Zaur Ustacın “BB” hekayəsi – dövrün sosial satirası kimi
(“BB” hekayəsi)
Zaur Ustacın “BB” adlı satirik hekayəsi müasir Azərbaycan nəsrində sosial tənqid və yumorun unikal və çox peşəkar şəkildə qovuşduğu nümunələrdən biridir.
Azərbaycan ədəbiyyatında sosial ironiyanın, yumor və tənqidin güclü sintezini yarada bilən müəlliflərdən olan Zaur Ustacın “BB” adlı hekayəsi, bir tərəfdən, gülüş doğuran absurd situasiyalarla doludur, digər tərəfdən isə cəmiyyətin dərin problemlərini kəskin, amma estetik formada ifşa edir. Əsər həm ideya, həm obraz sistemi, həm də dil üslubu baxımından çağdaş publisist ədəbiyyatla realist nəsrin sərhədində dayanır.
Əsər jurnalist Əli Mülayimin “BB” adlı müəssisədə baş redaktorun tapşırığı ilə müsahibəyə getməsi ilə başlanır. İlk baxışda adi bir iş günü təsiri bağışlasa da, hadisələrin gedişində absurd məzmunlu bir “böyük biznes” modelinin – “bit yetişdirib yaymaq” planının şahidi oluruq.
Süjetin inkişafı boyunca oxucu “Bəy Bala” adlı özünü böyük iş adamı sayan, amma əslində dərin mənəvi və əxlaqi iflasa uğramış bir obrazla tanış olur. O, ailə, tərbiyə, işgüzarlıq və mənəviyyat haqqında danışsa da, bütün dedikləri öz əməlləri ilə təkzib olunur. Əsərin kulminasiya nöqtəsində “bit yetişdirib satmaq” biznesi, cəmiyyətin real mənzərəsi kimi təqdim edilir — mənəvi çirkab, süni zənginlik və mənasız “uğur” anlayışı.
Əsərin ideya yükü çoxqatlıdır. Zaur Ustac, bir tərəfdən, sürətlə dəyişən cəmiyyətin dəyərlər sisteminin deformasiyasını göstərir; digər tərəfdən isə, “böyük biznes”, “uğur”, “marka”, “brend” anlayışlarının mənəvi boşluq içində necə məzhəkəyə çevrildiyini tənqid edir.
Hekayədəki “bit biznesi” simvolik mənada xalqa yalan ideyalar, saxta uğur modelləri, mənəvi bitlər “yoluxdurmaq” prosesidir. Əslində, “BB” təkcə “Böyük Biznes” deyil, həm də “Böyük Bədbəxtlik” kimi anlaşılır.
Bəy Bala – kapitalizmin vulqar, mənəviyyatsız simasıdır. Özünü ağıllı, müdrik, ailə başçısı və iş adamı kimi göstərməyə çalışsa da, dediklərinin hər biri əxlaqi riyakarlıqla doludur. O, həm patriarxal dəyərləri təhrif edir, həm də “biznes” adı altında cəmiyyəti xəstəliklərlə yoluxdurur.
Əli Mülayim – zahirən jurnalist, əslində isə passiv müşahidəçidir. Onun “mülayimliyi” həm xarakter, həm də dövrün insan tipinin – müqavimət göstərməyən, vicdanla karyera arasında itmiş ziyalı obrazının təcəssümüdür.
İlahə xanım, Ballı xanım (baldız), Bic Bala və başqaları – hamısı mənəvi tənəzzülün müxtəlif formalarını təmsil edir. Burada qadın və kişi fərqləri silinir, hamı eyni “uğur” xəstəliyinə tutulb.
Zaur Ustacın nəsr üslubu danışıq dili ilə publisistik tərzin sintezidir. Müəllif müasir şəhər danışıq leksikonunu, satirik pauzaları və dialoqları canlı həyat dili kimi təqdim edir. Hekayədəki yumor klassik Mirzə Cəlil ənənələrinə yaxın olsa da, forma və ritm baxımından postmodern ironiyaya əsaslanır.
“BB” sadəcə gülməli hekayə deyil, cəmiyyətin vicdan güzgüsüdür. Müəllif açıq şəkildə göstərir ki, “bitlər” yalnız insanların saçında deyil — beyinlərində, düşüncələrində, dəyərlərində çoxalıb.
Əsərin sonunda Bəy Bala müəllimin “Böyük Bədbəxt” təklifi həm öz taleyinin, həm də bütöv sistemin faciəvi yekunu kimi səslənir.
Zaur Ustac “BB” hekayəsi ilə Azərbaycan satirik nəsrinin müasir mərhələsinə yeni nəfəs gətirir. Bu əsər həm Mirzə Cəlilin “Ölülər”indəki sosial eybəcərliklərin, həm də Sabirin kəskin realizminin bugünkü formasıdır.
“BB” oxucunu gülüşlə düşündürür, tənqidlə silkələyir, və sonda belə bir mesaj verir:
“Əgər cəmiyyət bitlərlə yox, onları çoxaldanlarla mübarizə aparmasa, heç bir sabun kömək etməz.”
Müəllif: Günnur Ağayeva
ədəbiyyatşünas, tənqidçi
