Əziz dostlar, martın 21-i şeirlərində mənsub olduğu xalqına, el-obasına, soykökünə bağlılığına, əsərlərinin hər bir misrasının sadəliyinə, səmimiyyətinə, axıcılığna və ürəyəyatımlılığına məftun olduğumuz, Azərbaycanın ilk Xalq Şairi, hələ 29 yaşı olanda “El bilir ki, sən mənimsən”, “Nələr çəkib başın sənin, bilinməyir yaşın sənin”- deyə dünyaya “Azərbaycan, Azərbaycan!” adlı bir haray çəkən, ana dilimizin – Azərbaycan bədii dilinin hər birimiz üçün anlaşıqlı elə o qədər də doğma və sevimli olmasında xüsusi xidmətləri olmuş, XX əsr Azərbaycan poeziyasının sərkərdəsi böyük Səməd Vurğunun doğum gündür. Bu bir həqiqətdir ki, haqq dünyasına qovuşmasından 70 ilə yaxın vaxt keçməsinə baxmayaraq, onun əsərləri bu gün də sevilə-sevilə oxunur, şerləri xalqımızın yaddaşına əbədi həkk olunaraq dillər əzbərinə çevrilmişdir. Əziz dostlar, budur əsl sənət, budur əsl söz, budur əsl sənətkar! Böyük şairin əsərlərindən bir neçə misranı diqqətinizə çatdırmaqla hər birinizi Novruz bayramı münasibəti ilə ürəkdən təbrik edir, möhkəm can sağlığı, əmin-amanlıq və yeni, daha böyük uğurlar arzulayıram: Yüz il biz ayrıldıq ana dilindən, Məktəbin adına dedik “uşkola” Oxucum! bir daha nəzər yetir sən, Keçdiyin o qanlı, o qorxunc yola. Yüz il Füzuliyə həsr olunmuş qalaraq, Doğma anamıza “mama” deyək. Yüz illik yuxuya birdən dalaraq, Yatdıq gözümüzdən yaş dama-dama. Yüz il nəfəsini çəkə bilmədi, Şairlər oylağı boyük bir ölkə, Yüz il öz qolunu çəkə bilmədi… Tarix! Səninkidir bu qara ləkə! Tər içdi, qan uddu motal papaqlar, Son dana, son çuval getdi vergiyə… Bağlandı qapılar, sondu ocaqlar, Qarılar, qocalar yalvardı göyə… Axdı Rusiyaya neft kəmərləri, Daşıdı onların ilk dəmir yolu… Tarixə hökm edən o gündən bəri, Çalışdı yadlara Azəri oğlu… O gündən titrədi yurdun üstündə Cüt başlı qartalın qanlı bayrağı, Tarixin doğduğu o qara gündə Böyük bir ölkənin sondu çırağı. O gündən yayıldı siflis, süzənək, Eşitdik ilk dəfə “fahişə” sözü… Bunları nəzm ilə artıqdır demək Tarixə şahiddir tarixin özü. O gündən göründü sarı paqonlar, Boşaldı kəndlinin dolu xırmanı. Elləri qurd kimi taladı onlar, Dedilər: padşahın sağ olsun canı. O gündən ağladı aşığın sazı, Dilində can yaxan dərdli haraylar. Uçan durnaların küskün avazı, Ötdükcə dinlədi ulduzlar, aylar. Buludlar çaxnaşdı, hava daraldı, Çumalar dolaşdı bizim elləri. Bizim ipəkləri Peterburq aldı, Bəzəndi knyazın madmazelləri. O gündən saraldı yaşıl təbiət, Axdı həzin-həzin Kür çayı, Araz Baş əydi qanuna kitab, şəriət Ürəklərdə, baxışlarda yas…
Əziz dostlar, fevralın 13-ü xalqımızın böyük şairi Bəxtiyar Vahabzadənin anım gündür. O, təkcə Azərbaycanın deyil, bütün türk dünyasının ən çox sevilən böyük şairlərindən biri idi. Universitetin rektoru və Təhsil naziri işlədiyim dövrlərdə Bəxtiyar müəllimlə dəfələrlə görüşmüşdüm.Təhsil naziri təyin olunduqdan sonrakı ilk görüşümüzü yaxşı xatırlayıram, məni təbrik etdikdən sonra dedi ki: Uşinskinin ana dili haqqındakı məqaləsini, Azərbaycan dilinə tərcümə edib, “Müəllim” qəzetində çap etdirsən yaxşı olar. Hər kəsə yaxşı məlumdur ki, Azərbaycan dili onun yaradıcıllığında xüsusi yer tutur. Dəfələrlə onun Azərbaycan dili ilə bağlı məsələlərin müzakirəsində ciddi söz deməsinin şahidi olmuşam. Növbəti görüşümüz Şəkidə onun evində baş tutdu.Şəkidə “Müəllimlərin avqust konfransına” getmişdim, məni evinə dəvət etmişdi.Son görüşümüz isə 2009-cu ildə Bakı Dövlət Universitetində oldu.Tale elə gətirdiki ki, son görüşümüzdə, onun dəfn mərasimini aparmalı oldum…Allah rəhmət eləsin, məkanı cənnət olsun.
Əziz dostlar, Bəxtiyar Vahabzadə haqqında hazırladığım yazının ilk hissəsini Sizə təqdim edirəm. Hərdən fikirləşirəm ki, mən Bəxtiyar Vahabzadəni niyə belə sevirəm? Milli düşüncənin, ictimai vicdanın, vətəndaş mövqeyinin qüdrətinə görəmi? Dövrünün mənəvi tribunası, xalqın duyğularının və düşüncələrinin sözə çevrilmiş möhtəşəm abidəsi olduğuna görəmi? Bəlkə insanın daxili dünyasına, onun mənəvi axtarışlarına işıq salan bədii bir xəzinə yaratdığına görə? Ən sərt ideoloji məhdudiyyətlərin mövcud olduğu illərdə xalqın dərdini, dilini, kimliyini qoruyub saxlamaq uğrunda apardığı mübarizəyə, “Gülüstan”, “Latın dili”, “Vətən”, “Ana dili” kimi əsərlər yazdığına görəmi? Bəlkə bütün ömrünü Azərbaycan dilinə, ədəbiyyatına həsr etdiyinə, yaradıcılığının kökündə azadlıq, vətən sevgisi, haqsızlığa qarşı etiraz və milli birlik ideyaları dayandığına görə? Ədəbiyyat tariximizə milli dəyərləri ən çox tərənnüm edən, xalqın ruhunu, dilini, tarixini və azadlıq ideallarını poeziyasında yaşadan böyük sənətkar kimi düşmüş Səməd Vurğun yaradıcılığını geniş tədqiq etdiyinə, həm namizədlik, həm də doktorluq dissertasiyalarını bu nəhəng dühaya həsr etdiyinə görəmi? Ən çıxılmaz anlarda xalqın xilas yolunu düzgün müəyyənləşdirməyi bacardığına, 1993-cü ildə ölkədəki siyasi qeyri-sabitlik və Qarabağ münaqişəsinin gərginliyi fonunda Azərbaycan parlamentində Heydər Əliyevi təcrübəli və güclü lider kimi ölkəni bu çətinliklərdən çıxara biləcək yeganə şəxsiyyət kimi dəyərləndirdiyinə görəmi? Türkiyənin sabiq prezidenti Süleyman Dəmirəlin onun yaradıcılığını təkcə Azərbaycan ədəbiyyatının deyil, bütün türk dünyasının ortaq sərvəti kimi səciyyələndirdiyinə görəmi? Türk və bütün müsəlman dünyasının şəksiz və şəriksiz lideri Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın onun şeirlərindən tez-tez sitatlar gətirdiyinə, 2020-ci il dekabrın 10-da Bakıda keçirilən Zəfər Paradında dediyi: İsa bulağının zümzüməsini, Cabbarın, Seyidin, Xanın səsini, Dalğalı Qarabağ şikəstəsini, Babək türbəsini necə pay verim?, – misralarına görəmi? Yox, əlbəttə, yox! Ayrı-ayrılıqda bu keyfiyyətlərin hər biri hər hansı bir şəxsiyyəti tarixiləşdirmək üçün kifayət etsə də, bunların hamısının, hətta sadalaya bilmədiyim onlarla digər xüsusiyyətlərin cəmləşdiyi Bəxtiyar Vahabzadəni sevməmək, onu lazımi qədər dəyərləndirməmək mümkün deyil. Mənə bu işdə həm də onu yaxından tanımağım, bir müddət davam edən səmimi münasibətlərimiz çox kömək etmişdir. Əlbəttə, mən də 60-cı illərin digər gəncləri kimi, Bəxtiyar Vahabzadəni milli məfkurəmizin memarlarından biri olaraq tələbəlik illərindən tanıyırdım. 1958-ci ildə Şəki rayonunun “İpəkçi” qəzetində çap olunmuş “Gülüstan” poeması 60-cı illərdə, xüsusən də onun müəllifi universitetdəki pedaqoji fəaliyyətindən uzaqlaşdırıldıqdan sonra tələbələr arasında çox məşhurlaşmışdı. Poemanın əlyazması uşaqlar arasında surətlə yayılırdı və mən də bu poemanın mövzusu, müəllifi ilə çox maraqlanmışdım. Sonralar BDU-da müəllimlik fəaliyyətinə başlayanda məni ən çox qürurlandıran amillərdən biri də bu idi ki, Bəxtiyar Vahabzadə kimi böyük şəxsiyyətlərin çalışdığı bir ali məktəbdə işləyəcəyəm… Filologiya fakültəsi də daxil olmaqla humanitar fakültələr İstiqlaliyyət küçəsində, indiki UNEC-in binasında yerləşdiyi üçün oradakı müəllimlərlə əlaqəmiz zəif idi deyə, mən onunla şəxsən tanış ola bilməmişdim. Əslində buna heç özümü hazır da hesab etmirdim, o bütün xalqın tanıdığı və pərəstiş etdiyi böyük bir şəxsiyyət, mən isə adi riyaziyyat müəllimi idim. İlk dəfə tanış olduğumuz 1986-cı ildə də aramızda xeyli “məsafə” mövcud idi, mənim 40, onun 61 yaşı var idi, o, şöhrətinə bir az da əlavə edə bilmişdi, Dövlət mükafatı da almışdı, ancaq mənim həyatımda elə də ciddi dəyişikliklər yox idi. Görüşməyimiz və tanış olmağımız təsadüfi bir hadisə ilə bağlı oldu. 1986-cı ildə BDU-nun Qəbul komissiyasının Məsul katibi vəzifəsində işləyirdim. Qəbul komissiyası bir növ indiki Dövlət İmtahan Mərkəzinin funksiyalarını yerinə yetirir, universitetə qəbul prosesini təşkil edirdi. Ancaq fərq burasında idi ki, biz ölkənin müvafiq qurumları ilə bərabər, mərkəzi hökumətə, yəni SSRİ Ali və Orta İxtisas Təhsili Nazirliyinə də tabe idik və onların göstərişlərini müzakirəsiz icra edirdik. O dövrdə qayda belə idi ki, qəbul imtahanlarının keçirilməsinə üç-dörd ay qalmış Moskvadan – SSRİ Ali və Orta İxtisas Təhsili nazirliyindən imtahanların təşkili və keçirilməsi ilə bağlı qaydalar məcmuəsi, təlimat məktubu göndərilərdi. Bu təlimatda sənədlərin qəbulundan imtahanların təşkilinə, müsabiqənin aparılmasına qədər bütün proseslərin necə keçirilməsi haqqında göstərişlər olardı. Yaxşı xatırlayıram ki, orada bəzi abituriyentlərə nəzərdə tutulan güzəştlər, hərbi xidməti başa vurub qayıdan gənclərə verilən üstünlüklər, orta məktəbi medalla bitirən uşaqların hansı fəndən imtahan verməsi və digər onlarla bu kimi hallar barədə geniş izahat verilərdi. Doğrusunu desək, təlimat hər il göndərilsə də, əslində ötən illərdəki ilə eyni olardı, demək olar ki, heç bir əsaslı dəyişiklik edilməzdi. Ancaq 1986-cı ildə həmin təlimata yeni bir bənd əlavə edilmişdi – Azərbaycan bölməsinə sənəd verən bütün abituriyentlər ixtisasından asılı olmayaraq verdikləri əsas imtahanlarla (bunların sayı, adətən, dörd olurdu) yanaşı rus dilindən yazılı (imla) imtahan da verməli idilər. Bu, doğrudan da absurd bir qərar idi. Əvvəla, imtahanlara cəmi üç-dörd ay qalırdı, rus dili fənnindən heç bir hazırlıq mərhələsi keçməyən abituriyentlər üçün bu imtahanı vermək çox çətin olacaqdı. Digər tərəfdən, rayon məktəblərində rus dili bir qədər zəif tədris edilirdi, bu fakt heç kəsə sirr deyildi. Deməli, riyaziyyatçı, yaxud həkim olmaq istəyən ən istedadlı kənd uşağı rus dilindən kəsilib geri dönə bilərdi. Məni Məsul katib kimi ən çox düşündürən məsələ isə həmin imtahanların təşkili idi, qısa müddətdə bu qədər abituriyent üçün yazı vərəqlərinin çap edilməsindən “bu imlanı kim diktə edəcəkdi?”, “kim yoxlayacaqdı?” kimi texniki məsələləri götür-qoy edirdim. Çünki Moskvadan gələn təlimatlar bizim üçün konstitusiya kimi birmənalı qanun idi, onu dəyişmək, milli təəssübkeşlik baxımından “rus dilindən imtahan vermək bizim nəyimizə lazımdır?” deyərək etiraz etmək heç ağlımıza da gəlməzdi – dövrün tələbləri belə diktə edirdi. Demə, bizim hələ yaxşı tanımadığımız, sözdə yox, əməldə vətənpərvər olan qeyrətli, necə deyərlər, papaq altda oğullarımız var imiş. Bu təlimat bizim o vaxtkı Ali və Orta İxtisas Təhsili Nazirliyinə göndərilmiş, oradan da dilimizə tərcümə edilib ali məktəblərə paylanmışdı. Hansı vasitə ilə isə (indiki texniki imkanlar – sosial şəbəkələr, votsap, kseroks və s. o zaman yox idi) bu xəbər (rus dilindən imtahanın məcburi olması) bütün ölkəyə yayılmışdı. Həmin günlərdə Şüvəlan qəsəbəsində Yazıçıların yaradıcılıq evində ölkə başçısı Kamran Bağırovla şair və yazıçıların görüşü keçirilirmiş. Təbii ki, rus dilində keçirilən həmin görüşdə Kamran Bağırov yenidənqurmanın yazıçılar qarşısında qoyduğu vəzifələr haqqında bir saatlıq məruzə etdikdən sonra soruşub ki, kimin nə dərdi, sualı var, imkan daxilində kömək edəcəyik. Bəxtiyar Vahabzadə əlini qaldırıb, ona məxsus pafos və məntiqlə odlu-alovlu bir çıxış edib ki, bu nə biabırçılıqdır, mənim xalqımın övladı niyə rus dilindən məcburi imtahan verməlidir? Nəsirəddin Tusi, Füzuli, Nəsimi rus dilini bilməyib alim, şair olmayıb? Mənim kənddə oxuyan balalarım rus dilini heç keçmirlər, yaxşı da eləyirlər keçmirlər, ona doğma dili lazımdır, rus dili yox, deməli, bu uşaq gəlib ali təhsil ala bilməyəcək? Eynşteyn rus dilini bilməyib, Nobel mükafatı almayıb? Bu uşaq da öz dilində fizikanı öyrənib fizik olmaq istəyir, rus dilini zorla niyə sırıyırsınız mənim xalqıma? Birdəfəlik universitetləri bağlayın, rus dilində eləyin, biz də bilək ki, dilimizdə ali təhsil almaq qadağandır… və s. Kamran Bağırov öyrəşdiyi – ev almaq, əmək haqqını qaldırmaq, şəxsi problemlər kimi sosial məsələlərin həlli ilə bağlı müraciətlərin əvəzinə belə ritorik sualları olan çıxışı eşidəndə çaş-baş qalıb və iclası yarımçıq saxlayıb otaqdan çıxıb. Səhəri günü rektor Faiq Bağırzadə işə gələndə partkom (Partiya Komitəsinin katibi) Qurban Bayramovu, prorektor Teymur Vəliyevi və məni (Məsul katib kimi) təcili otağına çağırtdırdı: “Bilirsiniz, nə biabırçılıq olub? Dünən o Bəxtiyar yenə cızığından çıxıb, şairliyi tutub, Kamran Mamedoviçə (qardaşına belə deyirdi) ağzından çıxanı deyib ki, niyə rus dilindən qəbul imtahanı salmısınız? Guya bunu o eləyib, ya mən eləmişəm?! Niçeqo ne ponimayet (yəni heç nə başa düşmür). Nə isə, bizi Mərkəzi Komitəyə çağırıblar, saat 11-də orada olmalıyıq, gedin hazırlaşın. Görək başımıza nə oyun açacaqlar?” Saat on birin yarısında universitetin qarşısında idik. O vaxtlar əsas korpusun önündən keçən Patris Lumumba (indiki Zahid Xəlilov) küçəsi maşın yolu idi, Faiq Bağırzadənin qara rəngli, Qurban müəllimin isə ağ rəngli QAZ-24 markalı xidməti maşınları dayanıb bizi gözləyirdi. …Faiq müəllim aşağı düşəndən sonra Teymur Vəliyevi öz maşınına mindirdi, mən də Qurban Bayramovun xidməti avtomobilinə əyləşib indiki Nazirlər Kabinetinin binasında yerləşən Mərkəzi Komitəyə yola düşdük. Faiq müəllimgil bizdən bir az əvvəl çatıb binaya daxil olmuşdular, biz çatanda gördük ki, qabağımızdakı maşından Bəxtiyar Vahabzadə düşdü və surətlə binaya tərəf getdi. “Partkomumuz” onu görüb mənə göz vurdu, “buna bax, gör necə qaçdı, yəqin məni görüb qorxusundan belə elədi”, – dedi. Biz də onun arxasınca binaya daxil olduq. Həmin binanın liftləri çox kiçik – ikinəfərlik və “astagəl” olduğuna görə Faiq müəllimgili yuxarı aparan lift hələ qayıtmamışdı, Bəxtiyar Vahabzadə onun qarşısında dayanıb gözləyirdi. İri cüssəli Qurban müəllim arıq və nə üçünsə büzüşmüş şairə yaxınlaşıb bayaq dediyi sözlərin havası ilə hücuma keçmək istədi:
Ay Bəxtiyar müəllim, o nə sözlərdir dünən demisən? Sənin nəyinə lazımdır kim imtahan verir, nədən verir, niyə verir, adamın var, gəl de, kömək eləyək də… Cılız bədənli, bayaqdan büzüşmüş şairə elə bil haradansa sehrli qüvvə gəldi, bir anın içində nağıllarda ağzından od püskürən əjdahalara döndü. Səsinin tonu, sözləri elə idi ki, bayaqdan “gur-gur guruldayan” Qurban müəllim özünü əməlli-başlı itirdi. Bu zaman qarşılarında lift dayandı və qapıları açıldı. Qurban müəllim tez özünü liftə salıb canını qurtarmaq istədi. Ancaq Bəxtiyar müəllim də, mən də onunla birlikdə balaca kabinəyə daxil olduq. Yuxarı qalxana kimi şairin gurultulu səsi və ittihamları davam edirdi: Vicdanınız yoxdur sizin, milli qeyrətiniz yoxdur, rus desə ki, o biri imtahanları da rus dilində keçirin, ləbbeyk deyəcəksiniz. Puldan başqa heç nə bilmirsiniz. Buna bax, mənə deyir, adamın var, de, keçirdim. Bunun mənə nəsihət verməyinə bax… Məndən soruşur ki, niyə belə demisən, niyə elə demisən. Mən danışanda gəlib səndən icazə almalıyam? Adamda milli qeyrət olmalıdır… və s. Bu qışqırıqlarla lift yuxarıya qədər getdi, yuxarıda da Bəxtiyar müəllimin səsi bütün binanı başına götürdü. Səs-küyə dəhlizə çıxanlar şairin səsindən, hökmündən vəziyyətin mürəkkəbliyini görüb hərə öz kabinetinə getdi. Bu məsələ ilə bağlı Mərkəzi Komitənin (indiki Prezident Administrasiyası) Birinci katibi də olmaqla bütün rəhbərliyinin iştirak etdiyi iclas başladı və həmin iclasda da Bəxtiyar Vahabzadə heç kəsə danışmağa aman vermədi. Əslində, dövr çox mürəkkəb idi, şairi oradaca dövlət məmurlarını təhqir etmək adı ilə həbs edib apara bilərdilər, üzünə duranlar, şahidlik edənlər də, şübhəsiz tapılardı. Münasibətlərimiz istiləşəndən sonra özü də vaxtilə belə vəziyyəti yaşamış bir insan kimi hər şeyi gözlədiyini etiraf etdi, ancaq həmin anlarda gözünə heç nə görünmürdü, milli qeyrət, vətəndaşlıq mövqeyi, dildə yox, əməldə xalqın, dilin təəssübkeşi olmaq ona qeyri-adi cəsarət vermişdi. Vəziyyəti belə görən Birinci katib Kamran Bağırov təcili Moskvaya, bu sahəni kurasiya edən Heydər Əliyevə məlumat verir. Ulu öndər də SSRİ Ali və Orta İxtisas Təhsili nazirinə zəng edib xalqın o məsələyə ciddi etiraz etdiyini bildirib və tapşırıb ki, o təlimata yenidən baxın və dəyişdirin. Nazir də söz verib ki, növbəti Kollegiya iclasında bu məsələni müzakirə edib müsbət qərar qəbul edərik. Bir neçə gündən sonra Moskvadan rus dili imtahanının ləğv edilməsi ilə bağlı yeni təlimat məktubu gəldi. Bəxtiyar Vahabzadənin cəsarəti, “qəhrəmanlığı” sayəsində bu imtahanı təkcə bizim ölkəmizdə yox, bütün müttəfiq respublikalarda ləğv etmişdilər. Latviyada, Estoniyada, Gürcüstanda, Tacikistanda və digər ölkələrdə çoxu bilməmişdi ki, SSRİ-nin ən nüfuzlu nazirlərindən biri nə üçün imzaladığı əmri 15-20 gün sonra geri oxumuşdu, bunun səbəbkarı kimdir? Mənim də canım yeni blanklar çap etdirməkdən və imtahanları təşkil etməkdən qurtardı… 1989-cu ildə siyasi vəziyyət bir az da mürəkkəbləşəndə Bəxtiyar Vahabzadə ilə daha yaxından ünsiyyətdə ola bildim. Vəziyyət haqda bir qədər ətraflı yazım ki, gənclər yaşadığımız illəri yaxşı təsəvvür edə bilsinlər. Biz hələ müstəqilliyimizi əldə etməmişdik, bu möhtəşəm hadisəyə iki il qalırdı, Moskva bütün aparıcı nöqtələrdə “öz adamını” – milliyyətcə rus olan bir nəfər əyləşdirmişdi. Doğrudur, 20-ci, 30-cu illər deyildi, nazirlər, İdarə rəisləri milli kadrlar idi, ancaq müavinlər mütləq rus olmalı, lazım bildikləri məlumatları “yuxarıya” çatdırmalı idilər. Həmin dövrdə nazir Rafiq Feyzullayevin birinci müavini Mirabbas Qasımovdan savayı, 3 müavini var idi – Əlimirzə Əhmədov, Mahirə Fərəcova və milliyyətcə rus olan Krotkov Yuri İvanoviç. Mənim Ali Təhsil şöbəsinin (bir az sonra Ali Təhsil İdarəsinin) müdiri vəzifəsində də bir nəzarətçim var idi – müavinim Muxin Anatoli Pavloviç. Adını beynəlmiləlçilik qoyub bizi aldatmaq istəyirdilər, ancaq hamıya hər şey aydın idi. Təəssüf ki, əlimizdən heç nə gəlmirdi, onu nə dəyişə, nə də başqa vəzifəyə keçirə bilirdik. İşi də elə qurmuşdular ki, istər bizim şöbədən olsun, istərsə də nazirlikdən, müavinlərin imzası olmadan bir sənəd də xaricə çıxa bilməzdi. Deməli, müavin olsalar da, əslində biz onlardan asılı vəziyyətdə idik. Bircə təsəllimiz bu idi ki, əyləşdiyimiz Hökumət evinin önündə – Azadlıq meydanında çox mühüm hadisələr cərəyan edirdi, böyük ümidlər yaradan mitinqlər, müxtəlif toplanışlar baş tutur, çox ciddi bəyanatlar eşidilirdi. İnanmaq çətin olsa da, milli mənafelərlə bağlı səslənən şüarlar, bizim kabinetlərə qədər gəlib çıxan söz-söhbətlər, şayiələr, ümumiyyətlə gedən proseslər belə bir təəssürat yaradırdı ki, yaxınlarda bu müavinlərdən canımız qurtaracaq, respublikamız milli və müstəqil dövlət olacaq. Buna inanmaq ona görə çətin idi ki, nazirliyin bütün sənədləri, yazışmaları, nazirin, onun müavinlərinin, rektorların, hətta orta məktəb direktorlarının yazdıqları dərkənarlar rus dilində olurdu. Bunların hamısı birdən necə dəyişə bilərdi? Yeri gəlmişkən qeyd etmək istəyirəm ki, 1990-cı ilin yanvarında baş verən hadisələrdən sonra bu proses daha da gücləndi, Azadlıq meydanından Leninin, dağüstü parkdan (indiki Şəhidlər xiyabanından) Kirovun heykəllərinin götürülməsi, əhalinin kütləvi şəkildə Kommunist partiyası biletindən imtina etməsi və bu biletlərin nümayişkaranə şəkildə yandırılması milli hisslərin bir qədər də alovlanmasına rəvac verdi. Yaxşı xatırlayıram, həmin dövrdə idarə və müəssisələrin kargüzarlıq sənədlərinin Azərbaycan dilinə keçidini təmin etmək məqsədilə bir Dövlət Komissiyası yaradılmışdı. Komissiyanın sədri Xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadə, müavini isə şair Qasım Qasımzadə idi. Onlar bütün nazirlikləri, digər dövlət qurumlarını gəzir, sənədləşmənin milli dildə aparılmasının vəziyyətini yoxlayır, bu prosesin sürətlənməsini inadla tələb edirdilər. Dərd burasında idi ki, hələ çar dövründən, yəni Azərbaycan Rusiyaya ilhaq edildiyi tarixdən ölkəmizin idarə və müəssisələrində bütün rəsmi sənədlər, kargüzarlıq işləri rus dilində tərtib edilirdi. Bura adi arayışdan ən yüksək dövlət qurumlarında yazılan sənədlərə kimi hər şey daxil idi. 1918-ci ildə Xalq Cümhuriyyəti qurulduqdan sonra sənədləşmənin doğma dildə aparılması ilə bağlı qərar qəbul edilsə də, 23 aylıq müddətdə mütəxəssislərin yoxluğundan milli əlifba ilə şriftləri olmayan nəşriyyatlarda doğma dildə blankların çap edilməsinə kimi yüzlərlə problemin mövcudluğu buna imkan verməmişdi. Sonra isə məlum hadisələr baş vermiş, yenidən “böyük qardaşların” hakimiyyəti ələ alması həmin arzunu ürəklərdə qoymuşdu. Nəticə isə bu idi ki, rus dilində kargüzarlıq sənədlərinin ən azı 150 illik kökləri olduğu halda, bunun Azərbaycan dilində heç rüşeymləri də yox idi. Əlbəttə, 1989-cu ildə vəziyyət başqa idi, Azərbaycan dilində heç bir sənəd olmasa da, milli və qeyrətli kadrlarımız var idi… …Əsas nazirliklərdən biri olduğuna görə rəhmətlik Bəxtiyar müəllim tez-tez bizim təşkilata gəlir, nazirlə görüşür, özü bu prosesin necə getdiyini şəxsən yoxlayırdı. O dövrdə təbii ki, bütün şöbələrdə sənədləşmə, yazışmalar rus dilində aparılırdı, vəziyyətdən çıxmaq üçün nazir Rafiq Feyzullayev Bəxtiyar müəllimi mənim yanıma göndərirdi. Mən o zamanlar Ali məktəblər İdarəsinin rəisi işlədiyimə görə ali məktəblərin potensial imkanlarından və kadrlarından istifadə edərək xeyli sənədi Azərbaycan dilinə tərcümə etdirmiş, milli dildə yenilərini hazırlatdırmışdım. Kağızın tapılmadığı, nəşriyyatların çox məhdud sayda və imkanda olduğu bir zamanda böyük çətinliklərlə məktubları, blankları, digər xeyli sənədi Azərbaycan dilinə tərcümə etdirib, dəfələrlə yoxladıqdan sonra çap etdirmişdim. Doğrusunu deyim ki, Bəxtiyar müəllimin rəhbərlik etdiyi o komissiyanın da xofu var idi, ancaq özümüz də bir vətəndaş olaraq sənədlərin milli dildə olmasında çox maraqlı idik. Təsəvvür edin ki, ali məktəblərdə jurnallardan başlamış kafedralarda tədris yükü, metodik təlimatlara, dekanlıqlarda verilən arayışlara, tələbələrin şəxsi işlərinə, diplomlara kimi bütün sənədlər rus dilində idi. Bizim şöbədə də vətəndaşların qeydiyyatından təlimat məktublarına kimi yüzlərlə sənəd rus dilində idi. Bu qədər sənədi, blankı, jurnalı, məktubu Azərbaycan dilinə tərcümə etmək üçün əməkdaşlarla birgə bəzən gecə yarısına kimi işdə qalmalı olurduq… Bəxtiyar müəllim hiss ediləcək qədər qürurla bu sənədləri diqqətlə oxuyur, işin belə sürətlə getdiyini görüb çox sevinir, mənə səmimi razılığını bildirirdi. Ancaq tez-tez də deyirdi ki, nə məsələdirsə, gələn kimi bu nazir bizi Sizin şöbəyə göndərir, məgər başqa şöbə yoxdur? Nə qədər dərin təfəkkürlü şəxsiyyət, geniş düşüncəli şair olsa da, həm də çox saf və dürüst insan olduğuna görə nazirin onu aldatdığını, digər şöbələrdə bu məsələ ilə bağlı heç bir işin getmədiyinə görə onu daim bizim idarəyə yönəltdiyinin səbəbini hiss etmirdi. Ancaq müntəzəm görüşlərimiz bu fövqəladə keyfiyyətlərə malik böyük insanı daha yaxından tanımağımla və onu bir qədər də çox sevməyimlə nəticələndi… …Etiraf etmək lazımdır ki, 90-cı illərin sonlarına doğru ölkədə siyasi durum mürəkkəb olaraq qalırdı. Bu gün vəziyyət xeyli aydınlaşmış, o illərlə müqayisə edəndə tərəddüdlər, ikibaşlı oyunlar, məkrli niyyətlər xeyli azalmışdır. Zaman öz işini görmüş, bir çox həqiqətlər üzə çıxmış, kimin kim olduğu bilinmiş, necə deyərlər, “maskalar açılmışdır”. Bu gün biz “5-ci Kolon” sözünü cəsarətlə deyib bu adın altında gizlənənləri ifşa edə bilirik. Ancaq 90-cı illərdə Rusiyanın agenti olub içəridən bizi “yeyən” “5-ci Kolon” nümayəndələrinə güldən ağır söz demək mümkün deyildi, onlar da “bəlkə də qaytardılar” ümidi ilə ruslaşdırma siyasətini həm eninə, həm də uzununa davam etdirirdilər. Bu, bir həqiqətdir, niyə gizlədək?! İndi özünü qəhrəman, “millət fədaisi” kimi qələmə vermək üçün maskasını dəyişib “Avropa”, yaxud “Türk” qılafına girənlərdən fərqli olaraq o çətin illərdə də Rusiyanın “assimilyasiya siyasətinə” qarşı həqiqi mübarizə aparan oğullar var idi. Bunlardan biri də Bəxtiyar Vahabzadə idi … Buna görə də nazir təyin edildiyim ilk günlərdə – 1998-ci il aprelin əvvəllərində Bəxtiyar Vahabzadə ilə görüşmək, onunla milli məsələ ilə bağlı məsləhətləşmək qərarına gəldim. Hesab edirdim ki, Bəxtiyar müəllim milli konsepsiyamızın ən qüdrətli nümayəndələrindən biridir və onun məsləhətləri mənə nazirlik fəaliyyətimdə çox kömək edə bilər. Həqiqətən belə də oldu. Bəxtiyar müəllimlə iki saata yaxın söhbət etdik, qərara aldıq ki, nazirliyin kollegiyasının genişləndirilmiş iclasını onun iştirakı ilə mayın əvvəllərində BDU-da keçirək və əsas məruzəçi də elə o olsun. Görüş zamanı şair mənə məsləhət bildi ki, XIX əsrin ortalarında yaşamış tanınmış rus pedaqoqu Dmitri Uşinskinin məşhur “Ana dili” məqaləsinin tərcüməsini “Azərbaycan müəllimi” qəzetində çap etdirək. XIX əsrdə Rusiyada fransız və alman dillərinin rus dilini sıxışdırdığı bir zamanda Uşinski bu məqalədə xalq ruhunu mənimsəmək üçün ana dilinin böyük əhəmiyyəti olduğunu göstərmiş və dil məsələsinə xüsusi diqqət yetirmişdi: “Bir millətin, xalqın varını, dövlətini əlindən alsan, o millət ölməz, yaşayar. Ancaq ana dilini əlindən alsan, həmin millət məhv olar, ondan əsər-əlamət qalmaz”. Bu fikirlər Bəxtiyar müəllimin ruhuna, o illərin milli siyasətinə çox yaxın olduğuna görə həmin məqalənin çap edilməsi cəmiyyət tərəfindən böyük maraqla qarşılanmışdı. Onu da yaxşı xatırlayıram ki, 1998-ci il mayın 1-də Bakı Dövlət Universitetində Təhsil Sahəsində İslahatlar üzrə Dövlət Komissiyası üzvlərinin iştirakı ilə nazirliyin genişləndirilmiş kollegiya iclasını keçirdik. İclasda təhsil sahəsində islahatların strateji istiqamətləri kimi iki əsas məsələ – müəllim nüfuzunun bərpası və təhsilin milliləşdirilməsi geniş müzakirə edildi. Burada əsas məsələ olan təhsilin milliləşdirilməsi ilə bağlı mən bir neçə dəqiqə çıxış edərək dedim ki, bu gün müstəqil dövlətdə yaşasaq da, təhsilimizin vəziyyəti Rusiyanın vilayətlərində olduğu kimidir – hələ də Kiril qrafikalı əlifba ilə yazırıq, dərsliklərimizin əksəriyyəti sovet dönəmindən qalmadır, rus dili 1-ci sinifdən 11-ci sinfə kimi məcburi fənn kimi tədris edilir, mərkəzi şəhərlərdə – Bakıda, Gəncədə, Sumqayıtda və bəzi digər regionlarda təlim rus dilində olan məktəblərin sayı Azərbaycan məktəblərinin sayına ya bərabərdir, ya da rus bölmələri artıqdır. Bundan sonra xalqımızın böyük vətənpərvər şairi Bəxtiyar Vahabzadə ölkəmizdə ana dilindən istifadənin vəziyyətilə bağlı danışdı və ümumtəhsil müəssisələrində Azərbaycan dilinin tədrisinə dair dəyərli təkliflərini verdi. Çıxışının sonunda isə indiyə qədər unutmadığım şeirindən bir parçanı oxudu: Siz ey doğma dilində danışmağı ar bilən fasonlu ədabazlar, Ruhunuzu oxşamır qoşmalar, telli sazlar. Bunlar qoy mənim olsun, Ancaq Vətən çörəyi sizlərə qənim olsun. Bu çıxışlar, həmin kiçik şeir parçası və şairin odlu-alovlu, həm də ürək yanğısı ilə dediyi sözlər iclasa tamam başqa əhval-ruhiyyə gətirdi. Hər zaman dil məsələsinə özünəməxsus yanaşması olan Bəxtiyar müəllimin ziyalı mövqeyi, həqiqətən, hamı üçün örnək idi. Bu tədbirdən sonra dil məsələsi ilə bağlı həm təhsil sistemində, həm də deyərdim ki, bütün ölkədə ciddi dəyişikliklər oldu. O vaxta qədər məcburi fənn kimi tədris olunan rus dilinə xarici dil statusu verildi, o da ingilis, fransız dilləri kimi şagirdlərin arzusu ilə seçmə fənn oldu, yalnız müəyyən siniflərdə keçirildi, rus bölmələrinin sayı surətlə azalmağa başladı. Belə ki, əgər 1988/89-cu tədris ilində ölkədə təlim yalnız rus dilində olan məktəblərin sayı 163 idisə, 2010/11-ci tədris ilində onların sayı 18-ə düşdü. Şagirdlərin sayı isə müvafiq olaraq 117 min nəfərdən 5800 nəfərə qədər azaldı. Əlbəttə, milli-azadlıq hərəkatı günlərində dediyi sözlərə görə heç bir məsuliyyət daşımadan, həmin vədləri yerinə yetirmək mexanizmini təsəvvür belə etmədən odlu-odlu danışmaq, “milli dili bütün tədris müəssisələrində birmənalı şəkildə tətbiq etmək lazımdır” tipli çağırışlar etmək ayrı bir məsələ idi, ancaq onu reallaşdırmaq tamam ayrı bir məsələ. Müəyyən çətinliklərlə rastlaşsam da, həmin çıxılmaz vəziyyətlərdə böyük şairin milli məsələlərdə aydın və birmənalı mövqeyi, həmçinin sarsılmaz cəsarəti mənə “ikinci nəfəs” verirdi.
Əziz dostlar, fevralın 4-ü dünyanın ən məşhur azərbaycanlılarından biri, ABŞ-ın Kaliforniya Universitetinin fəxri professoru, qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsinin banisi, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının fəxri üzvü, dünya şöhrətli alim Lütfi Zadənin (Lütfəli Rəhim oğlu Ələsgərzadənin) anadan olduğu gündür. Professor Lütfi Zadə, yalnız elmi və fəlsəfi düşüncəyə deyil, həm də texnoloji inkişafa təsir edən və təsir göstərəcək vacib fikirləri ortaya qoyan və irəli sürən dahi bir şəxsiyyət idi. Həyatı boyu yenilik ruhu ilə yaşayan Lütfi Zadə bütün dünyada qeyri-səlis məntiqin “atası” kimi tanınır və onun inqilabi nəzəriyyəsi Aristotelin ikili məntiqinin sərhədlərini aşmışdı.O, sübut etdi ki, insan dünyanı yalnız “ağ” və “qara” rənglərdə duyub qavramır. İnsanın dünyanı görüb dərk etmə imkanları zəngin və hüdudsuzdur. Lütfi Zadənin məntiqi dünyanı bütün çalarları ilə qavramağa imkan verir. Elə buna görə də, o, hüdudsuzluğun riyaziyyatını yaratmış, onun rəngarəngliyini açmışdır və bu nəzəriyyə iqtisadiyyat, psixologiya, dilçilik, siyasət, fəlsəfə, sosiologiya, dini məsələlər, münaqişə vəziyyətlərində geniş istifadə olunmuşdur. Mütəxəssislər, alimin məntiqi və nəzəriyyəsi ilə həqiqətən insanın həyata dair fəlsəfi baxışlarında olduğu kimi elm dünyasında da bir inqilab etdiyini düşünürlər Lütfi Zadə dünyanın 25 ölkəsinin nüfuzlu universitetlərinin fəxri doktoru adına layiq görülmüş, həmçinin, Koreya, Bolqarıstan, Polşa, Finlandiya, Azərbaycan, Rusiya və ABŞ akademiyalarının fəxri üzvü seçilmişdi. Bu günə olan məlumata görə, “Google Scholar”da Lütfi Zadənin elmi əsərlərinə 293229 istinad olunmuş, bunlardan 12 244-ü 2025-ci ilə, 880-i 2026-cı ilə aiddir. Alimin Hirş indeksi 112-yə bərabərdir. Fenomenal elmi təfəkkürü ilə seçilən, adı elm tarixinə qızıl hərflərlə həkk olunan, dünya şöhrətli azərbaycanlı alim və böyük şəxsiyyət Lütfi Zadənin əziz xatirəsi onu tanıyanların qəlbində hər zaman yaşayacaq! Allah rəhmət eləsin.
P.S. Əziz dostlar, 2021-ci ildə Lütfi Zadənin 100 illiyi münasibəti ilə hazırladığım məqaləni Sizə təqdim edirəm.
XXI əsrin əsas inkişaf fəlsəfəsi bilikdir. Kim biliyə sahib olacaqsa, o, daha güclü olacaq. Güclü olan isə hər zaman qalibdir. Lütfi Zadə 2021-ci il fevral ayının 4-də dünyanın ən məşhur azərbaycanlılarından biri, ABŞ-ın Kaliforniya Universitetinin fəxri professoru, qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsinin banisi, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının fəxri üzvü, dünya şöhrətli alim Lütfi Zadənin (Lütfəli Rəhim oğlu Ələsgərzadənin) anadan olmasının 100 illiyi tamam olur. Professor Lütfi Zadə, yalnız elmi və fəlsəfi düşüncəyə deyil, həm də texnoloji inkişafa təsir edən və təsir göstərəcək vacib fikirləri ortaya qoyan və irəli sürən dahi bir şəxsiyyətdir. Lütfi Zadə 4 fevral 1921-ci ildə Bakının Novxanı kəndində, jurnalist Rəhim Ələsgərzadə və həkim-pediatr Fanya Koremanın ailəsində dünyaya gəlib. O, ilk təhsilini Bakı şəhərindəki 16 nömrəli rusdilli məktəbdə almışdır. 1931-ci ildə ölkədə yaranmış ağır iqtisadi vəziyyətlə əlaqədar Lütfi Zadə ailəsi ilə birlikdə Tehrana köçür. O, Tehrana köçdükdən sonra təhsilini amerikalıların Alborz missioner məktəbində davam etdirir. Orta təhsilini tamamladıqdan sonra Tehran Universitetinin Elektrik mühəndisliyi fakültəsinə daxil olur və 1942-ci ildə həmin fakültəni uğurla bitirir. 1944-cü ildə Lütfi Zadə Amerika Birləşmiş Ştatlarına gəlir və təhsilini Massaçusets Texnologiya İnstitutunda davam etdirir. 1946-cı ildə mühəndis-elektrik ixtisası üzrə magistr diplomunu aldıqdan sonra Kolumbiya Universitetinin doktoranturasına daxil olur. Lütfi Zadə, ona doktorluq dərəcəsini almağa ilham verən müəllimi, professor Ernst Adolf Gilyemin ilə birgə elmi tədqiqat aparır və 1949-cu ildə dissertasiya müdafiə etdikdən sonra mühəndislik bölməsində assistent olaraq çalışmağa başlayır. Kolumbiya Universitetində Lütfi Zadə elektromaqnit sahə nəzəriyyəsi, dövrə analizi, sistem nəzəriyyəsi, məlumat və ardıcıl maşınlar nəzəriyyəsindən mühazirələr oxuyur. 1950-ci ildə dosent, 1957-ci ildə isə professor elmi adlarına layiq görülür, daha sonra məşhur alim, “kibernetikanın atası” hesab olunan Norbert Vinerin tövsiyəsi ilə Kaliforniyaya köçür və 1959-cu ildən ömrünün sonuna kimi Kaliforniyanın Berkli Universitetində professor vəzifəsində çalışır. O, 1963-1968-ci illər ərzində həmin universitetin “Kompüter elmləri və elektrik mühəndisliyi” kafedrasına rəhbərlik edir. Çalışdığı dövrdə və sonralar bu kafedra “Elektron texnikası və kompüter elmləri” kafedrası kimi fəaliyyətini davam etdirir. Lütfi Zadənin əsas xüsusiyyətlərindən biri, onun yeni, orijinal və az tədqiq olunmuş mövzulara maraq göstərməsi idi. Beynəlxalq aləmdə ona şöhrət qazandıran ilk əhəmiyyətli elmi işi qeyri-stasionar dövrələrin tezlik analizi məsələlərinə həsr olunmuşdu. Bu elmi işlə qeyri-stasionar şəbəkələrin tezlik analizində yeni bir istiqamətin təməli qoyulur. O, məqalədə qeyri-sabit xətti sistemlərin analizində daha sonra çoxsaylı tətbiqləri olan qeyri-sabit bir ötürmə funksiyası konsepsiyasını təqdim etmişdi. 1950-ci ildə onun “Düşünən maşınlar” – elektrik mühəndisliyinin yeni bir sahəsi və J.R.Raqazzini ilə birgə Vinerin ekstrapolyasiya nəzəriyyəsinin ümumiləşdirilməsinə dair məqalələri dərc olunur. Bu əsər sonlu yaddaşı olan filtrlərin (süzgəclərin) layihələndirilməsində öz tətbiqini tapır və təklif olunan üsul klassik metod kimi qəbul olunur. Sonralar alınmış bu elmi nəticələr uyğun olaraq süni intellekt və sistem nəzəriyyəsinin sələfləri hesab olunurdu. Lütfi Zadə 1952-ci ildə yenidən J.Raqazzini ilə birlikdə diskret sistemlər üçün Z-çevirmə (Zadə sözünün baş hərfi) metodunu təklif edir və o da klassik üsul kimi qəbul olunur. 1953-cü ildə o, qeyri-xətti filtrasiya (süzülmə) üçün yeni bir yanaşma təklif edir və Volter-Vinerin nəzəriyyəsinə əsaslanan qeyri-xətti sistemlərin bir iyerarxiyasını qurur. Beləliklə, kompüter və ya başqa cihazlarda faydalı siqnalların aşkarlanması və emalı üçün optimal qeyri-xətti prosessorların layihələrinin təməli qoyulur. Berkli şəhərinə köçdüyü dövrdə onun tədqiqat maraqları əsasən xətti sistemlər və avtomatik idarəetmə nəzəriyyələri üzərində qurulmuşdu. Zadə 1963-cü ildə idarəetmə nəzəriyyəsini kökündən dəyişdirən bir nəzəriyyə irəli sürür və Çarlz Dezoerlə birgə “Xətti sistemlər nəzəriyyəsi” kitabını nəşr etdirir. Bu kitab, sistem təhlilinə və avtomatik idarəetməyə bir çox müasir yanaşmaların mənbəyinə çevrilir. Beləliklə, 1960-cı illərin ortalarında Lütfi Zadə sistem nəzəriyyəsi, avtomatik idarəetmə nəzəriyyəsi və bunların tətbiqi sahəsində ən məşhur mütəxəssislərdən biri kimi tanınır. Heç şübhəsiz, Lütfi Zadə orijinal elmi ideyaları və yanaşmaları ilə yeni elmi istiqamətlər formalaşdıran dahi alimlərdən biridir. “Yalnız savad kifayət etmir, zəhmət və uğur da çox vacibdir. Mənim uğur formulum qabiliyyət, zəhmət və isrardır. Uğurun elementləri bunlardır” – Lütfi Zadənin bu sözləri onun nə qədər zəhmətkeş, əldə etdiyi nailiyyətlərdən kifayətlənməyən, daim öz üzərində çalışan bir insan olduğunun göstəricisidir. Həyatı boyu yenilik ruhu ilə yaşayan Lütfi Zadə tədqiqatlarına yeni istiqamət verərək 1965-ci ildə reallıqla fantastikanın harmoniyasından yaranmış qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsini ərsəyə gətirir və “İnformation and Control” jurnalında həyatının ən mühüm, “Qeyri-səlis çoxluqlar” elmi işini çap etdirir. “Google Scholar”a görə, 29 sentyabr 2017-ci il tarixinə qədər bu məqaləyə 71 mindən çox istinad edilmiş və elmi informasiya tarixində ən çox istinad edilən məqalələrdən biri olmuşdur. Qeyri-səlis çoxluqlar nəzəriyyəsinin mahiyyətinin nədən ibarət olduğunu Lütfi Zadədən soruşanda, bu suala professor birmənalı cavab vermişdi: “…Qeyri-səlis məntiq, qeyri-səlis çoxluqlar nəzəriyyəsinin əsas mahiyyəti odur ki, mütləq heç nə yoxdur. Hər şey, riyazi dillə desək, 0-1 şkalasında müəyyən həddə dəyişir”. Deməli, real dünyanın ümumi mənzərəsi 0 və vahid arasında olan onlarla, yüzlərlə çalarlardan ibarətdir. Bütün dünyada qeyri-səlis məntiqin “atası” kimi tanınan Lütfi Zadənin inqilabi nəzəriyyəsi Aristotelin ikili məntiqinin sərhədlərini məhv etmişdi. O, sübut etdi ki, insan dünyanı yalnız “ağ” və “qara” rənglərdə duyub qavramır. İnsanın dünyanı görüb dərk etmə imkanları zəngin və hüdudsuzdur. Lütfi Zadənin məntiqi dünyanı bütün çalarları ilə qavramağa imkan verir. Elə buna görə də, o, hüdudsuzluğun riyaziyyatını yaratmış, onun rəngarəngliyini açmışdır və bu nəzəriyyə iqtisadiyyat, psixologiya, dilçilik, siyasət, fəlsəfə, sosiologiya, dini məsələlər, münaqişə vəziyyətlərində geniş istifadə olunmuşdur. Mütəxəssislər, alimin məntiqi və nəzəriyyəsi ilə həqiqətən insanın həyata dair fəlsəfi baxışlarında olduğu kimi elm dünyasında da bir inqilab etdiyini düşünürlər. Həmyerlimizin fikrincə, Azərbaycan qanı ona əzm və möhkəmlik vermiş, mübahisədən qorxmamağı öyrətmişdi. Təsadüfi deyil ki, o, dəfələrlə təkrarlayaraq “bu da mənim xarakterimin bir parçasıdır” fikrini söyləyərdi. Lütfi Zadənin təklif etdiyi “qeyri-səlis məntiq” riyaziyyatla insanların intuitiv ünsiyyət tərzi arasındakı boşluğu aradan qaldırmaq, insanların düşünməsi və dünya ilə qarşılıqlı əlaqə qurması üçün iddialı bir cəhd idi. O, insan istedadlarını təqlid edə və qeyri-müəyyənliyi aradan qaldıra biləcək riyazi bir struktur təqdim etmişdi. Real dünya anlayışları üçün sərt sərhədlər qoymaq əvəzinə, sərhədləri “qeyri-səlis” etmişdi. Almaniyanın Yena Universitetinin professoru, qeyri-səlis məntiqlə məşğul olan və son illər ərzində Lütfi Zadə ilə birgə çalışan Rudolf Zayzing alimin nəzəriyyəsini qiymətləndirərək “bu, nəzəriyyə ilə reallıq arasında bir körpüdür” demişdi. Berkli Universitetinin fəxri professoru Elayc Polak verdiyi müsahibədə Lütfi Zadənin “Qeyri-səlis çoxluqlar” nəzəriyyəsi fikrinin onların universitet şəhərciyində gəzintisi zamanı yaranmasını xatırlayırdı. Professorun insanların dayanacaqda avtomobillərini saxlayarkən onların intuitiv olaraq maşınların təkərlərini əvvəl biraz sola, sonra isə sağa çevirdiklərinə diqqət yetirmişdi. Qeyri-səlis çoxluqların riyazi aparatı birmənalı sərhədləri olmayan hər hansı bir konsepsiyanın təyinində istifadə etmək cəhdi olaraq meydana gəlmişdi. Qeyri-səlis çoxluqlar ideyası Lütfi Zadə üçün sadə və cəlbedici görünürdü. Əslində, o, uzun illər obyektləri kateqoriyalara görə təsnif etmək problemi və nəticədə yaranan siniflər arasındakı dəqiq olmayan sərhədlərlə maraqlanırdı və sonra, 1964-cü ilin payızında Berkli Universitetində oxuduğu mühazirədə bu ideyanı açıq şəkildə inkişaf etdirmişdi. Professor Lütfi Zadə və bir çox alimlər qeyri-səlis məntiqi gələcəkdə süni intellektin yaradılması üçün bir vasitə kimi görürdülər. Berkli Universitetindən olan bəzi həmkarları bu metodların nə qədər effektiv olacağına şübhə ilə yanaşsalar da, o, öz fikirlərinə həmişə sadiq qalmışdı. Uzun illər Lütfi Zadə ilə birgə çalışan, Berkli Universitetinin professoru Stüart Rassel söyləmişdi: “Lütfi Zadə tənqidləri həmişə bir iltifat kimi qəbul edirdi. Bu da insanların onun nə demək istədiyini düşündükləri anlamına gəlirdi”. “Qeyri-səlis məntiq” adlı elmi konsepsiyasını təqdim edərkən Lütfi Zadə söyləmişdi: “Bunun vacib olacağını bilirdim, ancaq dünya miqyasında bir hadisə olacağını xəyal etmirdim”. Zadənin kəşfi elm və texnikanın bütün sahələrində mühüm rol oynamış, elmdə və insanların fəlsəfi baxışlarında yeni bir istiqamət üçün zəmin yaratmışdır. Onun qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsi riyaziyyatın, kibernetikanın, informatika və hesablama texnologiyasının inkişafı tarixində yeni bir dövr açmışdır. Bu nəzəriyyə bütün dünyada elmə, texnika və texnologiyaya geniş nüfuz etmişdir. Paltaryuyan maşınlardan tutmuş avtomat sürücüyə kimi yüzlərlə, minlərlə sistemdə, qurğuda öz tətbiqini tapmışdır. Beləliklə də, həmin nəzəriyyənin əməli gücü onun mücərrəd mahiyyətini üstələmişdir. Alimin inqilabi qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsi günümüzdə General Motors, General Elestric, Motorola, Kodak, Fuji, Dupont, Canon, Sanyo, Mitsubishi, Matsusita, Sharp, Toshiba, Sony, Daewoo, Nissan, Panasonic, Honda kimi dünya nəhənglərinin foto və videokameralar, paltaryuyan maşınlar, tozsoranlar, vakuum kimyəvi təmizləyicilərin istehsalında, nəqliyyat vasitələrinin, sənaye proseslərinin idarə olunmasında geniş istifadə edilir. Danimarkada qeyri-səlis məntiq əsasında işləyən yüksək sement sobaları istehsal olunur. Qeyri-səlis məntiq siyasət və iqtisadiyyatda aktiv şəkildə istifadə olunur. Neft emalı və digər iqtisadi və texniki sistemlərdə qeyri-səlis sabitlik nəzəriyyəsinin tətbiq edilməsi, hətta dünya bazarındakı neft qiymətlərini proqnozlaşdıra bilər. Qeyd etmək lazımdır ki, Lütfi Zadə 1989-cu ildə sənayedəki qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsinin uğurlarına görə yapon alimlərinə verilən ən yüksək “Honda”, 1996-cı ildə isə “Okava” mükafatlarına layiq görülmüşdür. O, 1991-ci ildə Berkli Universitetinin ömürlük professoru seçilən yeganə şəxsdir. 1992-ci ildə Beynəlxalq Robot və İstehsalat Simpoziumu (İSAAM) çərçivəsində Lütfi Zadə “Qeyri-səlis Məntiqin Atası” adına layiq görülmüşdü. O, NASA və NATO-nun aparıcı mütəxəssislərindən biri idi. Lütfi Zadənin məşhur vəziyyətlər fəzası, dinamik sistemlərin idarə və müşahidə olunma nəzəriyyələri müasir idarəetmə elminin əsasını təşkil edir. ABŞ-ın Milli Kosmik Tədqiqatlar Mərkəzi (NASA) bu nəzəriyyələr əsasında idarəetmə sistemlərini tədqiq edir, layihələndirir və tətbiq edir. Yaşadığı Berkli şəhərində “İnstitute Zadeh-ZİFT” İnformasiya Texnologiyaları İnstitutuna da rəhbərlik etmişdir. Məlumat üçün bildirək ki, Lütfi Zadə alman alimi Maks Plankdan sonra dünyada ikinci alimdir ki, sağlığında həm özünün, həm də nəzəriyyəsinin adını daşıyan elmi mərkəz mövcud idi. O, Yumşaq Hesablamalar üzrə Berkli Təşəbbüsünün rəhbəri, Amerikadakı Azərbaycan diaspor təşkilatlarının fəxri sədri, Amerika Elminin İnkişafı Dərnəyi, Hesablama Maşınları Dərnəyi, Amerika Süni İntellekt Birliyi, Beynəlxalq Qeyri-səlis Sistemlər Birliyi, Avstriya Kibernetika Tədqiqatlar Cəmiyyətinin üzvü olmuşdu. Məhsuldar tədqiqatlarına görə, Lütfi Zadə çoxsaylı milli və beynəlxalq mükafatlara layiq görülmüşdü. Dünya şöhrətli alim İEEE Educational medalı (1973), İEEE Centennial medalı (1984), Honda mükafatı (1989), Berkeley Citation (1991), İEEE Rişard Hamming medalı (1992), Rufus Oldenburger medalı (1993), İEEE Fəxri medalı (1995), Bolzano medalı (1997), Edvard Feigenbaum medalı (1998), İEEE Milenium medalı (2000), V.Kaufman mükafatı və gızıl medalı (2004), Egleston medalı (2007), Franklin medalı (2009) və s. ilə təltif olunmuşdu. Azərbaycanlı olduğunu fəxrlə bildirən və ürəyi daim doğma Vətəni ilə birgə döyünən Lütfi Zadə elm və texnologiyaların inkişafında, eləcə də mədəniyyətlərarası dialoqun qurulmasında misilsiz xidmətlərinə görə 2011-ci ildə 90 illik yubileyi münasibətilə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə “Dostluq” ordeni ilə təltif edilmişdi. 2016-cı ildə Nizami Gəncəvi adına qızıl medala layiq görülmüşdü. Lütfi Zadə dünyanın 25 ölkəsinin nüfuzlu universitetlərinin fəxri doktoru adına layiq görülmüş, həmçinin, Koreya, Bolqarıstan, Polşa, Finlandiya, Azərbaycan, Rusiya və ABŞ akademiyalarının fəxri üzvü seçilmişdi. Professor Lütfi Zadə 200-dən çox elmi məqalənin müəllifi, 70-dən çox elmi jurnalın redaksiya heyətinin üzvü olmuş, 50-dən çox doktorant hazırlamışdı. Bu gün dünyanın müxtəlif ölkələrində qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsi ilə əlaqəli 25-ə yaxın elmi jurnal nəşr olunur. Qeyri-səlis məntiqlə bağlı hər il həmin jurnallarda minlərlə məqalə dərc olunur. Son illərdə qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsinə əsaslanan 1300-dən çox patent ABŞ, Yaponiya və Avropada istehsalata tətbiq edilmişdir. Yaponiyada alimlər tərəfindən süni intellektə malik olan ilk “Alter” robotu hazırlanıb və Tokiodakı Beynəlxalq Elm Muzeyində sərgilənmişdir. L.Zadə eyni zamanda, “Təəssüratlar nəzəriyyəsi”, “Sistemlər nəzəriyyəsi”, “Sözlə hesablama nəzəriyyəsi”, “Optimal süzgəclər nəzəriyyəsi”, “Yumşaq hesablamalar nəzəriyyəsi” kimi dünya elminin inkişafında, onun yeni əsaslar üzərində qurulmasında mühüm rol oynamış elmi kəşflərin müəllifidir. Onun haqqında “Müasir elmin korifeyi”, “Dünya dahilərsiz yaşaya bilmir” adlı kitablar yazılmış, “Uzaq və yaxın Lütfi Zadə” sənədli filmi çəkilmiş, Lütfi Zadə irsi və Süni İntellekt Assosiasiyası, Lütfi Zadə adına Beynəlxalq Müasir Elmlər Akademiyası yaradılmışdır. Lütfi Zadənin yaratdığı elmi məktəblər və laboratoriyalar 1966-cı ildən İngiltərə, Almaniya, Yaponiya və dünyanın bir çox ölkələrində fəaliyyət göstərir. Lütfi Zadə dünya miqyasında əsərlərinə ən çox istinad olunan alimlərdəndir. “Google Scholar”da 2011-ci il noyabr tarixinə olan məlumata görə, onun əsərlərinə 88,7 min istinad edilmiş, bunlardan 26 mini “İnformation and Control” jurnalında dərc olunmuş qeyri-səlis çoxluqlar haqqında ilk məqaləsinədir. 2017-ci ilin oktyabr ayında isə Scopus, Lütfi Zadənin 1950-1956-cı illərdə nəşr olunmuş 20 əsərinə istinad edən 482 akademik məqalə və 1957-ci ildən bu günə qədər nəşr olunmuş 179 əsərinə istinad edən 53708 akademik məqalə göstərir, bunlardan 36165-i 1965-ci ildə nəşr olunmuş qeyri-səlis çoxluqlar haqqında məqaləyə aiddir. Bu günə olan məlumata görə, “Google Scholar”da Lütfi Zadənin elmi əsərlərinə 267783 istinad olunmuş, bunlardan 14 298-i 2020-ci ilə, 1 242-si 2021-ci ilə aiddir. Alimin Hirş indeksi 115-ə bərabərdir. Bu gün qeyri-səlis çoxluqlar nəzəriyyəsi və qeyri-səlis məntiq həqiqətən dünya miqyasında böyük şöhrət qazanmışdır. O, daimi işi yeri ilə yanaşı, Massaçusets Texnologiya İnstitutunda, Stenford Universitetində, elmi-tədqiqat laboratoriyasında (San-Xose) dəvətli professor kimi fəaliyyət göstərir, Fransa, İngiltərə, Kanada, Yaponiya, Braziliya, Sinqapur, Almaniya, Çin, İtaliya, İspaniya, Hindistan, Macarıstan, Yuqoslaviya, Türkiyə, Polşa, Avstriya, İsveç, İsveçrə, Rumıniya, Portuqaliya, Səudiyyə Ərəbistan və s. ölkələrdə mühazirələrlə çıxış edirdi. Lütfi Zadə asanlıqla ünsiyyət quran və tamamilə demokratik bir insan idi. O, kübar davranışları, nəzakəti, xeyirxahlığı, həssaslığı, sakitliyi və sağlam düşüncəsi ilə seçilirdi. Daxili aləmini əks etdirən dərin biliyə sahib olan Lütfi Zadə intuitiv, yaradıcı, həyatının hər dəqiqəsindən səmərəli istifadə etməyə çalışan, ailənin sabitliyinə, adət və ənənələrinə dəyər verən bir şəxsiyyət idi. Fotoportretlərə olan marağı onun nə dərəcədə incə təbiətə sahib bir insan olduğunu göstərir. Lütfi Zadə, insan ruhunun özəlliklərinin təzahür etdiyi anı “tutmağı” bacarırdı və fotoşəkildə təcəssüm olunan şəxsin xarakterini anında görmək mümkün olurdu. Lütfi Zadə gələcək həyat yoldaşı Fanya Zand ilə Tehranda tanış olmuş və 1946-cı ildə evləndikdən sonra ona Fey deyərək müraciət edirdi. Lütfi Zadə həmişə deyərdi: “Mənim həyatımda iki sevdiyim qadın var – bunlar Fey və elmdir”. Fey çox gözəl bir qadın idi. Lütfi Zadə onun yağlı boya ilə portretini sifariş etmişdi. Daha sonra Berkli Fakültə Klubunun təşkil etdiyi sərgidə portreti təqdim etmişdi. Fey Zadə 1998-ci ildə Lütfi Zadənin həyatına həsr olunmuş “Qeyri-səlis məntiqin atası ilə mənim həyatım və səyahətlər” (My Life and Travels with the Father of Fuzzy Logic) adlı kitab nəşr etdirir. Kitabda Lütfi Zadənin həyat yoldaşı ilə birlikdə keçdikləri həyat və səyahətlər haqqında çox maraqlı xatirələr yer alıb, bunların çoxu Zadənin beynəlxalq konfranslarda iştirakı ilə əlaqədardır. Bu kitab dövrümüzün görkəmli aliminin şəxsi həyatının canlı bir mənzərəsini təqdim edir. Kitabda Lütfi Zadənin mənəvi keyfiyyətlərindən, şəxsi həyatından geniş bəhs olunur. Oxucular burada zəmanəmizin ən böyük elm dühalarından olan Lütfi Zadə haqqında geniş məlumat və “Lütfi Zadə kimdir?” sualına cavab ala bilərlər. Xüsusilə, oxucu Zadənin fotoşəkillərlə kifayət qədər ciddi maraqlandığını aşkar edə bilər. Qeyd edək ki, 60-cı illərdə ABŞ-da nəşr olunan kitabının üz qabığına qoyulmuş Kerenskinin portreti Lütfi Zadə tərəfindən çəkilmişdir. Ümumilikdə isə, Rostropoviç, Qalina Vişnevskaya, Svyatoslav Rixter, həmçinin, ABŞ-ın sabiq prezidentləri Nikson və Trumen kimi 50-yə yaxın tanınmış şəxsin şəklini çəkmək ona nəsib olub. Bəşəriyyətin gələcək inkişafının informasiya kommunikasiya texnologiyaları sahəsi ilə bağlılığına əmin olan Lütfi Zadə Azərbaycanda elm və texnologiyaların inkişafı, gənc mühəndislərin və tədqiqatçıların formalaşması üçün müasir tədqiqat mərkəzlərinin yaradılmasını arzu edirdi. “Elmlə məşğul olan insanlara qayğı göstərilməlidir. Onlar adi adamlar deyil. Millətin inkişafı bir çox hallarda həmin insanlardan asılıdır” (Lütfi Zadə). O, öz müsahibələrində ölkəmizdə elm və texnologiyaların inkişafı üçün böyük potensialın olduğunu bildirmişdi. “Azərbaycan mənim doğma Vətənimdir. Mən həmişə Azərbaycanın uğurlu gələcəyi barədə düşünürəm və bu istiqamətdə atılan hər bir addım məni sevindirəcək” (Lütfi Zadə). Alim vətənini tərk etdikdən sonra Azərbaycana cəmi iki dəfə səfər etmişdi. İlk olaraq Lütfi Zadə Bakıya 1965-ci ildə birgünlük səfər etmiş, ikinci dəfə isə 2008-ci ilin noyabrında “BakuTel” Beynəlxalq telekommunikasiya və informasiya texnologiyaları sərgi və konfransında iştirak etmək üçün gəlmişdi. Üçüncü dəfə 2017-ci ildə o, əbədi olaraq vətəninə dönür. Alim 6 sentyabr 2017-ci ildə dünyasını dəyişir və 29 sentyabrda Birinci Fəxri Xiyabanda dəfn edilir. Ölümündən bir ay əvvəl Lütfi Zadə müsəlman adətlərinə görə vətənində dəfn olunmasını xahiş edən bir məktubla Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasına müraciət etmişdi. Onun bu istəyi yerinə yetirilmişdi. Elm və texnologiyaların inkişafına misilsiz töhfələr vermiş məşhur alim Lütfi Zadə həmişə azərbaycanlı olması ilə qürur duyub, onun ürəyi daim doğma Vətəni ilə döyünüb. O yazırdı: “…Vətənimin oğlu kimi qəbul edilməyim həyatımın məğzi və şərəfimdir. Bakı və xalqım qəlbimin qaynar guşəsində özünə əbədi yer tutub”. Nə qədər iddialı səslənsə də, Azərbaycan Lütfi Zadə kimi bir övladının olması ilə fəxr edir. Lütfi Zadə də öz növbəsində Vətənini, xalqını çox sevirdi. “Heç zaman azərbaycanlı olduğumu gizlətməmişəm, əksinə, bununla qürur duymuşam” deməklə bir daha millətinə nə qədər bağlı olduğunu nümayiş etdirib. Fenomenal elmi təfəkkürü ilə seçilən, adı elm tarixinə qızıl hərflərlə həkk olunan, dünya şöhrətli azərbaycanlı alim və böyük şəxsiyyət Lütfi Zadənin əziz xatirəsi onu tanıyanların qəlbində hər zaman yaşayacaq!
Əziz dostlar, dekabrın 22-si fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor Arif İsmayılovun doğum günüdür
İsmayılov Arif Yadulla oğlu, funksiyalar nəzəriyyəsi sahəsində mütəxəssis, 22 dekabr 1929-cu ildə Qazaxda anadan olmuş, orta təhsilini 1936-1946-cı illərdə Quba şəhərinin 1 saylı orta məktəbində almış, 1947-ci ildə S.M.Kirov adına Azərbaycan Dövlət Universitetinin fizika-riyaziyyat fakültəsinə daxil olmuş, 1952-ci ildə ali məktəbi bitirmiş, 1952-1955-ci illərdə həmin universitetin aspirantı olmuşdur.
1955-ci ildə ADU fizika-riyaziyyat fakültəsinin Elmi Şurasında akademik İbrahim İbrahimovun rəhbərliyi ilə “Çoxdəyişənli polinomlar üçün S.N.Bernşteyn və A.A.Markov bərabərsizliklərinin ümumiləşdirilməsi və onların yaxınlaşma nəzəriyyəsində tətbiqi” mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1955-1958-ci illərdə universitetin “Cəbr və funksiyalar nəzəriyyəsi” kafedrasında assistent və baş müəllim, 1958-1978-ci illərdə “Funksiyalar nəzəriyyəsi və funksional analiz” (əvvəl “Cəbr və funksiyalar nəzəriyyəsi”) kafedrasında dosent, 1978-1986-cı illərdə həmən kafedrada professor vəzifəsində çalışmışdır.
O, 1959-cu ildə “Cəbr və funksiyalar nəzəriyyəsi” kafedrası üzrə dosent elmi adına layiq görülmüşdür. 1978-ci ildə professor elmi adı almış və ömrünün sonuna qədər funksiyalar nəzəriyyəsi və funksional analiz kafedrasının professoru vəzifəsində çalışmışdır. Arif İsmayılov funksiyaların kontruktiv nəzəriyyəsi üzrə mütəxəssis olub, 30-dan çox elmi məqalənin, 1 monoqrafiyanın müəllifidir. Onun rəhbərliyi ilə 4 nəfər namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. O, uzun illər kompleks dəyişənli funksiyalar nəzəriyyəsindən mühazirələr oxumuşdur. Arif İsmayılov 1986-cı ildə Bakıda vəfat etmişdir.
Əziz dostlar, 18 dekabr fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor Məmməd Bayramoğlunun doğum günüdür. Məmməd müəllimi doğum günü münasibəti ilə ürəkdən təbrik edir, ona can sağlığı, sağlam uzun ömür və gələcək fəaliyyətində daha böyük uğurlar arzu edirəm.
Məmməd Bayramoğlu, diferensial operatorların spektral nəzəriyyəsi sahəsində tanınmış mütəxəssis. 1939-cu il dekabrın 18-də Gürcüstan Respublikası Marneuli rayonunun Əzizkənd kəndində anadan olmuş, 1957-ci ildə həmin rayonun Gorarx kənd 11-illik məktəbini bitirmiş, həmin il V.İ.Lenin adına APİ-nin fizika-riyaziyyat fakültəsinə daxil olmuş, 1962-ci ildə həmin fakültəni riyaziyyat ixtisası üzrə fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. 1962-1964-cü illərdə hərbi xidmətdə olmuş, 1964-cü ildə AEA Riyaziyyat və Mexanika İnstitutunun əyani aspiranturasına qəbul olunmuş, 1967-ci ildə aspiranturanı bitirmiş və 1967-1969-cu illərdə riyaziyyat və mexanika institutunda kiçik elmi işçi, baş mühəndis vəzifələrində çalışmışdır. 1969-cu ildə həmin institutda akademiklər Fəraməz Maqsudov və Mirabbas Qasımovun rəhbərliyi ilə “Öz-özünə qoşma və qoşma olmayan bəzi diferensial operatorların spektral xassələri” mövzusunda namizədlik, 1987-ci ildə Tiflisdə Razmadze adına Riyaziyyat İnstitutunun elmi şurasında “Diferensial operator tənliklərin bəzi məsələləri” mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir. Professor Məmməd Bayramoğlu 1964-cü ildən bu günə qədər AMEA-nın Riyaziyyat və Mexanika İnstitutunda baş elmi işçi, “Operator diferensial tənliklər”, “Operatorların spektral nəzəriyyəsi”, “Adi diferensial tənliklər” şöbələrinin müdiri vəzifəsində işləmişdir. O, 100-dən çox məqalənin müəllifidir, rəhbərliyi ilə 21 nəfər namizədlik, 2 nəfər doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1993-cü ildən 2009-cu ilə qədər İstanbul şəhərinin Yıldız Texniki Universitetində professor vəzifəsində işləmişdir. Həmin müddətdə 9 nəfər fəlsəfə doktoruna rəhbərlik etmişdir.
Əziz dostlar, 16 dekabr fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor Nazim Kərimovun doğum günüdür. Kərimov Nazim Baxış oğlu, diferensial operatorların spektral nəzəriyyəsi, funksional analiz sahəsində tanınmış mütəxəssis, 1958-ci il dekabrın 16-da Cəlilabad rayonunun Göytəpə kəndində anadan olmuş, 1965-1975-ci illərdə Əli Bayramlı şəhərinin (indiki Şirvan) 2 saylı orta məktəbində təhsil almışdır. 1975-ci ildə ADU-nu Mexanika-riyaziyyat fakültəsinə qəbul olmuş, 1980-ci ildə həmin fakültəni fərqlənmə diplomu ilə bitirmiş, 1982-1985-ci illərdə Moskva Dövlət Universitetinin aspirantı olmuşdur. 1987-ci ildə MDU-da akademik V.A.İlyinin rəhbərliyi ilə “Özünə qoşma olmayan diferensial operatorların spektral nəzəriyyəsinin bəzi məsələləri (01.01.02)” mövzusunda namizədlik, 1996-cı ildə MDU-da “Adi diferensial operatorların kök funksiyalar sisteminin bazisliyi və müntəzəm minimallığı (01.01.02)” mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1995-1996-cı illərdə MDU-nun “Hesablama Riyaziyyatı və Kibernetika” fakültəsinin doktorantı olmuşdur. Əmək fəaliyyətinə AEA Riyaziyyat və Mexanika İnstitutunda 1980-ci ildə laborant kimi başlamış, 1986-cı ilə qədər orada, 1986-cı ildən ADU-nun “Riyazi analiz” kafedrasında işləmiş, 2000-ci ilə qədər baş laborantlıqdan professorluğa qədər uğurlu bir yol keçmiş, 2000-2005-ci illərdə həmin kafedranın müdiri vəzifəsində çalışmışdır. 2006-cı ildən Türkiyə Mersin Universitetinin riyaziyyat bölümündə professor vəzifəsində çalışır. O, 60 elmi məqalənin, 9 kitabın müəllifidir. Nazim Kərimovun rəhbərliyi ilə 5 nəfər fəlsəfə doktoru, 1 nəfər elmlər doktoru dissertasiyası müdafiə etmişdir.
Əziz dostlar, dekabrın 15-i fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor Nadir Sülymanovun doğum günüdür.
Süleymanov Nadir Məmməd oğlu 15 dekabr 1932-ci ildə Ucar rayonunun Rəstəcə kəndində anadan olmuş, 1951-ci ildə 1 nömrəli Ucar şəhər orta məktəbini bitirmiş, 1951-1956-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin fizika-riyaziyyat fakültəsinin riyaziyyat şöbəsində təhsil almış və oranı fərqlənmə diplomu ilə bitirmiş (“İstilikkeçirmə tənliyi üçün Koşi məsələsinin ümumiləşmiş funksiyalar sinfində tədqiqi” mövzusunda buraxılış diplom işinə görə SSRİ Ali və Orta İxtisas Təhsili Nazirliyinin birinci mükafatı verilib), 1956-cı ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin, 1959-1962-ci illərdə Moskva Dövlət Universitetinin aspirantı (elmi rəhbəri: məşhur alim Georgi Yevgenyeviç Şilov), 1975-1977-ci illərdə doktorantı olub. 1964-cü ildə ADU-da “Diferensial operator tənliklər üçün yarımfəzada korrekt sərhəd məsələləri (01.01.02)” mövzusunda namizədlik, 1982-ci ildə Lomonosov adına MDU-da “Evolyusion tənliklər üçün Viman-Valiron tipli qiymətləndirmələr və diferensial tənliklərin keyfiyyət nəzəriyyəsinin bəzi məsələləri (01.01.02)” mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1960-1965-ci illərdə AMEA Riyaziyyat və Mexanika İnstitutunda elmi işçi, 1965-1970-ci illərdə həmin institutda baş elmi işçi, 1970-1984-cü illərdə ADU-nun mexanika-riyaziyyat fakültəsinin funksiyalar nəzəriyyəsi və funksional analiz kafedrasının dosenti, 1984-1990-cı illərdə professoru, 1990-2000-ci illərdə ehtimal nəzəriyyəsi kafedrasının müdiri, 2012-ci ildən 2015-ci ilə kimi BDU-nun funksiyalar nəzəriyyəsi və funksional analiz kafedrasında professor-məsləhətçi vəzifəsində işləmişdir. 2013-cü ildən AMEA-nın Riyaziyyat və Mexanika İnstitutunda baş elmi işçi vəzifəsində çalışır.
Professor Nadir Süleymanov dəfələrlə Respublika Təhsil Nazirliyinin, Bakı Dövlət Universiteti rektorluğunun fəxri fərmanları ilə təltif olunmuş, 2009-cu ildə ölkə Prezidentinin sərəncamı ilə “Əməkdar müəllim” fəxri adına layiq görülmüşdür. 2012-ci ildə Moskva Dövlət Universitetinin nəşriyyatında onun “Ehtimal, tam funksiya və evolyusion tənliklər üçün Viman-Valiron tipli qiymətləndirmələr” adlı monoqrafiyası çap olunmuşdur. Həmin monoqrafiya haqqında görkəmli riyaziyyatçı, Rusiya Elmlər Akademiyasının akademiki Moskva Dövlət Universitetinin professoru V.A.İlyin geniş resenziya yazıb və onu “Pure and Applied Mathematics” jurnalında çap etdirmişdir. Nadir Süleymanov xüsusi törəməli diferensial tənliklər, funksional analiz və ehtimal nəzəriyyəsi sahələri üzrə mütəxəssisdir. 80-dən çox elmi məqalənin, 2 monoqrafiyanın və bir kitabın müəllifidir. O, 24 oktyabr 2024-cü ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir. Allah rəhmət eləsin.
Əziz dostlar, noyabrın 23-ü professor Kazım Həsənovun anım günüdür. 1970-1973-cü illərdə AMEA-nın müxbir üvü, professor Qoşqar Əhmədov və professor Kazım Həsənov mənim elmi rəhbərlərim olmuşdur. Kazım müəllimi çox yaxşı tanıyırdım. O, sadə, təvəzökar, nəcib, müsbət insani keyfiyyətləri özündə birləşdirən şəxsiyyət idi. Kazım Həsənovun əziz xatirəsi mənim qəlbimdə daim yaşayacaqdır. Allah rəhmət eləsin.
Həsənov Kazım Qara oğlu 1 iyul 1934-cü ildə Tovuz rayonunun Aşağı Əyyublu kəndində anadan olub, 1943-1953-cü illərdə orta təhsilini Aşağı Əyyublu kənd məktəbində almış və həmin məktəbi əla qiymətlərlə bitirib 1953-cü ildə S.M.Kirov adına Azərbaycan Dövlət Universitetinin fizika-riyaziyyat fakültəsinin riyaziyyat bölməsinə daxil olmuşdur. 1958-ci ildə həmin fakültəni fərqlənmə diplomu ilə bitirib riyaziyyatçı ixtisasına yiyələnmişdir. 1958-1961-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin “Funksiyalar nəzəriyyəsi və funksional analiz” kafedrasının “Diferensial tənliklər” ixtisası üzrə aspirantı olmuşdur. 1961-ci ildə V.İ.Lenin adına Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Elmi Şurasında akademik Əşrəf Hüseynovun rəhbərliyi ilə “Kvazixətti hiperbolik və parabolik tipli tənliklər üçün qarışıq məsələlərin həlli haqqında (01.01.02)” mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1966-cı ildə “Funksiyalar nəzəriyyəsi və funksional analiz” kafedrası üzrə dosent, 1991-ci ildə isə “Diferensial və inteqral tənliklər” kafedrası üzrə professor elmi adlarına layiq görülmüşdür.
Əmək fəaliyyətinə 1959-1961-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetində müəllim, 1961-1967-ci illərdə eyni universitetin nəzdindəki Hesablama mərkəzində “Nəzəri tədqiqatlar” şöbəsinin müdiri, 1967-1988-ci illərdə “Diferensial və inteqral tənliklər” kafedrasının dosenti, 1988-2015-ci illərdə həmin kafedranın professoru, Tətbiqi riyaziyyat Elmi Tədqiqat İnstitutunun “Riyazi modelləşdirmə və avtomatlaşdırılmış sistemlər” şöbəsinin aparıcı elmi işçisi vəzifələrində çalışmışdır.
Keçmiş ittifaqda optimal idarəetmənin riyazi nəzəriyyəsi sahəsində qəbul olunmuş yeddi elmi məktəbdən biri, məhz Azərbaycan optimal idarəetmə məktəbidir və onun yaranmasında və inkişafında Kazım Həsənovun böyük xidmətləri olmuşdur.
Kazım Həsənov optimal idarəetmə və xüsusi törəməli diferensial tənliklər nəzəriyyəsinin bir çox məsələlərinin tədqiqi sahəsində tanınmış mütəxəssis olub. Bu istiqamətlər üzrə onun rəhbərliyi ilə 30-dan çox tədqiqatçı namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. Sonralar onlardan dördü elmlər doktoru dissertasiyası müdafiə etmişdir.
Kazım Həsənov 130-dan çox elmi məqalənin, monoqrafiyanın müəllifi olmuşdur. Onun həmmüəllif olduğu “Adi diferensial tənliklər” adlı dərsliyi, “Optimallaşdırma üsulları”, “Diferensial tənliklər, məsələ və misallar həlli ilə”, “Funksiyalar nəzəriyyəsi və funksional analiz”, “Xətti inteqral tənliklər” adlı dərs vəsaitləri mütəxəssislər tərəfindən yüksək qiymətləndirilib və respublikamızın ali riyaziyyat tədris olunan bütün universitetlərində istifadə edilir.
O, universitet və fakültənin ictimai işlərində fəal iştirak etmiş, fakültənin elmi, müdafiə və Respublika tədris-metodiki şuralarının üzvü olmuşdur. Kazım Həsənov 2009-cu ildə respublikanın ”Əməkdar müəllimi” fəxri adına layiq görülmüşdür.
2015-ci il noyabrın 23-də Bakı şəhərində vəfat etmişdir.
Xalqımızın qəhrəmanlıqlarla dolu tarixinə Zəfər günü kimi əbədi yazılan, öz möhtəşəmliyi ilə bütün dünyaya səs salan, ərazi bütövlüyümüzün və suverenliyimizin tam bərpasına gedən yolun başlanğıcı olan 44 günlük İkinci Qarabağ müharibəsində şərəfli Qələbəmizin beş ili tamam olur. Müzəffər Ali Baş Komandanın rəhbərliyi ilə, şanlı ordumuzun igidliyi nəticəsində qazanılan və dünya hərb tarixində bənzəri olmayan bu tarixi Zəfərimiz münasibətilə hamını ürəkdən təbrik edirəm.
Qarabağ… Bu ad yalnız bir coğrafi məkanın, bir bölgənin deyil, bütöv bir xalqın ruhunun, taleyinin, yaddaşının adıdır. Bu torpaq əsrlər boyu Azərbaycan mədəniyyətinin, incəsənətinin, muğamın və qəhrəmanlığın beşiyi olmuş, dünyanın ən qədim tarixə malik olan yaşayış məskənlərindən biri kimi tanınmış, 30 il arzularımızın məkanı, dualarımızın ünvanı, həsrətimizin qalası, ağrılarımızın adı olmuşdur.
Otuz il… Tarix üçün böyük olmasa da, insan ömrü ilə müqayisədə kifayət qədər uzun müddətdir. Hər ilinin yox, hər gününün, hər dəqiqəsinin yaşanması qeyri-mümkün olan acı bir tarixdir. Vaqonlarda, çadırlarda, yağışın, qarın, qızmar günəşin altında otuz il boyunca yaşayan xalqın ürəyində bir yara, bir dərd döyünürdü –
Qarabağ nisgili. Açığını etiraf etmək lazımdır ki, bəzən ümidlər çox nazilirdi, Minsk qrupu üzvlərinin regiona səfərlərindən sonra verilən boş bəyanatlar, hər bayramda deyilən “İnşallah, gələn bayramı yurdumuzda qeyd edərik” kimi təkrarlanan, bununla da adiləşən vədlər və heç bir dəyişikliyin olmaması insanlarda ümidsizlik, laqeydlik formalaşdırırdı. İşğalçılar o cənnəti kriminal ünsürlər məskəninə, düşmənçilik yuvasına, xarabazara, adı çəkiləndə ürəklərdən qara qanlar axan ah-nalə ünvanına çevirdilər. Bu illər ərzində Şuşanın səsi susdu, Cıdır düzündə kimsəsiz küləklər dolaşdı, Ağdamda evlər viranə qaldı, Füzulidə yolları ot basdı, Laçında qəribçilik yaşandı, Kəlbəcər dağlarında yad nəfəs dolaşdı, bu həsrət, bu dözülməz ağrılar minlərlə nakam canlar aldı, ancaq Qarabağ həsrətini ürəklərdən ala bilmədi.
O ağır, sınaqlarla dolu illərdə Ümummilli lider deyirdi: “Azərbaycanın başına gələn bəlalar xalqımızın iradəsini qıra bilməz! Xalqımız uzun, çoxəsrlik tarixində belə bəlalardan çox keçibdir. Belə qaranlıq günlərin işıqlı günləri olur, xoşbəxt günləri olur. Onlar qabaqdadır. Biz o günlərə doğru gedirik və heç vaxt başımızı aşağı salmamalıyıq. Biz qəmlənərik, eyni zamanda, gücümüzü də toplayırıq. Əminəm ki, haqq-ədalət öz yerini tutacaq. Azərbaycan xalqının haqq işi başa çatacaq. Azərbaycan xalqı müstəqilliyini tam bərqərar edəcək, bütün ərazisinin sahibi olacaq, bütün taleyinin sahibi olacaq, ölkəmiz müstəqil dövlət kimi əbədi yaşayacaqdır. Mən buna inanıram və əminəm ki, siz də inanırsınız”.
Bir Azərbaycan vətəndaşı kimi qürur duyduğumuz bu qələbənin həsrətini uzun illər boyu gözlədiyimi bildirmək istəyirəm. Şükür olsun ulu Tanrıya ki, bu günləri görmək, vətən torpaqlarının düşmən tapdağından azad olduğunu görmək mənə qismət oldu. Hər zaman düşünürdüm ki, 80-ci illərin sonlarında başlanan iddialarla torpaqlarımızı işğal edən, bir milyona yaxın soydaşımızı doğma yurd-yuvasından didərgin salan ermənilərin bu vəhşiliyi həyata keçirməsində hansısa mənada bizim nəslin günahı var və torpaqlar geri alınmasa, biz dünyadan xəcalətli gedəcəyik. Şükür Allaha ki, elə bizim nəslin yetişdirdiyi oğullar, bu işğalı yaddaşlardan silməyə çalışan müxtəlif qüvvələrin oyunlarına, vaxt uzatmasına, təxribatlarına baxmayaraq, vətən nisgilini unutmadılar, daim ürəklərində yaşatdılar və imkan düşən kimi bu intiqamı aldılar. Uzun müddət təhsil çalışmış bir insan kimi hesab edirəm ki, bütün məktəblərin giriş qapılarında, sinif otaqlarında vurulan “Qarabağı unutma!” plakatlarının, düşmən tapdağında qalan rayonların işğal tarixini göstərən cədvəllərin, müəllimlərimizin bu barədə söhbətlərinin, vaxtaşırı keçirilən tədbirlərin də bu zəfərdə öz payı vardır. Azərbaycan xalqının ötən müddət ərzində işğalla barışmaması və ərazi bütövlüyünü bərpa etmək üçün sarsılmaz əzm göstərməsi isə, əlbəttə, əsas amil idi.
Vətən müharibəsinə qədər və 44 günlük savaşın davam etdiyi dövrdə Azərbaycanın diplomatik mübarizədə də uğurları bir-birini əvəzlədi. Beynəlxalq təşkilatlarla səmərəli əməkdaşlıq tərəfdaş ölkələrin sayının artmasına səbəb oldu. Azərbaycan bütün aparıcı beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq etdi və münaqişənin həlli üçün hüquqi bazanı möhkəmləndirdi. Həmin müddətdə BMT Təhlükəsizlik Şurası, Qoşulmama Hərəkatı, Avropa Şurası, Avropa Parlamenti, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı, digər beynəlxalq təşkilatlar Ermənistan silahlı birləşmələrinin işğal etdikləri Azərbaycan ərazilərindən qeyd-şərtsiz çıxarılması ilə bağlı qətnamələr qəbul etdilər. Avropa İttifaqı ilə paraflanmış sənəddə sərhədlərimizin toxunulmazlığına, suverenliyimizə və ölkəmizin ərazi bütövlüyünə dəstək göstərildi. Əlbəttə, bəzi dünya ölkələrinin ikili standartlara əsaslanan siyasəti də var idi və təəssüf ki, bu yanaşmalar hələ də davam etməkdədir. Qeyd etmək istəyirəm ki, belə maraqların ədaləti və beynəlxalq hüququ üstələməsi münaqişənin həllində 44 günlük İkinci Qarabağ müharibəsinin baş verməsini şərtləndirən əsas amil idi. Əgər verilən vədlər, ali qurumlarda qəbul edilən qərarlar, bəyanatlar yerinə yetirilmiş olsaydı, bu münaqişə ölkəmizin dəfələrlə təklif etdiyi sülh yolu ilə çoxdan həll edilmiş olardı. Ermənistandan öz maraqlarının həyata keçirilməsində bir vasitə kimi istifadə edən bəzi dövlətlər bəyanatlarında münaqişənin həllinə, Azərbaycanın mövqeyinə dəstəklərini ifadə etsələr də, reallıqda işğalçını müdafiə edir, münaqişənin nizamlanması istiqamətində danışıqlar prosesinin uzanmasına, təcavüzkarın yeni planlar hazırlamasına açıq-aşkar dəstək verirdilər.
Bu azğınlığın qarşısı gec-tez alınmalıydı! Bütün diplomatik təmaslarında düşmənə sülh prosesini təklif edən ölkə rəhbəri eyni zamanda Azərbaycanın öz gücü ilə torpaqları azad etməyə qadir olduğunu da bəyan etmişdir. Arxasında dayanan qüvvələrə güvənən Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın 2019-cu ildə etdiyi “Arsax (Dağlıq Qarabağ) Ermənistandır, nöqtə” bəyanatı Qarabağ münaqişəsinin dinc yolla həlli prosesinə sanki nöqtə qoymuşdu. Ermənistan rəhbərinin milli heysiyyətimizə toxunan bu bəyanatından az sonra, 2019-cu il oktyabrın 3-də dünyanın 40 ölkəsindən 150-dən çox nümayəndənin iştirak etdiyi “Valday” Beynəlxalq Diskussiya Klubunun iclasında çıxış edən Azərbaycan Prezidenti Ermənistanın ölkəmizə qarşı davam edən hərbi təcavüzündən, beynəlxalq aləmdə münaqişənin tarixinə düzgün yanaşılmamasından danışaraq yekunda dedi: “Qarabağ Azərbaycandır və nida işarəsi”. Bu sözlər Ali Baş Komandanına inanan, ordusunun gücünə və rəşadətinə güvənən xalqımızın bir il sonra başlanan milli azadlıq mübarizəsinin rəmzinə çevrildi.
2020-ci il sentyabrın 27-də Ermənistanın törətdiyi növbəti hərbi təxribatlara cavab olaraq Azərbaycan Ordusu dövlətimizin başçısı tərəfindən “Dəmir yumruq” adlanan əks-hücum əməliyyatına – Vətən müharibəsinə başladı. Düşmənin onilliklər boyu qurub möhkəmləndirdiyi müdafiə xətti elə müharibənin ilk günündə yarıldı. Füzuli və Cəbrayıl rayonlarının altı kəndi, Ağdərə və Murovdağ istiqamətlərində yüksəkliklər işğaldan azad olundu. Döyüş əməliyyatlarının aparıldığı bütün müddət ərzində cəmiyyətimizin nümayiş etdirdiyi möhtəşəm səfərbərlik və vətənpərvərlik ruhu xalqımızın Ali Baş Komandanın ətrafında sıx birləşməsinin bariz ifadəsi olmaqla yanaşı, eyni zamanda Azərbaycanın bütün dünyaya ciddi mesajı kimi qəbul edildi. Dövlət başçısının çağırışına səs verən on minlərlə vətənpərvər gəncin Vətən torpaqları uğrunda döyüşmək üçün könüllü cəbhəyə yollanması, sonralar dəqiq məlum olduğu kimi bir nəfərin də fərari olmaması, müharibədə əsgər və zabitlərimizin göstərdiyi şücaətlər xalqımızın qəhrəmanlıq tarixinə qızıl hərflərlə yazıldı. Həmin günlər ərzində ordumuzun işğalçı erməni ordusuna qarşı apardığı müharibə milli şüurun, xalq və ordu birliyinin təcəssümünə çevrildi. Ordumuzun bu qələbəsi bütün dünyaya nümayiş etdirdi ki, Azərbaycan xalqı qarşısına qoyduğu hər bir vəzifəni yerinə yetirə bilmək qüdrətindədir.
Soydaşlarımız gecə-gündüz ekranların qarşısından çəkilməyərək Ali Baş Komandanın qələbə müjdəli xəbərlərini səbirsizliklə, böyük həyəcanla gözlədi. Həmin günlərdə yenilməz sərkərdə İlham Əliyev xalqımıza 11 zəfər müjdəli müraciət etdi və qələbə xəbərləri çatdırdı. Prezidentin hər müraciəti bitər-bitməz paytaxt Bakı da daxil olmaqla ölkəmizin bütün bölgələrində əhali küçələrə çıxaraq şanlı qələbənin qürurunu bölüşdü. Meydanlara axışaraq, əllərində Azərbaycan bayraqları bu qələbələri bayram etdilər. Vətən müharibəsinin ilk günündən başlayaraq daim irəli gedən ordumuz düşmənə sarsıdıcı zərbələr endirir, yaşayış məntəqələrimizi bir-birinin ardınca azad edirdi. Oktyabrın 3-də strateji əhəmiyyətə malik Suqovuşan və Talış kəndləri, bir gün sonra Cəbrayıl şəhəri və rayonun 9 kəndi düşmən tapdağından azad olundu. Oktyabrın 9-dan 26-dək Xocavənd rayonunun Hadrut qəsəbəsi, Füzuli şəhəri, Xudafərin körpüsü, Zəngilan və Qubadlı şəhərləri düşməndən azad edildi. Ümumiyyətlə, rəşadətli Azərbaycan Ordusu 44 gün ərzində 5 şəhəri, 4 qəsəbə və 286 kəndi işğaldan azad etdi. Qəhrəman ordumuz Ali Baş Komandanın rəhbərliyi ilə hərb sahəsində yeni döyüş strategiyasının əsasını qoydu.
Bu müddət ərzində Azərbaycan xalqı ilə yanaşı, bütün beynəlxalq ictimaiyyət ermənilərin və onların havadarlarının nə qədər vandal, vəhşi xislətə malik olduqlarının bir daha şahidi oldu. Döyüş meydanında ağır məğlubiyyətlərlə üzləşərkən onlar ordumuzun hər yeni uğuruna yalnız bir o qədər aciz, azğın və namərd şəkildə reaksiya verirdi. Dəfələrlə döyüş meydanından uzaq olan, hərbi obyektlərin olmadığı və mülki vətəndaşların məskunlaşdığı Azərbaycan torpaqlarını hədəf alındı, raket və mərmilər vasitəsilə kütləvi itkilərə səbəb olan terror aktları törədildi.
Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyev Vətən müharibəsinin ilk günlərindən deyirdi ki, Şuşasız bizim işimiz yarımçıq qalar. Müharibənin davam etdiyi 44 gün ərzində rəşadətli ordumuz Şuşaya doğru dayanmadan, inamla irəlilədi. Qarabağın tacı, döyünən ürəyi Şuşa təbii istehkam olduğundan şəhərə tanklarla, yaxud digər ağır silahlarla girmək mümkün deyildi. Onu almağın iki variantı vardı. Birinci halda, şəhərdəki düşmən qüvvələrini hava zərbələri, top atəşləri ilə məhv etmək olardı. Şəhərin bombardman edilməsi böyük dağıntılara səbəb olacağına görə komandanlıq buna getmədi, alternativ variant kimi əlbəyaxa döyüş taktikası seçildi. Qəhrəman əsgər və zabitlərimiz yüngül silahlarla qalın meşələrdən, dərin dərələrdən keçərək, qayalar, dağlar aşaraq düşməni üzbəüz döyüşdə məhv etdi.
Noyabrın 6-da yüngül silah-sursat ilə təchiz edilmiş, hərəsi 100 nəfərdən ibarət olan dörd qrupa bölünmüş 400 nəfərlik Azərbaycan Xüsusi Təyinatlı Qüvvələri Şuşanın sıldırımlarına iplərlə dırmaşaraq səhər saatlarında şəhərə dörd tərəfdən daxil olmuş və şəhərdə dərhal döyüşlər başlamışdır. Yüzlərlə itki verən erməni silahlıları günortadan sonra şəhərdən tam çıxarılmışdır. Şəhərə nəzarəti yenidən bərpa etmək məqsədi ilə ermənilərin Şuşaya hücum cəhdləri boşa çıxmış, Azərbaycan Ordusunun ciddi müqaviməti nəticəsində erməni silahlıları geri oturdulmuşdu. Noyabrın 7-də Şuşaya Ermənistan tərəfindən qadağan olunmuş İsgəndər-M ballistik raketləri atılsa da, bu, döyüşün taleyini dəyişə bilmədi. Üçrəngli bayrağımız Cıdır düzündə dalğalananda, o tac yenidən yerinə qayıdanda sanki min illik tariximiz canlandı, bütün xalqın ürəyindən tikan çıxarıldı.
Böyük qələbəni al qanı ilə yazan şəhidlərimizin intiqamının alınması ilə əldə edilən zəfəri, qalibiyyəti Azərbaycan xalqına bəxş etməklə Ali Baş Komandanımız İlham Əliyev həm də həyatını Azərbaycana həsr edən, “Şuşasız Qarabağ, Qarabağsız Azərbaycan yoxdur” – deyən Ulu öndərin arzusunu reallaşdırdı: “Mən bu gün Ulu öndər Heydər Əliyevin məzarını ziyarət etdim, onun ruhu qarşısında baş əydim. Ürəyimdə dedim, xoşbəxt adamam ki, ata vəsiyyətini yerinə yetirdim. Şuşanı azad etdik! Bu, böyük Qələbədir! Bu gün şəhidlərimizin, Ulu öndərin ruhu şaddır! Gözün aydın olsun, Azərbaycan! Gözünüz aydın olsun, dünya azərbaycanlıları!”
Silahlı Qüvvələrimiz tərəfindən 2023-cü il sentyabrın 19-da başladılan və Ali Baş Komandanın qətiyyətini, ordumuzun gücünü bir daha nümayiş etdirən antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycan ərazisindəki qanunsuz silahlı birləşmələrin mövqeləri, atəş nöqtələri, döyüş vasitələri və bazaları yüksək dəqiqlikli silahlarla vurularaq sıradan çıxarıldı, milli suverenliyimiz tam bərpa olundu. 44 günlük müharibə Cənubi Qafqazın geosiyasətində ciddi dəyişikliyə səbəb oldu, ənənəvi güc balansını dəyişdi və regional sülh və təhlükəsizlik üçün yeni imkanlar və çağırışlar yaratdı.
Bu gün Qarabağ təkcə azad deyil – o, yenidən doğulur. Cəhənnəmin içindən keçərək cənnətə çevrilən bu torpaq artıq düşmənçilik meydanı deyil, dostluğun, mədəniyyətin, elmin və insanlıq ruhunun mərkəzinə çevrilməkdədir. Bu gün həmin torpaqlarda həyat yenidən qaynayır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur adları artıq dağıntılar, müharibə xatirələri ilə deyil, inkişaf, quruculuq və gələcəyə olan böyük ümidlərlə hallanır.
Keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıtması, orada yüksək yaşayış şəraitinin təmin edilməsi üçün genişmiqyaslı bərpa-quruculuq işləri həyata keçirilir. Böyük Qayıdış proqramı çərçivəsində Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda şəhər və kəndlər yenidən tikilir, müasir infrastruktur layihələri icra olunur, yeni yollar salınır, istehsal müəssisələri yaradılır, soydaşlarımızın məşğulluğunun təmin edilməsi üçün lazım olan bütün zəruri tədbirlər görülür, mərhələ-mərhələ bu torpaqlara qayıdış gerçəkləşdirilir. Hazırda Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda buraya köçürülən keçmiş məcburi köçkünlərlə yanaşı, bu bölgədə aparılan layihələrin icrasında çalışan, ayrı-ayrı dövlət qurumlarının yerli bölmələrində xidməti vəzifələrini yerinə yetirən, yenidən fəaliyyətə başlamış səhiyyə, təhsil, mədəniyyət, turizm, sənaye, energetika müəssisələrində işləyən, həmçinin təhsil alan tələbələr də daxil olmaqla, ümumilikdə 50 mindən çox insan yaşayır. 30 il xalqımız bu günləri böyük səbirsizliklə gözləyirdi.
Onu da vurğulamaq yerinə düşər ki, ölkə başçısı İlham Əliyevin işğaldan azad olunmuş rayonlara mütəmadi səfərləri xalqımız tərəfindən böyük ruh yüksəkliyi ilə qarşılanır. Azad olunmuş ərazilərdə artıq böyük inkişafın təməlləri atılır. Azərbaycan dövlətinin siyasəti qaranlıqdan doğan günəş tək hərarəti ilə Qarabağa yenidən can verir.
Bu günlərdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Zəngilanın Məmmədbəyli və Ağalı kəndlərinin sakinlərinə mənzillərin açarlarını təqdim edərkən səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycanın postmünaqişə dövründə qurduğu yeni dövlət-fəlsəfi konsepsiyanın ideoloji ifadəsidir. Prezidentin sözlərində “Böyük Qayıdış” tarixi ədalətin bərpası, milli ləyaqətin dirçəldilməsi və dövlətin sosial məsuliyyət modelinin ən real göstəricisidir: “Bilirsiniz ki, biz “Böyük Qayıdış” Proqramının başlanğıcını da Zəngilan rayonunda qoyduq. Birinci kənd – Ağalı kəndində artıq üç il yarımdır ki, insanlar yaşayır və orada çox gözəl şərait yaradılmışdır. Mən indi Ağalının içi ilə keçdim və yeni binalarla tanış olarkən gördüm ki, bütün həyətyanı sahələr sanki gözəl bir bağa çevrilib. Ermənilər viran qoymuşdu bizim dədə-baba torpaqlarımızı, biz isə qurub-yaradan xalqıq. Biz doğma torpağımızda qurub-yaradırıq, binalar, məscidlər tikirik, tarixi abidələri bərpa edirik. Biz – bu torpaqların sahibləri qayıtmışıq və burada əbədi yaşayacağıq”.
Uzun illər işğal altında qalan torpaqların azad edilməsi ilə bərabər, Azərbaycan həmin ərazilərdə sosial ədalətin də bərpasını qarşısına məqsəd qoydu. Burada məqsəd sadəcə torpaqları azad etmək deyil, insanı o torpağa, yəni həyatın mənəvi və mədəni məkanına qaytarmaqdır. Prezidentin “hər bir evin açarı – hər bir ailənin gələcəyi deməkdir” fikri bu konsepsiyanın mərkəzində insan amilinin dayandığını göstərir. İkincisi, “Böyük Qayıdış” milli ləyaqət və dövlətin məsuliyyət fəlsəfəsi üzərində qurulub.
Qayıdış prosesi həm sosial-iqtisadi, həm də mənəvi-siyasi ölçülərdə həyata keçirilir. Dövlətin vətəndaşa qayğısı burada ən yüksək səviyyədə təcəssüm olunur: şəhid ailələrinə mənzillərin verilməsi, müasir infrastrukturun yaradılması, təhlükəsizlik və rifahın təmin edilməsi – bütün bunlar sosial məsuliyyətin siyasi legitimliklə birləşdiyi yeni modelin təzahürüdür. Üçüncüsü, bu ideya modern dövlət quruculuğunun laboratoriyası kimi çıxış edir. İşğaldan azad olunmuş kəndlərdə, şəhərlərdə həyata keçirilən “ağıllı kənd” və “yaşıl enerji” layihələri göstərir ki, Azərbaycan bərpa prosesini strateji yenilənmə platforması kimi dəyərləndirir.
Son illərdə ölkəmizin bütün bölgələrində abadlıq-quruculuq işləri aparılır. Xüsusilə Qarabağda aparılan nəhəng quruculuq işləri dövlətin siyasi iradəsinin və xalqın ruh yüksəkliyinin göstəricisidir. Burada qısa müddətdə çox böyük işlər görülüb. Dövlət bütün imkanlarını işğaldan azad olunmuş torpaqlarımızda həyatın canlanmasına, qaçqınların tezliklə öz el-obalarına qayıtmasına səfərbər edib. Yollar, elektrik xətləri, su xətləri, dəmir yolları çəkilir, hava limanları tikilir. Dövlətlər var ki, bizim beş ildə gördüyümüz işləri reallaşdırmaq üçün onilliklər sərf edir.
İşğaldan azad edilmiş torpaqlarda həyata keçirilən siyasət ölkənin müstəqil qərarvermə qabiliyyətini, resurslardan rasional istifadə bacarığını və uzunmüddətli planlaşdırma mədəniyyətini nümayiş etdirir. Bütün bunlar Qərbin postmünaqişə idarəetmə təcrübələrindən fərqli, lokal-milli və mərkəzləşdirilmiş dövlət yanaşmasının uğurlu nümunəsidir. Nəhayət, “Böyük Qayıdış” Azərbaycanın dövlət ideologiyasının yeni mərhələsinin fəlsəfi kodu kimi çıxış edir. İdeologiyanın təməlində ədalət, sosial məsuliyyət və yenidənqurma dayanır. Prezident İlham Əliyevin liderliyi ilə formalaşan bu konsepsiya göstərir ki, Azərbaycan müharibədən sonra “sülh dövləti” mərhələsinə daxil olub – burada güc, humanizm və inkişaf arasında strateji tarazlıq qurulub.
İşğal altında qalan Qarabağ həmin illərdə “qanunsuz dövlətcik” adlandırılan kriminal rejimin qaranlıq mühitinə, xaosun və cinayətlərin yuvasına çevrilmişdi. Bu torpaq – bir vaxtlar milli mədəniyyətin, sənətin, muğamın, poeziyanın beşiyi olan Qarabağ qara bazarların, silah alverinin, narkotik istehsalının məkanı olmuşdu. Təbii sərvətlər talanır, meşələr qırılır, qədim abidələr yerlə-yeksan edilirdi. Düşmən təkcə torpağımıza deyil, mədəniyyətimizə, tariximizə, milli mənliyimizə də qəsd edirdi. Dağıdılmış məscidlərdə donuz və inək saxlanılırdı – bu, sadəcə vandallıq deyildi, milli heysiyyətə, xalqın inamına qarşı yönəlmiş açıq təhqir idi. Qədim qəbiristanlıqlar buldozerlərlə silinir, muzeylərdən minlərlə eksponat oğurlanırdı…
Bizim xoşbəxtliyimiz ondadır ki, nə qədər uzun çəksə də, bu qaranlıq illər ərzində xalqın inam və ümid çırağı sönmədi. O ümid bizi qorudu. Bilirdik ki, o illərdə xarabalığa çevrilsə də, Qarabağ torpağının ruhu sağdır. Hər yandırılmış evin, dağıdılmış məscidin, viran qalmış bağın ruhu bizə “qayıdın!” deyirdi. Hər Azərbaycan vətəndaşının ürəyində gizli bir ümid, əminlik var idi: “Cənnət torpağımızı cəhənnəmdən xilas edəcəyik!”
Və nəhayət, qırx dörd gün ərzində Azərbaycan xalqı təkcə torpağını deyil, həm də öz ləyaqətini, öz tarixi qürurunu geri ala bildi. Amma hələ qarşıda bir böyük sınaq var idi – o torpağı yenidən diriltmək, onu cənnətə çevirmək.
Bu gün Azərbaycanın öz gücü və qüvvəsi hesabına Qarabağda erməni vandalizminin əl izləri silindikcə, torpaq təmizlənir və əzəli simasına qayıdır. Sevindirici hal odur ki, Qarabağ torpaqlarının azad olunması, Şuşa şəhərinin Türk dünyasının mədəniyyət paytaxtı elan edilməsi, eyni vaxtda “Xarıbülbül” musiqi festivalının yenidən qalalar səltənətində, zirvələr kəhkəşanında təşkil edilməsi Qarabağa yeni nəfəs verməkdədir. Qarabağın baş tacı olan Şuşa yenidən gerçək sahiblərini qoynuna alıb, füsunkar təbiət gözəllikləri ilə dünyaya açılmışdır. 2020-ci il Vətən müharibəsindən sonra ölkənin qarşısında iki istiqamət dayanırdı: ya müharibənin dağıdıcı psixoloji və sosial nəticələrini aradan qaldırmaqla məhdudlaşmaq, ya da bu qələbəni yeni inkişaf mərhələsinin başlanğıcına çevirmək. Azərbaycan ikinci yolu seçdi.
İşğaldan azad olunmuş ərazilərdə həyatın yenidən dirçəldilməsi və insanların doğma torpaqlarına qaytarılması Azərbaycan dövlətinin qarşıya qoyduğu əsas vəzifələrdəndir. Azərbaycan bütün bu işləri öz gücünə görməyə qadir olan güclü dövlətdir.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərimizin bərpası və inkişafı müasir Azərbaycan dövlətinin ən önəmli prioritetlərindən biri olmaqla yanaşı, xalqımızın mənəvi dirçəlişinin, milli həmrəyliyimizin, qətiyyətimizin ən parlaq təcəssümüdür. Uzun illər işğal altında qalan və dağıntılarla üzləşən bu torpaqlar indi Prezident, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin təşəbbüsü ilə dövlətimizin həyata keçirdiyi məqsədyönlü və genişmiqyaslı yenidənqurma layihələri nəticəsində sürətlə dirçəlir, yeni həyatla nəfəs alır. Bu proses yalnız iqtisadi göstəricilərlə deyil, həm də milli mədəniyyətimizin, tariximizin bərpası və dünya miqyasında təbliği ilə birgə gedir.
İllərdən bəri həsrətində olduğumuz böyük köç artıq başlanıb. El yurda dönür. Məcburi köçkünlərin öz doğma yurdlarına dönüşü üçün Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2022-ci il 16 noyabr tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərinə Böyük Qayıdışa dair I Dövlət Proqramı”nın icrasına artıq başlanıb. Zəngilan rayonunun Ağalı kəndinə, Tərtər rayonunun Talış kəndinə və Laçın şəhərinə məcburi köçkünlərin qayıdışı təmin olunub və bu istiqamətdə işlər davam etdirilir.
Müharibə bitən kimi Füzuli və Zəngilan “ağıllı şəhər”, Ağalı kəndi “ağıllı kənd” konsepsiyasının ilk nümunəsi, Laçında, Füzulidə və Zəngilanda tikilən hava limanları Qarabağın dünyaya açılan qapısı oldu. Şuşa yenidən mədəniyyət paytaxtına çevrildi. Xarıbülbül festivalı bərpa olundu, Natəvanın, Üzeyir bəyin, Bülbülün abidələri ilə birlikdə ruhları doğma torpaqlara qayıtdı. Şuşa küçələrində yenidən muğam səslənməyə, Cıdır düzündə atlar kişnəməyə, “Qarabağ şikəstəsi” oxunmağa başladı.
Ağalı kəndində ailələr ocaqlarını yandırdı, uşaqlar yenidən məktəblərinə qayıtdı. Füzulidə yollar salındı, Ağdamda texnoparklar tikildi, Zəngilanda aqrotexnologiya mərkəzləri quruldu. Bir zaman tankların vəhşi şırımlar açdığı torpaqlarda indi əkin sahələrinə bərəkət toxumları səpən traktorların izi var, səngərlərin qazıldığı yerlərdə indi çiçəklər bitir, ölümün dolaşdığı dağ yollarında indi həyat qaynayır.
Bu möhtəşəm Zəfərin ən böyük qələbəsi insanların daxilində baş verdi – otuz illik həsrətdən sonra o torpağa ayaq basan insanlar dünyanın ən böyük xoşbəxtliyini yaşadılar. Uşaqlığını qaçqın düşərgələrində keçirənlər indi Qarabağda məktəblər açır, torpağa həyat gətirir, binalar tikir, parklar, bağlar salır. Füzulidə dərs deyən müəllim, Zəngilanda torpağı becərən fermer, Laçında hava proqnozunu hazırlayan mühəndis, Kəlbəcərdə “İstisu” şirkətində çalışan fəhlə, Ağdamda ilk pasiyentlərini qəbul edən həkim, Şuşada səhnəyə çıxan gənc Qarabağda dirçəlişin simvolu, həm də bu torpaqların insan ayağı dəyməklə cənnətə çevrilməsinin göstəricisidir. Babaların min illər ərzində sınaqlardan çıxardığı həqiqətlərin təsdiqidir: “Torpağa düşmənçilik toxumu səpərsən, kin, küdurət, nifrət, qəzəb yığarsan, sevgi, məhəbbət toxumu səpərsən xoşbəxtlik, səadət, firavanlıq görərsən!” Burada qurulan hər ev, tikilən hər məktəb, salınan hər yol həm də gələcəyə verilən bir mesajdır: “Bu torpaq cənnətə çevrilməyə daha çox layiqdir, buralar daha müharibə görməməlidir, bu cənnət yaşamaq üçündür!”
Bütün bunlarla Qarabağdakı, Şərqi Zəngəzurdakı əzəli-əbədi yurdlarımızın özünün də həyatında yeni bir tarix başlanıb. Müzəffər Ali Baş Komandanın qətiyyəti, iradəsi, ordumuzun gücü ilə düşməndən azad edilmiş yurdlarımız məhz Zəfərimizlə bağlı olan, bu möhtəşəmliyi xatırladan, milli qürur nişanəsi kimi nəsillərdən-nəsillərə ötürülən yeni dəyərlər qazanıb. Dövlət rəhbərimizin 31 iyul 2023-cü il tarixli müvafiq sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş əraziləri üzrə şəhər günlərinin təsis edilməsi də bu dəyərlərdəndir.
Vətən müharibəsində əldə olunmuş tarixi qələbəni əbədiləşdirmək və işğaldan azad edilmiş şəhərlərin günlərini təsis etmək məqsədilə hər il bu günlər işğaldan azad edilmiş ərazilərdəki şəhərlərin günləri kimi təntənəli şəkildə qeyd olunur. 26 avqust – Laçın, 4 oktyabr – Cəbrayıl, 17 oktyabr – Füzuli, 20 oktyabr – Zəngilan, 25 oktyabr – Qubadlı, 8 noyabr – Şuşa, 20 noyabr – Ağdam, 25 Noyabr – Kəlbəcər şəhəri günləri keçirilir.
Bu gün Azərbaycan Qarabağda, Şərqi Zəngəzurda aparılan genişmiqyaslı quruculuq, bərpa tədbirləri ilə ermənilərə də, onların beynəlxalq aləmdəki havadarlarına da ibrət dərsi verir. Göstərir ki, inkişaf da, xoşbəxt gələcək də Azərbaycandadır.
Bir vaxtlar qara niyyətli iblislərin toplaşaraq Azərbaycan torpaqlarını işğal etmək barədə məkrli planlar cızdığı, silahların qan tökdüyü yerlərdə indi beynəlxalq dostluq forumları, elmi simpoziumlar, mədəni tədbirlər, muğam ifaçılarının beynəlxalq müsabiqələri, idman yarışları keçirilir. Qarabağ indi sənətin səsi, barışın dili, insanlığın nəfəsi, dostluğun mücəssəməsidir, buralar ədalət və yenidənqurma torpağına, cənnətin rəmzinə çevrilmişdir.
Qarşı tərəf etiraf etməlidir ki, əgər vaxtında Azərbaycanın sülh haqqında təklifləri qəbul edilsəydi, bu cənnət 20-30 il bundan əvvəl də yaradıla bilərdi və tökülən qanlar, anaların göz yaşları, müharibə iştirakçıları üçün salınan qəbiristanlıqlar xeyli az olardı. Bu gün də bizim sülh sazişinin imzalanması, vətəndaş münasibətlərinin bərpa edilməsi, iqtisadi kommunikasiyanın yaradılması, Zəngəzur dəhlizinin açılması kimi təkliflərimiz müsbət cavab gözləməkdədir. Bunu da etiraf etmək lazımdır ki, Azərbaycanın böyük inkişafı, dünyada mövqelərini daha da gücləndirməsi, ölkəmizin lider dövlətlər arasında söz sahibi olması, beynəlxalq müstəvidə islahatçı, regionun lideri, güclü iqtisadiyyata malik dövlət kimi tanınması, qarşısına qoyduğu məqsədlərə gec, ya tez çatması bir həqiqətdir, çünki bizim “Sözümüz imzamızdır!”
Qarabağı cənnətə çevirən və bu işi uğurla davam edən ölkəmizin qarşısında indi daha böyük məqsədlər dayanır – Zəngəzur dəhlizi layihəsini reallaşdırmaqla regionu cənnətə, dünyanın ən inkişaf etmiş bölgələrindən birinə çevirmək! Ağ Evin də imzasını atdığı üçtərəfli bəyannamə Zəngəzur dəhlizi layihəsinə diplomatik təsdiq vermişdir və regionda sülh prosesini gücləndirmişdir. Eyni zamanda, Avropa İttifaqı, Türkiyə və beynəlxalq təşkilatlar layihənin nəzarət mexanizmlərinin tətbiqinə dəstək verərək tərəflər arasında etimadın formalaşmasını təmin edir. Təbii ki, bu aktorların iştirakı yalnız siyasi təzyiq və diplomatik təsir yaratmır, həm də layihənin uzunmüddətli həyata keçirilməsi üçün vacib koordinasiya rolunu oynayır.
Enerji və iqtisadi inteqrasiya layihənin sülh perspektivini daha da möhkəmləndirir. Qarşılıqlı asılılıq yaratmaqla, tərəflər arasında həm də münaqişə riskləri azaldılır, regional maraqlar uzlaşdırılır. Buna görə də, Zəngəzur dəhlizi həm iqtisadi, həm siyasi, həm də strateji bir vasitə kimi çıxış edir. Regional inteqrasiya və qarşılıqlı fayda prinsipləri uğurla tətbiq edildikdə, siyasi gərginliklərin yumşaldılması və sabit gələcək mümkün olur.
Böyük Zəfərdən başlayan yol abadlığa, firavanlığa, xalqın xoşbəxtliyinə doğru uğurla davam edir, inanıram ki, bu yol bizi hələ çox zirvələrə apara biləcəkdir!
Əziz dostlar, noyabırın 11-i görkəmli alim, əməkdar elm xadimi, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, AMEA-nın müxbir üzvü, professor Arif Babayevin doğum günüdür. Arif müəllimi 1964-cü ildən, universitetin birinci kursunda oxuduğum vaxtdan tanıyırdım. O, 1966-cı ildə 32 yaşında olarkən, Tiflisdə böyük müvəffəqiyyətlə doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdi. Hələ gənc yaşlarından istedadlı riyaziyyatçı alim kimi, universitetdə böyük nüfuz sahibi idi. Arif Babayev 1965-ci ildən ömrünün sonunadək 33 il Bakı Dövlət Universitetinin Mexanika- riyaziyyat fakültəsinin, Riyazi analiz kafedrasının müdiri olmuş, 1976-cı ildə AMEA-nın müxbir üzvü seçilmiş, 1978-1994-cü illərdə, 16 il Mexanika- riyaziyyat fakültəsinin dekanı vəzifəsində işləmişdir. Bu böyük alimi 12 il (1978-1989) birlikdə, o dekan, mən dekan müavini işlədiyim vaxt daha yaxşı tanıdım. O, istedadlı bir alim kimi ölkəmizdə qeyri xətti sinqulyar inteqral tənliklər nəzəriyyəsi sahəsində çox böyük uğurlara imza atmış, nüfuzlu bir elmi məktəb yaratmışdı. Təəssüf ki, Arif müəllim həyatdan çox tez köçdü, cəmi 64 il yaşadı. Çox iti yaddaşlı, xeyirxah, ədalətli, yeri gələndə sözünü deyən, yalnız riyaziyyat sahəsində deyil, tarix və ədəbiyyat sahələrində də dərin biliyi olan böyük şəxsiyyət idi. Allah rəhmət eləsin, məkanı cənnət olsun. P.S. Yaxşı xatırlayıram Hacı Zeynəlabdin Tağıyev və Məhəmməd Əmin Rəsulzadə haqqında danışmağın yasaq olduğu bir dövrdə Arif müəllim onlar haqqında bildiyi məlumatları heç kəsdən çəkinmədən danışardı.
Arif Babayev Azərbaycanın həqiqi tarixini də çox yaxşı bilirdi. Bakı şəhərindəki qədim binaların kimlər tərəfindən və nə vaxt inşa edilməsi haqqında onunla çox söhbətlərimiz olub.
