bir şeirində:Mahirənin qardaş adı sevdası,Mənə gəlsin hamısının qadası.Beş bacının sizdə olsun duası,
Bilək onlar buralarda yaşayır.
Digər bir şeirində:Əli mənim ad günümü keçirdi,Vəli gəldi, məclis güldü, seçildi,Cəlil ilə mənə donlar biçildi,Məhəmmədim oralarda yaşayır.
Bu qəbildən şeirlərdəki ailə məhəbbətinin tərənnümü – ana yanğısı, millətəkən ata müdrikliyi, baçı ürəyinin çırpıntıları, ata əvəzi qardaşların qayğısı, Azərbaycan ailəsinə məxsus mental dəyərlər öz ilıq, həlim, həzin, emosiyalarla zəngin duyğularda əksini tapıbdır…
Fikrimizi ümumiləşdirəsi olsaq, Mahirə Nağıqızının şeir yaradıcılığı Azərbaycan qadın şairlərinin ənənəsindən bəhrələnən (Əzizə xanım Cəfərzadənin «Azərbaycanın aşıq və şair qadınları» toplusuna nəzər yetirsək, burada ənənənin mühüm rol oynadığını vurğulaya bilərik: Məhsəti, Natəvan, Heyran xanım, Fatma xanım Kəminə, Tahirə Qürrətüleyn, Umugülsüm, Mirvarid Dilbazi, Nigar Rəfibəyli, Mədinə Gülgün, Hökumə Billuri və s., və s…) zərif duyğu çələnginə bənzədərdik. Onun şeirləri də, bir qadın ömrünün poetik salnaməsidir – bu salnamədə ağrı da var, sevinc də, heyrət də, dövrandan, zəmanədən şikayətlər də, ümid də, inam da, nostalji hisslər də, sevgi-məhəbbət duyğuları da, canlı təbiət lövhələri də, bir bacının, bir ananın, bir nənənin isti, həzin, yeri gələndə sızıltılı duyğuları da, Azərbaycanlı ailəsinə məxsus əksər mental dəyərlər də…
Axıra yaxın bir düşüncəmi və müşahidəmi də ifadə edim. Təəssüf ki, elə faktlarla, elə şəxslərlə qarşılaşırıq ki, ictimaiyyətdə, həyatda tutduğu statusa təxmini yox, heç bir misqal da uyğun gəlmir! İndi əldə edilən diplomların, fəxri adların çoxunun üfürülmüş şar olması gizli qalmır! Yaşadığın cəmiyyətdə layiq olduğun statusu qazanmaq şərəf işidir. Bu ricəti bica yerə etmədim. Mahirə bir ziyalı tipi kimi adının mənasının daşıyıcısıdır: bişgindir, bacariqlidır, ustadır, biliklidir, məharətlidir… Mahirə Nağıqızı Hüseynova bir alim, bir şair, bir pedaqoq kimi qazandığı bütün statuslar onun halal-hümmət haqqıdır, halal şərəfidir, halal şöhrətidir… Və bu misralarda ifadə edilən fikir şüləyi də onun haqqıdır:Zülmün yuvasını sökən,Haqqın qalasını tikən,Qanını bayrağa çəkənTürkün qızı, oğlu mənəm.
Və elə bilirəm ki, “haqqın qalasına” ucalan sənət pillələri ilə o, bir türk qızı kimi öz halallığı ilə xeyli irəliləyəcək, xeyli yuxarılara qalxacaq… Çünki, bu vacibdir! Bu onun özünə də, bizə də, cəmiyyətimizə də lazımdır… Çünki bizlərin halal-hümmət, qədrbilən, qədrşünas ziyalılara əşəddi ehtiyacımız var…
Şair-alim şeirlərinin birində (“Bilinmir” şeirində) yazır: “Mahirə gəlmədi becə dünyaya, Söz ilə yol gedər uca dünyaya”… Bu ucalığa doğru gedən yolda Mahirə xanıma uğurlar diləyir, ucalıq arzulayıram…
Qurban BAYRAMOV – Professor, ədəbiyyatşünas-tənqidçi.
Müəllif: Qurban Bayramov,tənqidçi-ədəbiyyatşünas, doktor-professor,”Fədakar alim” və “Elm fədaisi” diplomantı,”Səməd Vurğun mükafatı” laureatı,1984-cü ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü.
