Müasir Azərbaycan ədəbiyyatının tanınmış nümayəndəsi, istedadlı şair Səlim Babullaoğlunun “Cənub küləyi” adlı seçilmiş şeirlər toplusu ingilis dilində çap olunub.
Şeir mətnlərinin tərcüməçisi və “Ön söz”ün müəllifi filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Kamran Nəzirlidir. Kitab tərcüməçinin “Müasir Azərbaycan poeziyası ingilis dilində” layihəsi çərçivəsində işıq üzü görüb.
“Bizim məqsədimiz müasir Azərbaycan və türk ədəbiyyatının tanınmış nümayəndələrini, onların yaradıcılığından seçdiyimiz poetik nümunələri beynəlxalq aləmdə təbliğ etmək, poetik düşüncə tərzimizi dünyanın yarıdan çoxunun danışa bildiyi dilə – ingilis dilinə çevirməklə daha geniş auditoriyaya tanıtmaqdır”, – deyə yazıçı-tərcüməçi Kamran Nəzirli bildirib.
Son 15 ildə onun tərcümə və tərtib etdiyi, “Ön söz” yazdığı bu seriyadan iyirmidən çox kitabın işıq üzü gördüyünü söyləyən K.Nəzirli, həmçinin əllidən çox türk şairinin şeirlər toplusu və ya yaradıcılığından nümunələrin müxtəlif ölkələrdə dərc olunduğunu diqqətə çatdırıb: “Bundan başqa, Azərbaycan Yazıçılar Birliyi və Türkiyə Elm və Ədəbiyyat Əsəri Sahibləri Məslək Birliyinin (İLESAM) dəstəyi və təqdimatı ilə 50 Azərbaycan və 50 türk şairinin şeirləri mənim tərcüməmdə antologiya formatında Ankarada nəşr olunub. Ədəbiyyata, mədəniyyətə, bütövlükdə Türk dünyasına gücümüz çatan şəkildə xidmət edirik. Bu istiqamətdə görüləcək işlərimiz çoxdur, növbəti kitablar da artıq hazırdır. “Müasir Azərbaycan nəsri ingilis dilində” layihəsi çərçivəsində də işlər gedir. Son illər bu silsilədən olan kitablar da az olmayıb. Hazırda Azərbaycan yazıçılarının 3 romanı tərcümə olunub və çapa hazırdır”.
Topluda “Ön söz”lə yanaşı, şairin qısa bioqrafiyası da verilib.
K.Nəzirlinin sözlərinə görə, Səlim Babullaoğlunun bu kitabına daxil edilən 32 şeir əsasən sərbəst vəzndə yazılıb. Bu nümunələrin diqqətçəkən cəhətlərindən biri onların bədii-fəlsəfi fikir ifadə etməsi, süjetli və obrazlı olmasıdır, onları tərcümə etmək çətin olmur. Şeirlərdəki səmimiyyət və orijinallıq bugünkü əcnəbi oxucu üçün maraqlı ola bilər.
Səlim Babullaoğlunun “İyul” şeiri onun 13 şeirlik “İlk hərfi itmiş cümlə” kitabında xüsusi imtiyazlı, 7-ci yer tutur; bu anlamda simmetrikdir. Elə indi bir neçə vacib qeyd də eləmək lazımdır: əvvəla kitab həm də “poetik təqvim”dir, ikinci başlıqları miladi kalendardakı ayların adını daşıyan 12 şeirdən başqa hicri təqvimin xüsusi ayının – “11 ayın sultanı” Ramazanın adıyla da bir şeir var ki, həmin şeirin əsas adı, başılığı belədir: “Əvvəlinci ayın şeiri”. Nəzərə alsaq ki, hicri təqvimdəki hər bir ay bizim işlək, cari miladi kalendarda hər il 10 gün yer dəyişdirir, onda bu dediklərimiz, yalnız bir şeirindən bəhs edəcəyimiz kitabın orijinal strukturu ilə bağlı ilk və bəlkə də ən vacib qeyd olacaq.
Şeirin süjeti ilk oxuda çox adi görünür, sadədir: şair kafedə əyləşib və dostuna məktub yazır, bir az özündən, bir az onu və bizi əhatə edən məişətdən yazır, dostunun işləriylə, sağlamlığı, qayğılarıyla maraqlanır, hansısa tövsiyyələr verir, nəsihət edir. Amma 190 misralıq bu uzun şeirin son sətirləri qəfil üzə çıxarır ki, şair güzgü qarşısında əyləşib özünə məktub yazırmış:
“Mənsə həmin kafedə, Qarşıda kirli güzgü, Sənə yazırdım, dostum…”
Beləliklə biz dərin refleksiv mətnlə (qədim latınca “reflexio” – “geriyə, keçmişə ismarış”dir) üz-üzə qalırıq ki, burdakı refleksiya yalnız şüurun öz-özünə müraciəti, qayıdışı deyil, həm də şeirin oxucunu təkrar, ikinci, bu dəfə isə final puantı – tapmacanın mabədini ağlında tutaraq oxuya sövq etməsi(ndə)dir. Yaxşı şeir (“İyul” isə məhz belədir) həm də həmişə ötürülən informasiyanın vacibliyini nişan verən təkrarlar sistemi kimi təşkil olunan şeirdir. Struktur səviyyəsində ritmik payların təkrarı— ölçü, fonemin təkrarı — alliterasiya, misranın sonunda səsləşmənin təkrarı— qafiyə, qafiyə sxeminin təkrarı— bənd, “yad sözlər”— intertekstuallıq yaradır. Hər şeyi bir qədər sadələşdirsək belə demək olar ki, yaxşı mətn təkrar oxumaq istədiyin mətndir. “İyul” yeddiliklə yazılıb, Azərbaycan şeirinin ən nəğməli, xəlqi, “uşaq” ölçüsüylə. “Ölçüylə hüdudlanmış, ram edilmiş kədər barışqanlıq və təvazönün, hətta bəlkə də bütün şeir sənətinin cari təyini, adı deməkdir”. Oden haqqında Brodskinin bu sözlərini Səlim Babullaoğluya, xüsusən də “İyul” şeirinə aid eləmək olar.
Yeri gəlmişkən, “İyul”un strukturu, bəlkə bir az da arxitektonikası ilə bağlı daha bir neçə qeydi də yazının elə bu yerindəcə qeyd eləmək yerinə düşər. Artıq deyildiyi kimi bu uzun şeir “ənənəvi yeddilik”lə yazılıb; amma məsələ budur ki, Babullaoğlu həm də ənənəni pozub, adətən çarpaz və ya paralell qafiyə sxemi ilə yazılan yeddilik və 4 misralıq bəndlərə 5-ci misranı əlavə edib. Yox, bunun Azərbaycan şeirində, ədəbiyyat tarixində rast gəlinən “beşliklə” əlaqəsi yoxdur. Bu sonuncu, beşinci misra ilə 4 misranın (vərdiş edilmiş bəndin) arasında birsətirlik ara, interval var. Məhz o “təklənmiş” beşinci mirsa çox vaxt (demək olar həmişə) əvvəlki dörd misralıq bəndin əsas əqlinəticəsini ya ifadə edir; ya da əgər etmirsə, demək bir sətir əvvəl söylənmiş bəzən sual, bəzən qətiyyətli nida kimi əvvəlki mətləbləri mütləq hədsiz gücləndirir; yaxud ona xəfif ironiya dolu kədər gətirməklə hissi mənada bitkinləşdirir. Hərçənd maraqlıdır ki, “İyul” həmin o tək misralar da olmadan oxuna bilir, amma oxunarsa şeirin ovqatı, hissi çaları mütləq dəyişmiş olur. Sanki müəllif özü o tək misradadır, bütün şeirin canına hopmuş tənhalıq o tək misrada həm də vizual olaraq görünür. Elə bil, dünya o dörd misra, təklənmiş, tənha adam— müəllif isə o tək misradır, dünyadan bir sətirlik ara ilə uzaqda dayanıb. Məqamıdır deyim: Səlim Babullaoğlu əvvəlki poetik təcrübələrində bəzən 21-lik, 25-lik, 27-lik və daha artıq hecalarla qafiyəli şeirlər və verlibrlər yazıb (4 versiyada qələmə alınmış uzun “IX hissə”də olduğu kimi) ki, bu da Azərbaycan şeirində ona qədər rastlanmayan hadisədir. Elə həmin “IX hissə”də Səlim Babullaoğlu ənənəvi yeddilikdə yazılmış formalarla, konkret desək, onların ən bilinən növlərindən olan bayatıyla eksperiment edib, uzun misraların xeyli “yorucu” oxusundan sonra oxucu üçün balaca, fərqli nəfəslik açıb:
“Dağlarda duman var, Bir özgə güman var. Yun kimi didilər, Hələki aman var”.
Sanki bayatıdır, amma 7-lik yox, 6-lıqdır. Deyilənləri belə ümumiləşdirmək olar: Babullaoğlunun poetik kredosu həm də milli şeir vərdişlərini, klişe halını almış ölçü və sxemlərini inkarla yox, onlara əlavələr etməklə pərvəriş tapır ki, “İyul” da bütünlüklə belədir.
Və biz “İyul”u ikinci, bu dəfə isə ismarış kimi yox, özünəismarış, özünün özünə məktubu kimi oxuyuruq. “Polkovnikə heç kim yazmır”da (təkcə Markesin povesti yox, Səlim Babullaoğlunun şeir toplularından biri və o topludakı bir şeir də belə adlanır) o özü özünə yazır. Özün üçün gələcəyə məktub – psixoterapevrik metodlardan biridir. Amma şairçün gələcək – bu daim(i)dir, “çünki şeir heç vaxt köhnəlməyən xəbərdir” (deyəsən Ezra Paunddandır). Xəbərlə bağlı bu sitatın “İyul”un ilk bəndində bəraəti də var:
“Bu adi sətirləri Sənə həmin kafedən Qəzet üstdə yazıram…”
Bu sətrlər həm də eyham edir ki, qarşımızdakı palimpsestdir – qədimdə daha əvvəl bir dəfə eyni məqsədlə istifadə edilmiş perqamentdəki yazı, əlyazma məhz belə adlanırdı. Postmodern çağda isə palimpsest ümumiyyətlə mədəniyyətin sinoniminə çevrilib. “İyul”un birinci və sonuncu bəndləri, sətirləri məna qafiyələri təşkil edir: daha əvvəl ağ, təmiz kağız olmuş qəzet səhifəsi “kirli güzgü” ilə qafiyələnir. Özünəisamrış janrı avtoepitafiya (=özünə ağı) ilə qohumdur. “Avtoepitafiya daha çox səyyaha, yolçuya, yoldan ötənə müraciətdir ki, yaxınlıqdan ötənlərə xitablarla bəzənən məzar daşları hələ antik dövrdə dəbdəydi…” . “İyul” da belədir, həm müəllifin öz-özünə, həm də kitabı tən ortadan açan təsadüfi oxucuya müraciətdir. Refleksiflik/reflektivlik , keçmişə ismarış, güzgülülük “İyul”un bütün quruluşuna sirayət edib. İkinci bənddə oxuyuruq:
Beş milyonluq bir şəhər: Yəni çoxalmışıq biz. Sayımızla sərasər Artıbdı təkliyimiz.
“Güzgülər və cinsi əlaqə iyrəncdir, çünki adamları çoxaldır” deyə Borxes yazırdı. Oxuya davam edirik:
“Efirdə nə ikona, Nə Quran yazısı var. Reklam olunur kola, Mavilər, narıncılar,
Okey, mersi mikonəm…”
Televiziya, televizor peyda olandan sonra güzgünün daha bir görünən metaforası aşkarlandı. Fars dilindəki “mikonəm”, Quranın və kolanın xatırlanması, on-on beş ilə əvvəl yayılmış bir “memi” yada salır: İranda bir konspiraloji nəzəriyyə, fikir meydana atılmışdı ki, guya “geriyə, yəni güzgüvari oxunan “Coca cola” yazısı, “Məhəmməd yoxdur, Məkkə yoxdur” sözlərini əmələ gətirir.
Bir bənd sonra oxuyuruq:
“Otuz gümüşə satdı, Eh, Məsihi İuda”.
Bu sətirlər “İyul”un “güzgülüyü” anlamında “Varnava İncili”ni xatırladır. Bu apokrifə görə İsa çarmıxa çəkilməmiş, onun yerinə həbs zamanı özünün də xəbəri olmadan İsanın görkəmini almış , hətta onun səsiylə danışan İuda (İskariotlu Yahuda) edam edilmişdi ; İsanın özünü isə dörd mələk diri, sapsağlam üçüncü göyə (göyün üçüncü qatına) götürmüş, qaldırmışdılar (215 fəsil).
İki bənd sonra oxuyuruq:
“Dost dostun güzgüsüdür”.
Dərin inanca sahib şairin şəxsiyyəti, kimliyi bu sətirləri sufiyanə yozuma yol açır: Allah və ona iman edən – bir-birini əks edən güzgülərdir. Üstəgəl Rumi və Şəmsin də dostluğu yada düşür. Bu alluziya bir neçə bənd sonra rast gəlinən “aşıq” və “məşuq” sözləri ilə təsdiq olunur. Növbəti bənd xüsusən diqqət çəkir:
“Yazma, qonşu otaqda Həmkarların… hər nəysə… Təki onlar yarısın: Hətta yanlış xəbərlər
Ünvanına düz çatsın…”
Semiotik nöqteyi nəzərdən əlaqə kanalından keçərkən “səs-küy basqısı”na məruz qalmaqla təhrif olunan istənilən informasiyanı “göndərən” və “qəbul edən” vardır. Göndərilən sözlə qəbul edilən söz prinsipial olaraq bərabər deyillər. Amma yalan, yalnış informasiyaya tuşlanmış əyri güzgü metaforası parodoksal şəkildə bu yalanı həqiqətə çevirir.
Növbəti bənddə şair yazır:
“Yaz ki, qadının susur, Deməli sevir hələ. İkiməchullu düstur Pozulmayıb məhlədə,
yaz ki, səndə sevirsən”.
Qadın və kişi fiqurundan ibarət tənlik: x=y. Yenə də bərabərlik işarəsinin yaratdığı güzgü effekti. Başqa tərəfdən, gənc, yeniyetmə sevgililərin öz adlarının baş hərflərinin yazıqları, bərəbarəlik işarəsindən sonra ürək şəkli cızılan divar yazılarına az rast gəlməmişik… Allah və insan arasındakı sevginin güzgü əksi ər-arvad arasındakı sevgidir həm də.
Bir bənd sonra oxuyuruq:
“Söylə, yenə xəritədə Öz ölkəni görürsən”.
Çoğrafi xəritə – müəllifin çox sevdiyi vətəninin kiçildilmiş miqyasda əks olunan daha bir güzgüsüdür.
Çoxşəkilli güzgü simvolikası “İyul”da özünü bütünlüklə faş edir. Bu simvolu, bu rəmzi həm müsbət, həm də mənfi tərəfdən yozmaq olar. Məhz bu çoxşəkillilik, hətta bəzən təzadlılıq yaxşı şeiri yalnız biryozumlu olan pis şeirdən fərqləndirən cəhətdi və öz növbəsində şeiri poeziya məkanından alıb birgünlük qəzet yazısı (informasiyası) olmaqdan qoruyur da. Bəzən güzgü “İyul”da bəd, öz sonunu tanımayan məchul sonsuzluq kimi də çıxış edir. Ancaq Babullaoğlu inanclı adamdır, Başlanğıca və Sona inanır. Bu bəd sonda və sonsuzluqdan qaçışın yerüstü imkanlarından biri də imtinadır:
“Eləcə gözünü yum…”
Ya da:
“Suyu bağla və yetər…”
Sona doğru güzgülülk yeni yarımçalarlar qazanır. Bir ailənin üç nəsli— şairin atası, anası, özü və xanımı, oğlu və qızı birini əks edirlər. Güzgü arxasında saflıq boylanan açıq qapılara dönür:
“Yaz ki, hələ qapılar Açılır və örtülür. Qapıların dalında Totuq körpələr gülür,
Yatır yumaq qarılar…”
Bu uzun şeirin bütününə sakit bir alicənablıq, vasitəli nitqlə ifadə olunan ritorika xasdır: şair özü haqqında “mən”siz danışır, sayıqlıqla məsafə saxlayır, xoşagəlməzliklərdən “yazma ki” deyərək bəhs edir. “İyul”da sualla bitən bir neçə poetik fraza var ki, onlardanən vacibi budur:
“Bəlkə, qaçaq günahdan?”
Bu sual daha əvvəl rast gəlinən, yerüstü, məişət zəminində – borcların yazıldığı dəftəri nəzərdə tutaraq xatırlanan “qara dəftər”lə möhkəmlənir. Amma şairin böyüklüyü ondadır ki, o adi, yerüstü detallar və ifadələrlə daha böyük ideyalara, şəraitə işarə edir. Və belədə “qara dəftər” mələklərin sol çiyinlər üzərində qeydə aldığı günah siyahısına allüziya kimi görünür. Beləliklə, əsas sual səslənib, verilib. Amma ona cavab da verilib. Dostluq, Allaha, yaxınlara, vətənə və sözə sevgi şairin qəlbini kamillik dərəcəsində işıldadır, dünyanı eybsiz göstərən, görən ilahi güzgüyə çevirir. Bunun sonuncu əlaməti isə haqqında geniş bəhs etdiyim “İyul” şeirinin şairin 38 yaşında 38 (4+1 misralıq) bənddə yazmasıdır. Yəni, sonuncu güzgü: ya ömrün mətndə inikası; ya da Mətnin ömürdə əksi.
İYUL Səlim Babullaoğlu Adətən şeirləri yazırlar ağ səhifədə. Bu adi sətirləri sənə həmin kafedən
qəzet üstdə yazıram.
Beş milyonluq bir şəhər: yəni çoxalmışıq biz. Sayımızla sərasər artıbdı təkliyimiz –
xüsusən də gecələr,
adamlar köç edəndə yerin həndəvərindən vəhşi yuxularına, anlayırsan dərindən
onların xorultusu sözütək mənasızdır.
Yalquzaqtək bir ağız ulamaq keçir onda könlündən, amma kağız yazıqdır və dilsizdir.
Və beləcə batırıb səsini öz içində –
o böyük, qərib Çində söz edirsən söyüşü. Bilirsən ki, çoxunun öz-özüylə döyüşü
bitibdi başlamadan, indi isə bax budur
efirdə nə ikona, nə Quran yazısı var. Reklam olunur kola, mavilər, narıncılar,
okey, mersi mikonəm.
Məddahlar bağ evində, Nəsimi Hələbdədir. Həyatda və “fm”də yalnız səs-küy dəbdədir,
ucuz rep və meyxana.
Otuz gümüşə satdı, eh, Məsihi İuda. Maliyyə böhranıdı ölkədə və dünyada –
şərhə varmı ehtiyac?
Düzü, kefim və halım, Əslində, belədir, bax. Şükür ki, sağdır hamı. Qalanı hamam və tas,
şəhər…tünlük…basabas…
Odur ki yazma sən də dünyadan və ölkədən. Kefim bir az düzələr belə olsa, bəlkə də:
dost dostun güzgüsüdür.
Söhbətə başqa söhbət dostum, qatıb da yazma. Yaz: uşaqlar necədir, keçib getdimi astma?
Dərmanların bitdimi?
Yaz ən adi şeylərdən, qızılgül gərdisindən. Nəbadə yazmayasan fələyin gərdişindən,
bunu nənəm də bilir.
Yaz ki, saçın uzanıb, tüklənib arıq üzün. Tükənibsə də pulun, qara dəftər ki durur,
hər gün bərbər günüdür.
Yazma, açıq krandan gecə su damcılayır; tappatuplar, qorxular içini qamçılayır –
suyu bağla və yetər.
Bəlli ki, hər saz çalan Ələsgər, Cünun deyil. Yediyimiz çörəkdə hər şey su və un deyil,
od, zəhmət, Yaradan var.
Sanma, səni bir kimsə nə anlayır, nə duyur. Hər bir bilməyin altda bir az günah uyuyur;
bəlkə, qaçaq günahdan?
Onsuz da döyənəklər iş nədir – yaxşı bilir. Ürək – döyünməkdirsə, yalnız saatdır demək –
olmasaydı ağrılar.
Yaz ki, uşaq paltarı, bax, hələki ipdədir, guya qara sancaqlar paltarları dişlədi
və sən də ufuldadın.
Yazma, qonşu otaqda həmkarların… hər nəysə… Təki onlar yarısın: hətta yalan xəbərlər
ünvanına düz çatsın.
Sorma insan haqları, terror, rejim və sair. Nolar, yaz Müşfiq kimi bir az aşiqə dair,
bir az məşuqa dair.
Yaz ki, qadının susur, Deməli, sevir hələ. İkiməchullu düstur pozulmayıb məhlədə,
yaz ki, sən də sevirsən.
Yazma ki, qan axıtdıq, demə buymuş istiqlal. Yaz ki, göydə hilal var, var yerdə isti qumsal.
dərin bir ayaq izi yazma ki, yoxdu dostum.
Söylə, yenə xəritədə öz ölkəni görürsən. Sən də Sərhəd kişitək bundan qürrələnirsən.
Bundan yaxşı nə var ki…
Yazma, qonşu hasardan görünən kənd evləri kasıb, nimdaş, uçuqdur, dərdlidir sakinləri.
Yaz ki, xoşbəxtdir onlar.
Yazma, mavi Mərmərə dönüb qan çanağına. Ay, qumsallıq, mənzərə insan qanacağına
hələ çox umudludur.
Yaz ki, günəbaxanlar sarıdır, qürurludur. Yaşıl boranı tağda dünya kimi yumrudur,
Soruşursuz ki, mütaliəmi vacibdir, istedadmı? Bir digərinə köməkmi edir, manemi olur? Sualınız gözəl bir esse üçün əsas veirir. Kim yazacaqsa ona əhsən. Mütaliənin yazıçıya xeyri və ziyanı sualında yəqin, siz bədii mətnin mütaliəsini nəzərdə tutursuz. Hər halda mənə elə gəlir. Gəlin şərti olaraq ilk yazıçını təsəvvür etməyə çalışaq. Dünyadakı ilk yazıçını, romançını… Əlbəttə ki, o mütaliə eləməmişdi, çünki ilk yazıçıydı. Bu mümkündürmü. Əlbəttə. Dünya nəsri (=romançılığı) tarixinin ilk romançısını tanımasam da, hərdən mənə gəlir ki, bu Daniel Defo da ola bilərdi, Servantes də. Robinzon Kruzo da, Don Kixot da ilk roman qəhrəmanları kimi olduqca maraqlı görünürlər. Razılaşın, bu romanları yazmaq üçün əvvəlki bədii irsi bilmək o qədər də vacib görünmür. Amma tutalım biz Coysun “Uliss”i haqqında eyni şeyi deyə bilmərik. Daniel Defonun variantında ”mütaliəsizlik”, Coysun variantında “mütaliəlilik” eyni qədər vacib, çəkici, inandırıcı görünür.
Ədəbiyyat tarixində çoxlu yazıçılar var ki, keçmiş tarixlə öz yaradıcı bioqrafiyaları üçün dərin təəssüf hissi keçiriblər. Tolstoy məsələn. Yaxud yazıçılar olub ki, bir və ya bir neçə əsərdən sonra susublar. Özlərini müəyyən mənada sükuta ithaf ediblər. Selincer, tutalım. Bu və ya bunabənzər misalllarda sizin suallar üçün o qədər əhəmiyyətli cavablar gizlənib ki. Düzü, indi mən düşüncəmi işğal edən bütün cavabları yığıb-yığışdıra bilmirəm. Bir az da həvəssizəm.
Çağdaş dünyamızda məqsədi ədəbiyyat olanlar üçün daimi mütaliə qaçılmazdır, həyatları boyu davam edən proses olmalıdır. Məqsədi həqiqət olan adamlar üçün kəmiyyət vacib deyil. Bütün dövrlər üçün də, indi də. Bir böyük kitabı oxuyub bütün ədəbiyyatları hiss etmək qabiliyyətini formalaşdıra bilərsən, on minlərlə kitab oxuyub “quru yurdda”da qala bilərsən.
İnam məsələsində qoca qarı istənilən filosofdan çox bilir. Ədəbiyyat həm də inam və iman işidir.
Uilyam Batler Yeyts “Anima Mundi”də Hötenin bir məktubunu sitat edərək yazır: “Bir gənc dostum hədsiz intellektualizmdən və “yaradıcı sonsuzluq”dan əziyyət çəkirdi. Halbuki obrazlara doğuracağı müxtəlif assosiasiyalarla birgə formalaşmaq imkanı vermək lazımdır, yalnız bundan sonra intellektualizmin doğurduğu tənqidi yanaşma bacarığı işə salına bilər. Əgər sonuncu qabağa düşsə obrazlar ümumiyyətlə doğulmayacaq. Amma tənqidi yanaşma bacarığı vaxtında boğularsa (ola bilsin dualar, meditasiyalar vasitəsi ilə), obrazlar sel kimi axmağa başlayacaq, hətta təkcə o bacarıq deyil, üstəlik həmin obrazlara münasibətdə şəxsi arzular da boğula bilsə, obrazlar mütləq azadlıq və bütünlük, parlaqlıq qazanmış olacaqlar…” Düşünürəm Yeytsin Höte təcrübəsindən gətirdiyi nümunədə də sizin sualınıza cavabın bir hissəsi gizlənib.
Oktavio Pas yazır ki, şeir sözün gücsüzlüyü, acizliyi qarşısındakı təşvişdən yaranır ki, axırda sükutun hakimi-mütləq olduğu qarşısında baş əysin.
Mütaliə- unikal sükut prosesidir, biz sükut edərək gözlə dadır, eşidir, ağrıyır, danışır, həmdərd olmağı öyrənirik. Onun vasitəsilə biz sanki ”Ümümdünya sükutu” içində öz sükut ərazimizi yaradır, oranı mütaliə vasitəsilə o vaxta qədər bizə çox da tanış olmayan sözlərlə, mənalarla doldururuq. Amma həmin sözlər o əraziyə yazıldığı kimi düşmür, bizim hisslərimizin, qavrayışımızın süzgəcindən keçərək düşür. Bir gün biz öz mətnimizi yazanda ola bilsin ki, mütaliə vaxtı əxz elədiyimiz sözlər-amma dəyişmiş, başqalaşmış sözlər, bizimki olmuş sözlər ordan yavaş-yavaş qələmin ucu ilə vərəqlərə axır. Əlbəttə, bizim hamımızı əlifba kitabından və şifahi nitqdən plagiatda ittiham eləsələr yanılmazlar…
Şəksiz ki, mütaliə təsir altına salır. Amma havaya çıxıb da həmin havanı udmamaq öldürücü bir şeydir, bunu iddia etmək isə gülüncdür. Məqsədi ədəbiyyat yazmaq olanlar bundan qorxurlar, məqsədi həqiqət olanlar bilir ki, bu qızılca kimi şeydir, peyvənd yoxdur, qəbirdə də olsa yaşayacaqsan bu mərəzi. Yaxşı olar tez keçsin.
İstedad verilir. Bu mənada hamı seçilmiş, hamı istedadlıdır. Bütün körpələr gözəl olan kimi. Amma istedad cilalanır. Əlbəttə ki, zəhmətlə. İstedad hamıda cilalanmır.
Yazarın ən böyük işi sükutdur- mütaliə ilə sükut, düşüncə ilə sükut. Yalnız bundan sonra yazmaq kimi başqa bir sükut gəlir (yazmaq da sükutdur). Yaxşı olar ki, biz düzgün kitabları düzgün oxuyaq. Düzgün sükut edək. Bilirsiz, bir var pəhriz, bir də var oruc…. Ikisi də xeyirlidir, amma başqa-başqa şeylərdir. Məsələn, mənə hərdən elə gəlir ki, Borxes oruc tuturdu, Koelyo isə pəhriz saxlamağa cəhd edir.
04 oktyabr, 2015-ci il
Bu yazı “sim-sim.az”/ Ömər Xəyyamın sorğusuna cavab kimi yazılıb.
Şair, tərcüməçi, esseist, müstəqillik illəri Azərbaycan şeirinin öncüllərindən biri, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin beynəlxalq əlaqələr və tərcümə məsələləri üzrə katibi, Leopold Sedar Senghor Beynəlxalq Akademiyasının həqiqi üzvü cənab Səlim Babullaoğlu “Ərənlərin nəğməsi” (Çeçen şeirindən seçmələr) kitabının işıq üzü görməsi münasibətilə “Yazarlar” jurnalı tərəfindən yeni kitabların nəşrinə görə eyni şəxsə yalnız bir dəfə təqdim edilən “Ziyadar” mükafatı ilə təltif olunub.
Mükafatı bugün “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru Zaur Ustac şəxsən özü təqdim edib.
“Yazarlar” olaraq, bu münasibətlə Səlim Babullaoğlunu təbrik edir qarşıdakı bütün həyat və fəaliyyətində yeni-yeni nailiyyətlər arzulayırıq!
Qeyd: Səlim Babullaoğlunun “Ərənlərin nəğməsi” (Çeçen şeirindən seçmələr) kitabı “Yazarlar” jurnalı tərəfindən “İlin antologiyası” nominasiyasında “Mücrü” nəşriyyatının elan etdiyi “İlin kitabı” müsabiqəsinə təqdim edilib.
Şair, tərcüməçi, esseist, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin beynəlxalq əlaqələr və tərcümə məsələləri üzrə katibi Səlim Babullaoğlu “Mübarizdən sonra” kitab layihəsinin təqdimatında hər zaman yanımızda oldu. Kitabın ilk təqdimatı Biləsuvar rayonunun Əliabad kəndində Milli Qəhrəman Mübariz İbrahimovun Ev Muzeyində keçirildi. Rəsmi qonaq kimi Səlim bəy də tədbirə gəlmişdi. O, kitabda rəyçi olaraq öz fikirlərini də yazmışdı. Mərhum Hacı Ağakərim əmi həmişə onun haqqında razılığını bildirirdi. Hətta Yazıçılar Birliyində keçirilən təqdimatda Səlim bəy xəstə halı ilə özünü tədbirə catdırdı və çox yüksək səviyyədə, məsuliyyətlə tədbiri sona qədər apardı. Bunu heç vaxt unutmaq olmaz. Əfsuslar olsun ki, onun kimi məsuliyyətli insanlar, ədəbiyyat adamları çox azdı. Bir daha əziz və hörmətli şairimizə təsəkkür edirəm və Allahdan ona can sağlıgı, bərəkətli ömür diləyirəm. Allah qorusun!
Səlim Babullaoğlu “Mübariz üçün…” başlıqlı yazı “Mübarizdən sonra” kitabında yazmışdı: “Qədimdə biz türklərdə uşaqlara əməlinə görə ad verərdilər, igidlik göstərəndə, alın yazısı faş olandan sonra. Mübarizin adı əməlini qabaqlamış, adı taleyinin boyuna biçilmişdi. O öz mübariz, qəhrəman həyatı, əməli ilə adını təsdiq eləmişdi. İbrahim peyğəmbər əhdinə vəfa qılaraq əziz oğlu İsmayılı Allah qurban vermişdi, Rəbbimiz Allah buna icazə verməmişdi. Mübariz özünü qurban demisdi, son məktubu ilə bunu sübut eləmişdi: “Şəhid olsam – ağlamayın. Əksinə, sevinin ki, o mərtəbəyə yüksəldim. Allaha ibadətlərinizi dəqiq yerinə yetirin. Çoxlu sədəqə verin. Seyid nəvəsi olaraq bunu etməliyəm…” İndi bəlli ki, soyadındakı İbrahim də elə belə deyilmiş… Uşaq idim, bizim xalq qəhrəmanları barədə oxuyanda, ya da böyüklərdən eşitdiklərimizi düşünəndə onların başqa, tamam özgə dünyaların adamı olduğu, bizlərdən biri olmaması qənaətinə gəlirdim. Demək haqlıymışam, uşaqlar bir qayda olaraq yanılmırlar. Qəhrəmanlar canları, görüntüləri ilə bizim aramızda, bizim yanımızda olurlar, amma ruhları ayrı dünyanın sevdasında, bir ayrı dünyanın sakini kimi. Həyatımda üç insanla görüşmək, söhbət etmək, onları dinləmək istərdim. Məhəmməd peyğəmbər (s), Nizami Gəncəvi ilə…bir də Mübarizlə. Ruhun şad olsun, maqamın uca olsun, qəhrəman Mübariz!
–Mücrü Nəşriyyatı nın elan etdiyi müsabiqənin (qüvvədə olan Müşfiq XAN nın əmrinə əsasən) şərtlərinə uyğun olaraq, Salim Babullaoglu nun tərtib etdiyi “Ərənlərin nəğməsi” toplunun antologiya tərtib etmək mədəniyyətinə nümunə ola biləcək qədər yüksək səviyyədə hazırlandığını təbliğ etmək məqsədilə “İlin antologiyası” nominasiyasında müsabiqəyə təqdim olunması məqsədəmüvafiq və ümumilikdə kitabçılıq işinin xeyirinədir.
-Səlim Babullaoğlu “Ərənlərin nəğməsi” adlı kitabı mükəmməl (nümunəvi) formada tərtib edib, nəfis şəkildə ərsəyə gətirdiyinə görə tərəfimizdən “Ziyadar” mükafatına layiq görülmüşdür (uyğun zamanda təqdim olunacaq).
Uzun illər, 20 ilə yaxın bir müddət ancaq daxili sifarişlə, öz ürəyimcə olan şairlərin şeirlərini, xüsusi qonorar almadan mütəmadi tərcümə etmişəm, hesab etmişəm ki, bunları hamı, ən azı ədəbi cameə bilməli, tanımalıdır. Qısa bir müddət, təxminən 3 il bəzi sifarişli işlər görmüşəm. Eyni zamanda, uzun müddət, 22 ildi ki, ardıcıl şəkildə milli ədəbiyyatımızın xarici dillərə tərcüməsi və nəşri ilə bağlı, əlbəttə bacardığım qədər işlər görmüşəm. Üstəgəl, həmkarların xahişi ilə hansısa ünlü, ünsüz, cavan-qoca şairlərin, ədiblərin, onların mənalı, az mənalı, lap az mənalı əsərləri haqqında yazmış və danışmışam. Bəzən ürəklə, bəzən ürəksiz. Bir neçə vaxtdı öz-özümlə çək-çevir edir, öz-özümə hesabat verirəm. İnşAllah, növbəti ilin avqust-sentyabr aylarına qədər, ömür vəfa qılsa, aşağıda bir azdan sadalayacağım işləri görüb, bitirib bir daha nə qonorarla, nə qonorarsız tərcümə işi ilə, o ki qala ədəbiyyatımızın xarici dillərə tərcüməsi və nəşri işi ilə bir daha məşğul olmayacam. Ola bilsin ki, vəzifə icabı hansı əsərləri hansısa tərcüməçilərə yönəltməli olacam, bəlkə “Dünya ədəbiyyatı” dərgisinin işi davam edəcək, hansısa nəşrlərin redaktoru olacam, bilmirəm. Amma bu işlər puç, mənasız işlərdir. Və heç kim haqqında resenziya yazmayacam, yəni xahişlə. Pis bilirsiz nədir? AYB-də olduğum illər ərzində, Bədii Tərcümə Mərkəzinə rəhbərlik etdiyim illər ərzində “Dünya ədəbiyyatı” dərgisinin mütəmadi nəşrinə nail olmaq üçün döymədiyim qapı qalmayıb: rəsmi qapılar, na-rəsmi qapılar. Gördüyüm işlərin büdcəsinin əsas hissəsini dostlarımdan xahişlə, minnətlə tapmışam. Üzləşdiyim çətinliklər, laqeyd və saymazyana, zövqsüz, xaşalqarın münasibət haqqında heç vaxt açıq danışmamışam. Və bu əsla mənim kimdənsə, nədənsə çəkinməyimlə bağlı olmayıb. Bu mənim tərbiyəmlə bağlı olub, həyata baxışımla bağlı olub, necə deyərlər, abrıma qısılmışam. Yalnız yüksək qonorarla hansısa işlərin təşkilatçısı, məsləhətçisi olmaq bəlkə hələ mümkündür. Amma daha bəsdi. Sevdiyimi misraları, sevdiyim şeirləri özüm üçün çevirmək, ancaq oxuyub içimi titrədən mətnlər haqqında yazmaq istisna olmaqla, sağ olun. O siz, o sizin dünyanız, o sizin milli ədəbiyyatınız. Yalnız öz mətnlərimlə, öz kitablarımla məşğul olacam: Bakıda və dünyada. Siz hamınız yaxşı adamlarsız, qocalı-cavanlı hamınız dahisiz. Amma icazə verin, özümlə məşğul olum.
Şair, esseist, tərcüməçi SƏLİM BABULLAOĞLU “ədəbi fəaliyyətinə və yaradıcı bioqrafiyasının məziyyətlərinə görə” Leopold Sedar Senghor Beynəlxalq Akademiyasının həqiqi üzvü seçilib və fəxri diplomla təltif olunub.
Akademiyanın www.accademiainternazionalesenghor.com ünvanlı saytında qurumun üzvləri siyahısında S.Babullaoğlunun da adı qeyd edilib.
Sözügedən təsisat Seneqal şairi, filosof və siyasətçisi, “Afrika ruhu” nəzəriyyəsinin banilərindən biri, XX əsr Afrika intellektuallarının və panafrikanizmin nüfuzlu nümayəndəsi, Seneqal və Maliyə rəhbərlik etmiş Leopold Sedar Senghorun adını daşıyır. Akademiyanın baş ofisi İtaliyanın Milan şəhərində yerləşir, rəhbəri professor Şeyk Tidian Qaydır. S.Babullaoğlunun namizədliyini Mihay Eminseku Akademiyasının prezidenti, Nobel Akademiyasının eksperti, tanınmış rumın şairi İon Deakonesku irəli sürüb. Diplomun təqdimat mərasimi 2025-ci ilin mayında baş tutacaq.
S.Babullaoğlu bununla bağlı açıqlamasında qərarın 2023-cü ilin avqustunda verildiyini, ancaq özünün bu haqda məlumatsız olduğunu, xəbəri yaxın günlərdə aldığını deyib: “Əlbəttə ki, bu xəbərdən məmnunam. Cənab İon Deakoneskuya, onun təklifini dəstəkləyən adamlara, o cümlədən cənab Tidian Qaya təşəkkür edirəm”.
YAZARLAR olaraq, bu münasibətlə SƏLİM BABULLAOĞLUnu təbrik edir qarşıdakı bütün həyat və fəaliyyətində yeni-yeni nailiyyətlər arzulayırıq!
Sentyabr. Eylül. Veresen. September. Sarı rəng və kədər. Qüssəli tembr. Uzaqda batıq səs: halsız və yorğundu. Diş yoxdu, deməli, işlər də yoğundu: nədən ki, adamın tamahı itidir; hər adam bir az da tamahın itidi.
Eylül, veresen, september, sentyabr işğal eləyir bütün diyarı köndələn yağışla, gözdeşən küləklə. Sonrası rəsmdi: nə toxun, nə rənglə! Payızdı. Sonbahar. Osen. Autumn. Sarımtıl inqilab. Sarışın təlatüm.
Veresen. September. Sentyabr. Eylül. Yarpaqlar qəpiktək elə hey tökülür. Elə bil kim isə anladır könülsüz: Bax, budur, dünyanın dəyəri, görürsüz. Pəncərə önündə tozlu əlcək sözsüz bir yazıdır: dünyadan əl çək!
September. Sentyabr. Eylül. Veresen. Ad üçün hansı söz doğrudur, görəsən? Sözdən yükünü boşaldıb kağıza mənalar ehtiyac duymur ağıza. Otaqda bürküsə kim deyir bu pisdi?! Bürkünü hiss edən bədən var ipisti.
2.
Sentyabr. Eylül. Veresen. September. Lüğətlərarası ən adi tender qalib edərdi yəqin ki, sükutu. Sonrası nöqtədi: qələmin ucu; o isə lap çoxdan yazıbdı: şimşək çaxanda açacaq çətirlər çiçəktək.
Eylül. Veresen. September. Sentyabr. Təqvimlər özünü eləyir biabır. Onlara baxmadan bilirsən hətta qiyabi tanışdı təqvimlər həyatla. Açıqdı pəncərə, uçuşur bir arı. Onun da rəngi sənintək sapsarı.
Veresen. September. Sentyabr. Eylül. Qızılı alovdan doğulur qara kül. Hirsinə nidatək siqaret kötüyü küldanda dik durub. Ağzının köpüyü, hirsin yatır. Elə öz qanında boğulur ürəyin, gizlənib altında ağappaq köynəyin.
September. Sentyabr. Eylül. Veresen. Sədəqə istəyir birisi, verirsən: bir ovuc xırda pul, bir ilıq təbəssüm. “Qoy, arzun çin olsun, qoy, üzün gülsün!” – qapının dalından sezilən sözlərin ünvanı göylərdi. Yaşarır gözlərin.
3.
Sentyabr. Eylül. Veresen. September. Göy üzü ağarır tənbəl-tənbəl. Baxışın səmada marafon yürüşü geridə buraxır uçağı və quşu. Miskindi bu yerdə hər hansı məğrurluq. Biz ki göylərə əvvəldən məğlubuq.
Eylül. Veresen. September. Sentyabr. Gecələr mavrdı, səhərlər kentavr gödəni, bədəni, rəngi ilə hər kəs. Divanda açıqdı İmre Kertes. Vərəqi geriyə çevirir sərinkeş. Ömürsə yenidən yaşanmır… eh… kaş…
Veresen. September. Sentyabr. Eylül. Miçəkdən bir öpüş qazanır süni gül. Yalanlar daha çox çəkici, güvənli. Saxta bir avazla oxuyur müğənni: “Dərdimi göylərə danışsam alışar…” Eybi yox, qulaqlar buna da alışar…
September. Sentyabr. Eylül. Veresen. Frigid qadıntək qələmdən bezirsən. Üfüqü qızardan qürubun şəfəqi güldanda bərq vurub anladır fərqi. İşıqla kölgənin sevgi oyunu qurtarır divarda. Filmin sonu.
1.Yazmaq sizin üçün nədir? -Bu sualın çoxlu cavabı var, indilik birini deyim: yazmaq – bütün sözlərin sükutda gizləndiyini öyrənməkdir.
2.Sizə görə həyatda ən asan və ən çətin şey nədir? -Ləyaqətlə yaşamaağa cəhd etmək, buna çalışmaqdır.
3.Son zamanlarda oxuduğunuz, sizə təsir edən əsər hansıdır? -Görkəmli rumın şairəsi Ana Blandiananın həyat yoldaşı Romulus Rusana ithaf etdiyi şeir silsilısi.
4.Bəs öz yaradıcılığınızda ən sevimli şeiriniz hansıdır? -Şairlərin öz yaradıcılıqlarından sevimli şeirləri olmur, olmamalıdır.
5.Ən çox nədən qorxursunuz? -Günah etməkdən.
6.Xoşbəxt olmaq üçün nəyimiz çatmır? -Allah xoşbəxtlik üçün hər şey verib.
7.Gəncliyə tövsiyəniz nə olardı? -Deyəsən Bertold Brextin sözüdür, deyir ki, gənlik bilsəydi, qocalıq edə bilsəydi.
