“JALƏ SEVGİSİ” – QƏLBİN İŞIĞI, TƏBİƏTİN NƏĞMƏSİ VƏ İNSANLIĞIN POETİK TƏRƏNNÜMÜ Salam olsun çox dəyərli oxucum. Bu gün söhbətimizin mövzusu yenicə işıq üzü görmüş kitab barədə olacaq. Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında bəzən elə kitablar meydana çıxır ki, onlar yalnız müəllifin duyğular toplusu deyil, həm də insanın mənəvi aləminə işıq salan poetik gündəliyə çevrilir. Firavan Mahirin “Jalə sevgisi” kitabı da məhz belə nəşrlərdəndir. İmza Nəşrlər Evinin çap etdiyi bu kitab müəllifin oxucularla ikinci görüşü olmaqla yanaşı, onun poetik dünyasının daha da kamilləşdiyini göstərən əhəmiyyətli ədəbi hadisədir. Kitabın nəşri münasibətilə müəllifin “Yazarlar” jurnalı tərəfindən “Ziyadar” mükafatına layiq görülməsi də bu yaradıcılığın ədəbi ictimaiyyət tərəfindən yüksək qiymətləndirildiyini göstərir. Firavan Mahir peşəcə ingilis dili müəllimidir. Dillərin incəliklərini dərindən bilməsi onun poetik ifadə tərzinə də təsir etmişdir. O, sözü israf etmir, lakin az sözlə böyük fikir ifadə etməyi bacarır. Onun şeirlərində hiss və düşüncə ahəngdar şəkildə birləşir. Kitaba filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Şakir Albalıyevin “Firavanın poetik sevgisi” adlı ön sözü daxil edilmiş, nəşr Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, “Xəzan” jurnalının baş redaktoru Əli bəy Azərinin redaktorluğu ilə ərsəyə gəlmişdir. Bu faktlar kitabın ədəbi dəyərinə əlavə sanbal qazandırır. Kitabın adı – “Jalə sevgisi” – təsadüfi seçilməyib. Jalə müəllif üçün sadəcə təbiət hadisəsi deyil. O, paklığın, saf duyğuların, gözləməyin və sevginin rəmzidir. Eyniadlı şeirdə müəllif yazır: “Qovuşmaq nə gözəl hissdir, ay Allah, Jalənin üzündə günəş parlayır…” Bu misralarda jalə ilə günəşin görüşü insan sevgisinin poetik simvoluna çevrilir. Firavan Mahirin poeziyasında təbiət sadəcə fon deyil. Günəş, ay, bulud, su, ağac, daş, çinar, külək – hamısı danışan obrazlardır. “Günəş” şeirində müəllif yazır: “Dünya yaranandan onun amalı Yaşayıb, yaşatmaq Yaradan üçün.” Bu misralar müəllifin həyata baxışını ümumiləşdirir: yaşamaq yalnız mövcud olmaq deyil, başqalarını da yaşatmaqdır. “Su” şeirində isə həyat fəlsəfəsi daha sadə, lakin dərin məna ilə təqdim olunur: “Su həyatın özüdür…” Bu sadə fikir bütöv kitabın ideya xəttinə çevrilir. Kitabın əsas mövzularından biri sevgidir. Lakin bu sevgi yalnız iki insan arasındakı hiss deyil. Burada vətən sevgisi, ana sevgisi, müəllim sevgisi, insan sevgisi, övlad sevgisi və Yaradan sevgisi bütöv bir mənəvi sistem təşkil edir. “Düşüncəmdəsən” şeirində müəllif sevginin insan ruhunu necə dəyişdiyini belə ifadə edir: “Səni yaşadıqca mən sən oluram…” Bu, artıq adi məhəbbət deyil, mənəvi bütövləşmə fəlsəfəsidir. “Səni istədim” şeirində isə sevginin mahiyyəti bir neçə misrada ümumiləşdirilir: “Mən səndən ulduz yox,Səni istədim…” Bu misralar göstərir ki, həqiqi sevgi maddiyyatı deyil, insanın özünü seçir. Firavan Mahirin yaradıcılığında Vətən mövzusu xüsusi yer tutur. Şəhidlərə həsr etdiyi şeirlər emosional pafosdan uzaq, səmimi və təsirlidir. “Tənha şəhid məzarı” şeirində müəllif yazır: “Bu tək şəhid məzarısəfərbərlik dərsidir…” “Müzəffər ordumuz” şeirində isə Vətən sevgisi fəxarət hissi ilə təqdim olunur. Şəhid ailələrinə, analara və atalara həsr olunmuş şeirlərdə müəllif insan ağrısını dərin psixoloji çalarlarla təqdim edir. “Bircə ümidi var”, “Daş ürəkli atalar”, “Kədərli qadın” kimi nümunələr oxucunu düşündürür və duyğulandırır. Firavan Mahir müəllimdir və bu peşənin müqəddəsliyini poeziyasında da yaşadır. “Müəllimim” şeirində müəllif yazır: “Müəllim ömrünü şamtək əridir Nurunu yaymaqçün boş siniflərə.” Bu misralar müəllim peşəsinin fədakarlığını poetik dillə ifadə edir. “Ən gözəl zinətimiz” şeirində isə uşaqlar dünyanın ən qiymətli əmanəti kimi təqdim olunur. Müəllif analıq sevgisini, uşağın saflığını və gələcəyə ümid hissini böyük məhəbbətlə tərənnüm edir. Kitabın maraqlı cəhətlərindən biri də simvolik obrazların çoxluğudur. Daş, ağac, bulud, çivi, qələm kimi adi görünən anlayışlar müəllifin poetik dünyasında fəlsəfi məna qazanır. “Daş” şeirində deyilir: “Sən də daş deyib keçmə…” Bu misra insanı zahiri görünüşlə hökm verməməyə çağırır. “Qələmim” şeirində isə müəllif yaradıcılığı həyatın ayrılmaz hissəsi kimi təqdim edir: “Bu qələm dərdimi, sirrimi bilir…” Firavan Mahirin dili sadədir, lakin bu sadəliyin arxasında böyük daxili zənginlik dayanır. Şeirlərdə mürəkkəb metaforalar azdır, lakin hər obraz həyatın içindən gəlir. Oxucu müəllifin yazdıqlarını oxumur, sanki yaşayır. “Jalə sevgisi” təkcə sevgi kitabı deyil. Bu kitab insanın özünü tanıması, keçmişini xatırlaması, gələcəyinə ümidlə baxması haqqında poetik düşüncələr toplusudur. Burada təbiət də danışır, daş da, bulud da, müəllim də, şəhid də, sevən ürək də. Firavan Mahir göstərir ki, poeziya yalnız qafiyə deyil. Poeziya insanın daxili aləminin səsidir. Bu səs bəzən jalə damlası kimi sakit, bəzən külək kimi coşqun, bəzən də şəhid məzarı qarşısındakı sükut qədər ağır olur. “Jalə sevgisi” müasir Azərbaycan poeziyasında səmimiyyəti, mənəvi saflığı və humanist düşüncəni özündə birləşdirən dəyərli nəşrlərdən biridir. Oxucu bu kitabı bağladıqdan sonra yalnız şeirləri deyil, müəllifin dünyaya baxışını da özü ilə aparır. Elə buna görə də “Jalə sevgisi” bir kitab olmaqdan daha çox, duyğuların, düşüncələrin və insan sevgisinin poetik salnaməsi təsiri bağışlayır. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik. 30.06.2026. Bakı.
Bəzən insanın taleyi uşaqlıqdan çağlarından müəyyənləşir. Kiminin yolu dağlardan, kimininki şəhərin səs-küylü küçələrindən keçir. Haqqında bəhs etdiyimiz qəhrəmanımızın həyat yolu isə sulardan keçib; çaydan, dənizdən, okeanlardan. Dünyanın bir çox nəhrləri, dəryaları onun izini sanki sinəsində saxlamağa çalışıb, xatirələrinə köçüb.
Veteran dənizçi, Prezidentin fərdi təqaüdçüsü, “Tərəqqi” medallı, onlarla ödül və mükafatlar sahibi və bütün bunların fövqünda şərəflə daşıdığı Uzaq Səfərlər Kapitanı Axundov Muxtar Bəhmən oğlundan bəhs edəcəyəm. Onun çoxlarına nümunə göstərilən həyat yolu Kür çayının sahilindən başlayıb Xəzərin sonsuz üfüqlərinə qədər uzanıb, dünyanın müxtəlif dəniz və okeanlarında boy verib, xatirələrə çevrilib, yaddaşlardan göz önünə gəlib, indilərdə isə maraqlı bir kitab kimi varaqlanır.
Salyan şəhərində dünyaya göz açan Muxtar müəllim uşaqlıq illərini adına Ana Kür deyilən, bəzən Dəli-dolu, təlatümlü kimi xarakterizə olunan sahilində keçirib. Söhbətimiz zamanı, saatlarla çayın axarını, onun üzərində hərəkət edən kiçik gəmiləri izlədiyini deyən ağsaqqal dənizçi, əlavə edir ki, yeniyetmə həmin vaxtlar xəyalında özünü sərnişin deyil, gəmi kapitanı kimi görüb.
Kürün ləpələrinin ardınca düşüb, xəyallarında böyüyüb. Və zaman keçdikcə qəlbində cücərən arzular bir-birini əvəzləyib. Yaşantıları, arzuları həyatında özünün müsbət izlərini qoyub, onun uşaqlıq arzularını gerçəkləşdirib.
Bir qədər ötənlərə qayıdaq, dənizə kğnül verdiyi ilk günlərə nəzər salaq. Axundov Muxtar Bəhmən oğlu 1962-ci ildə orta məktəbi bitirdikdən sonra Qafur Məmmədov adına Bakı Dəniz Yolları Məktəbinin gəmi sürücülüyü fakültəsinə daxil olan Muxtar müəllim 1967-ci ildə təhsilini yüksək göstəricilərlə başa vurub. Təyinatla Xəzər Gəmiçiliyinə göndərilir və gəmiçiliyin ən yüksək 5-ci qrup gəmilərində işləmək üçün uğurlu imtahan verir. Əmək fəaliyyətinə Xəzər Dəniz Gəmiçiliyində 12.000 tonluq gəmidə kapitan köməkçisi kimi başlayır.
Gələcəyin məşhur gəmi kapitanı olacaq Muxtar Axundov arzularının ardınca düşərək peşəkar dənizçi karyerasını uğurla davam etdirmək üçün 1977-ci ildə Odessa Gəmi Mühəndisləri inistitubunu bitirir, dənizçilik sahəsində ali təhsil alır.
Muxtar müəllimin gənc dənizçi olaraq başladığı dənizçilik karyerası illər keçdikcə daha böyük məsuliyyətlərlə davam etdi. Kapitanın üçüncü köməkçisindən gəmi kapitanına, daha sonra isə Uzaq Səfərlər Kapitanı adına qədər yüksələn bu yol peşəkarlığın, zəhmətin və dənizə bağlılığın nəticəsi idi.
Onun dənizdəki xidmət illəri yalnız Xəzər dənizi ilə məhdudlaşmayıb. Baltik dənizindən Aralıq dənizinə, müxtəlif ölkələrin limanlarından beynəlxalq dəniz yollarına qədər uzanan səfərlər Muxtar müəllimin həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Yunanıstandan qəbul edilən “Taşkent” gəmisinin idarə olunması, “Merkuri-2” gəmisində həyata keçirilən məsuliyyətli reyslər, müxtəlif ölkələrdə Azərbaycan dənizçisinin nüfuzunu qorumaq və təmsil etmək onun peşə fəaliyyətinin yadda qalan səhifələrindəndir.
Dənizçi həyatı yalnız dalğalarla mübarizə deyil. Bu həyat həm də müxtəlif xalqlarla dostluq, limanlarda qurulan münasibətlər, idman yarışları və birgə xatirələr deməkdir. Muxtar müəllim xüsusilə türk dənizçiləri ilə görüşləri, qarşılıqlı hörmət və qardaşlıq ruhunda keçən söhbətləri böyük məmnunluqla xatırlayır. 1999-2003-cü illərdəTürkiyədə mühüm bir görəvi uğurla həyata keçirir. O, Azərbaycan Dövlət Xəzər Gəmiçiliyi Nümayəndəliyinin rəhbəri olub. 2003-2012- illər ərzində Gəmiçiliyin Beynəlxalq Əlaqələr üzrə müavini işləyən Muxtar Axundov 2012-ci ildən Gəmiçiliyinnsədrinin 1-ci müavini vəzifəsinə irəli çəkilir.
Uzun illər dənizdə çalışan kapitan qeyd etdiyimiz kimi sonralar məsul rəhbər vəzifələrdə də fəaliyyət göstərsə də, İstanbulda Azərbaycan Xəzər Dəniz Gəmiçiliyinin nümayəndəliyinə rəhbərlik etsə də, beynəlxalq əlaqələr sahəsində çalışıb, daha sonralar gəmiçiliyin yüksək rəhbərliyində təmsil olunsa da , o, özünü hər zaman ilk növbədə gəmi kapitanı hesab edib, dənizdə keçən həyatından bir an belə uzaq olmayıb. Xatirələrində ona dənizin sirlərini öyrədən kapitanları xatirəsini yaşadır. Artıq dünyasını dəyişmiş ilk kapitanlar Hacalıyev Əbubəkr, Vekua Vladimir, Kapitan Abdulmanafov və digərlərini yada salır.
Gəmiçiliyin rəisi olmuş mərhum Aydın Bəşirovun, peşəkar kapitan Cavanşir Kərimovla tələbə yoldaşı olub.Dənizçilik sahəsində kifayət qədər nüfuz və hörmət sahibi olan Şahlar Məmmədovun ilk dənizçilik təcrübəsi onun kapitan olduğu dövrə düşüb. Bu günün onlarla məşhur gəmi kapitanı onun yetirmələri sırasındadır.
İdmana olan marağı ilə də çoxlarına nümunə olub. Gəmiçiliyin voleybol komandasının kapitanı olub. Onun komandası SSRİ dənizçiləri arasında keçirilən spartikiadanın qalibi olub
57 illik dənizçilik fəaliyyəti ərzində qazandığı təcrübə ona bir həqiqəti öyrədib: dənizçi olmaq sadəcə peşə deyil, həyat tərzidir. Bu peşə insanı dözümlü, məsuliyyətli və intizamlı edir. Kapitanın sözlərinə görə, gəmi heyəti bir yumruq kimi birləşməli, qarşılıqlı etimada və hörmətə əsaslanan münasibətlər qurmalıdır.
Bu gün, iyul ayının 1-də 80 yaşı tamam olan uzaq səfərlər kapitanı Muxtar müəllim təqaüddə olsa da, özünü dənizdən ayrı təsəvvür etmir. Onun üçün dəniz sadəcə iş yeri deyil, ömrünün böyük hissəsini həsr etdiyi həyat məktəbidir. Kür sahilində gəmilərə baxaraq çiçəklənən uşaqlıq arzusu illər sonra böyük bir ömür dastanına çevrilib. Bu dastanın adı isə sadədir: dənizə sevgi, peşəyə sədaqət və kapitan şərəfi.
Faiq Balabəyli
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü,
AYB-nin Həmkərlar təşkilatının sədri,
Prezident təqaüdçüsü,
“Dənizçilərə Sosial Dəstək” İctimai Birliyinin sədri,
AZƏRBAYCAN Odlar yurdu deyir hamı, Azərbaycan mənim adım! Sağım, solum, dörd bir yanım, Öz canımdan, qol-qanadım! *** Nazlı Araz kəmərimdir, Xudafərin onun qaşı! Birləşdirir ayrı düşmüş, Dost-tanış, bacı-qardaşı!
“Yazarlar” olaraq Təranə Arifqızını doğum günü münasibətilə təbrik edir, qarşıdakı bütün həyat və fəaliyyətində yeni-yeni nailiyyətlər arzulayırıq! Uğurlarınız bol olsun!
Bu gün, 28 iyun 2026-cı ildə Papravənd və Qarapirim kəndlərində şəhidlərin anım günü keçirildi. Anım günündə şəhid ailələri, kənd ağsaqqalları, qazilər, Vətən müharibəsinin veteranları və qonaqlar iştirak edirdilər. İştirakçılar Papravənd qəbristanlığındakı şəhidlərin şəkilləri düzülmüş dəmir lövhə qarşısına toplanmışdılar. Tədbir Azərbaycan himni ilə başladı. Sonra şəhidlərin xatirəsi bir dəqiqlik sükutla yad edildi. Yığıncağı Ağdam RİH-nin Papravənd kənd İnzibati ərazi dairəsi üzrə Papravənd-Qarapirimli kənd ərazi nümayəndəsi Əliyev Hümbət Kərim oğlu açdı. O, zəhmət çəkib bura gələn həmkəndlilərini salamladı. Sonra sözü Hacı Vüqara verdi. Hacı Vüqar şəhidlərimizin və bu qəbristanlıqda uyuyan kənd sakinlərinin ruhuna bir surə oxudu. Bundan sonra söz keçmiş Ağdam İH-nin başçısı Həsən Sarıyevə, keçmiş polis işçisi Qərib müəllimə, Azad VP-nın sədri Akif Nağıya, Qədulla müəllimə, şəhid ailələrinə və başqalarına verildi. Çıxış edənlər Ali baş komandan, hörmətli prezidentimiz İlham Əliyevə torpaqlarımızın azad edilməsində göstərdiyi qətiyyətə görə və apardığı davamlı siyasətə görə minnətdarlıqların bildirdilər. Ordumuzun müasir NATO standartlarına cavab verməsindən, düşmən layiqli zərbə vurmasından danışdılar. Məktəblilər şəhidlərə həsr olunmuş şeirlər dedilər. Görüş iştirakçıları çıxışlardan sonra şəhidlərin, dünyasın dəyişən əzizlərinin məzarların ziyarət etdilər. Bundan sonra maşınlara oturub Qarapirim kənd qəbristanlığına yola düşdük. Orada dəfn olunmuş şəhidlərin ruhlarına dualar oxundu. Şəhidlər ziyarət edildikdən sonra yenə Papravənd kəndinə qayıtdıq. Kənd qəbristanlığının yanında qurulmuş kişilər və qadınlar üçün çadırda təşkil olunmuş çay və şirniyyat süfrəsi açılmışdı. Bu günkü anım gününü və ehsan süfrəni Papravənd kənd İnzibati ərazi nümayəndəsi Hümbət Əliyevin, Hacı Namiqin təşəbbüsü ilə onlarla birlikdə oxumuş 1985-ci ilin məzunları təşkil etmişdilər. Hacı Namiq təklif etdi ki, hər ilin bu günü həm də kənd camaatının həmrəyliyi günü kimi keçirək. Tədbir ruh yüksəkliyi ilə keçirildi. Verdiyi dəstəyə görə onlar Ağdam rayon İH-nin başçısı cənab Vaqif Həsənova minnətdarlıqlarını bildirdilər. Tədbirdən fotolar:
Bu yaxınlarda internet resurslarında “Səsləyir Zəngəzur, Qarabağ bizi” (Bakı: “Elm və təhsil” nəşriyyatı, 2016), “Zirvələrin fatehi” (Bakı: “Elm və təhsil” nəşriyyatı, 2018), “Ana həsrəti” (Bakı: “Elm və təhsil” nəşriyyatı, 2026) kitablarının müəllifi Nicat Ərtürkün (Qasımzadənin) Turan Yazarlar Birliyi tərəfindən “Hüseyn Cavid” mükafatına layiq görüldüyü barədə məlumat yayıldı. Turan Yazarlar Birliyinin sədri Niftalı Göyçəli (Niftalı Yusifov) özünün Facebook səhifəsində bu münasibətlə belə bir paylaşım etmişdir: “Bədii yaradıcılığında Hüseyn Cavid yolunu davam etdirən istedadlı şair… Nicat Ərtürk… Uğurlar!” İlk baxışda qısa görünən bu fikir əslində çox dərin məna daşıyır. Çünki “Bədii yaradıcılığında Hüseyn Cavid yolunu davam etdirən istedadlı şair…” ifadəsi təkcə bir təbrik deyil, həm də böyük ədəbi məsuliyyət və yüksək yaradıcılıq meyarının ifadəsidir. Bu cür qiymətləndirmə müəllifin bədii-estetik düşüncəsinin, milli-mənəvi dəyərlərə bağlılığının və sənət idealının Hüseyn Cavid irsi ilə səsləşdiyini göstərən əhəmiyyətli bir dəyərləndirmədir. Hər bir oxucuya yaxşı məlumdur ki, Hüseyn Cavid Azərbaycan məktəb və pedaqoji fikir tarixinin və eləcə də ictimai-fəlsəfi fikir tarixinin ən görkəmli simalarından biridir. O, zəngin bədii irsi, yüksək humanist idealları, milli-mənəvi dəyərlərə sədaqəti və bütöv şəxsiyyəti ilə Azərbaycan ədəbiyyatı, mədəniyyəti, eləcə də pedaqoji fikir tarixində silinməz iz qoymuşdur. Ulu öndər Heydər Əliyev Hüseyn Cavid irsini yüksək qiymətləndirərək demişdir: Hüseyn Cavid XX əsrdə Azərbaycan ədəbiyyatının, mədəniyyətinin inkişaf etməsində misilsiz xidmətlər göstərmişdir. Hüseyn Cavid Azərbaycan xalqını, onun mədəniyyətini, ədəbiyyatını, elmini yüksəklərə qaldıran böyük şəxsiyyətlərdən biridir. Hüseyn Cavidin yaratdığı əsərlər Azərbaycan xalqının milli sərvətidir. Onlar bu gün üçün, gələcək nəsillər üçün dərslik kitabıdır. Hüseyn Cavidin bütün yaradıcılığı, bütün fəaliyyəti Azərbaycan xalqının mədəniyyətini yüksəklərə qaldırmaqdan, xalqımızı azad, müstəqil xalq etməkdən ibarət olubdur. Onun bütün yaradıcılığı Azərbaycan xalqını milli azadlığa, müstəqilliyə çağırıbdır. O, həmişə millətini, xalqını həddindən artıq sevmiş və millətinə həddindən artıq xidmət edən bir insan olmuşdur. Nicat Ərtürkün bədii yaradıcılığına nəzər saldıqda aydın olur ki, o da qələmi əlinə aldığı ilk gündən Azərbaycan xalqının milli azadlıq ideyalarını, müstəqillik ruhunu və Vətən sevgisini tərənnüm etmişdir. Bunun bariz nümunələrindən biri də “Səsləyir Zəngəzur, Qarabağ bizi” adlı kitabıdır. Birinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində Azərbaycan torpaqlarının təxminən 20 faizinin üzdəniraq erməni işğalçıları tərəfindən işğal edilməsi, doğma yurdlarından didərgin salınan insanların faciəsi və Qarabağ həsrəti gənc şairin yaradıcılığında (“Azərbaycanım”, “Sədərək”, “Sədərəyim”, “Oyan türküm”, “Bütöv Azərbaycan”, “Təbrizim” və sair şeirlərdə) sağalmaz bir yara kimi öz dərin bədii ifadəsini tapmışdır. Onun şeirlərində bu ağrı yalnız kədər və nisgil kimi deyil, həm də turançılığa bağlılığın, milli həmrəyliyin və tarixi ədalətə inamın poetik ifadəsi kimi təqdim olunur. Vaxtilə pedaqoq və maarifçi şair Hüseyn Cavid “Qoca bir türkün vəsiyyəti” adlı şeirində yazırdı: Yavrularım! Ey ömrümü şənləndirən, güldürən, Alnı açıq oğullarım, gözəl, yosma qızlarım, Bir qayəsiz uçurum var, ayrılmıyor önümdən, Ömrüm vəfa etməz bana, bəlkə pək az yaşarım.
Artıq bana dar gəliyor həp şu əngin üfüqlər, Sanki ruhum qanatlanıb şimdi pərran olacaq. Qarşımızda yanğın kibi görünən al şəfəqlər, Ehtimal ki, yarınki gün bəni sönmüş bulacaq.
Əcəl güclü, bən gücsüzüm, kimsə ondan qurtulmaz, Toplaşınız, vardır sizə bir qaç sözüm, dinləyin. Getməliyim, vəsiyyətsiz ölsəm ruhum şad olmaz, Qulaq verin sözlərimə, birər-birər bəlləyin.
İlk istəyim: hiç bir zaman sevgidən əl çəkməyin, İnsan oğlu sevgi için yaratılmış, doğmuşdur. Yer yüzünü qardaş bilin, insan qanı dökməyin, Bu dünyada bir qaşıq su çoq zalımlar boğmuşdur.
Kimsəyə kin bağlamıyın, yigit olun, mərd olun, Vicdanınız elmas kibi nur saçaraq parlasın. Qonum-qomşu, yaqın-uzaq hər kəslə həmdərd olun, Qırıq gönülləri yapın, bıraqmıyın sızlasın.
Zülmə hərgiz yaqlaşmıyın, doğru yoldan şaşmıyın, Tanrı haqdır, haqqı sevər, ədalətdən xoşlanır. Yaltaqlığa imrənməyin, kibrə hiç yanaşmıyın, Öz haqqını bilməyənlər ən sonunda daşlanır.
Arslan kibi cəsur olun, fəqət haqsız çıqmayın, Haqsızlığa qarşı qoyun, bıraqmayın şımarsın. Zalımları, cəlladları çeynəyin, hiç qorqmayın, Türk milləti, görülməmiş, boyun büksün, yalvarsın.
Baq! Şu yanda gülümsüyən yeni doğmuş ay nədir? Şəfəqlərin doğurduğu bir qızdır ki, hər yerdə Türk adını еlan için bir səmavi aynədir, İştə! Bizim tariximiz… həm yerdə, həm göylərdə.
Ey sevgili quzularım! Sizdən bən ayrılırkən, Bəndən sizə son vəsiyyət: hərgiz məhzun olmayın. Vicdanımla, namusumla yaşar, haqqı bilirkən, Güclükmü var himmətinə qavuşmaqda Tanrının!?
Namus, vicdan insanlarda iki böyük qanatdır, Onlar ilə Adəm oğlu yüksək göylərdən aşar. Namus, vicdan bizlər için daimi bir həyatdır, Türk eli həp o hiss için doğmuş, onunla yaşar.
Bir millətin tarixidir kökü, yurdu, yuvası, Tarixiniz baş ucundan hərgiz əskik olmasın. “Altay” dağı, “Makan” çölü, həm də “Yasın” ovası” Birər aydın səhifədir, hər türk gərək anlasın.
Südü təmiz, əsil oğul bilməzmi ki, əcdadı Nasıl doğub yaşamışlar, nə ərliklər etmişlər. Bilməli ki, tez məhv edər zaman nankor evladı, Öz nəslini unutanlar çoqdan sönüb getmişlər.
Bir millət öz kökü üstə bitər, böyür, yüksəlir, Köksüz ağac çabuq qurur, çiçək açmaz, bar verməz. Baqın, görün tarixiniz sizə nələr göstərir, Həp şərəf, həp böyüklükdür, ancaq şaşılar görməz.
Mərd atalar yigitlikdə nam almamış yalınız, Ta əskidən onlarda var elm, hikmət həvəsi. Günəş kibi tarixləri parlatıyor, baqsanız, Səmərqəndin darülfünunları, rəsədxanəsi.
Əvət, arslan yavrularım! Türk eli həp şanlıdır, Elmas kibi ləkəsizdir, saqın, qafil olmayın. Əsr, iyirminci əsrdir! Vəzifəsi pək ağır… Arş iləri! Qomşular yol aldı, geri qalmayın! Hüseyn Cavid yaradıcılığında insanı, vətəni, azadlığı və milli-mənəvi dəyərləri daim ön plana çəkmişdir. Onun “Qoca bir türkün vəsiyyəti” şeiri ideya-bədii xüsusiyyətlərinə görə yalnız poetik əsər deyil, həm də gələcək nəsillərə ünvanlanmış mənəvi və fəlsəfi bir vəsiyyətnamə təsiri bağışlayır. Əsərdə müəllif ömrünün son məqamlarını yaşayan müdrik bir türk obrazı vasitəsilə xalqının gələcəyini düşündürən ən mühüm məsələləri bədii dillə ifadə etmişdir. Şeirin əsas ideya xəttini insanpərvərlik, milli kimlik, vətən sevgisi, haqq-ədalət və elmə bağlılıq təşkil edir. Müəllif vəsiyyətinə sevgidən başlayır və insanın yaradılış qayəsini məhz sevgidə görür: “İlk istəyim: hiç bir zaman sevgidən əl çəkməyin,İnsan oğlu sevgi için yaratılmış, doğmuşdur”. Bu misralar Hüseyn Cavid yaradıcılığı üçün səciyyəvi olan humanist dünyagörüşünün parlaq ifadəsidir. Cavidə görə, insanı ucaldan əsas keyfiyyət nifrət deyil, sevgidir. O, xalqları düşmənçiliyə deyil, qardaşlığa və qarşılıqlı anlaşmaya çağırır. “Yer üzünü qardaş bilin, insan qanı tökməyin” çağırışı şairin ümumbəşəri ideallarının poetik ifadəsidir. Şeirin digər mühüm istiqaməti haqq, vicdan və ədalət məsələləridir. Hüseyn Cavid vicdanı və namusu insanın mənəvi ucalığını təmin edən iki müqəddəs dəyər kimi təqdim edir. Şair yazır ki, insanı yüksəldən fiziki güc deyil, vicdan və mənəvi saflıqdır. Bu baxımdan “Namus, vicdan insanlarda iki böyük qanatdır” misrası Cavid fəlsəfəsinin əsas tezislərindən biri hesab oluna bilər. O, eyni zamanda yaltaqlığı, təkəbbürü və zülmü qətiyyətlə rədd edir, insanları həmişə haqqın yanında olmağa səsləyir. Əsərdə milli şüurun formalaşdırılması xüsusi yer tutur. Hüseyn Cavid hesab edir ki, öz tarixini bilməyən xalq gələcəyini də qura bilməz. Buna görə də o, gəncləri türk tarixini, qədim yurd yerlərini, ata-babalarının qəhrəmanlığını öyrənməyə çağırır. Altay, Makan və Yasın kimi tarixi-coğrafi məkanların xatırlanması türk dünyasının ortaq yaddaşına işarədir. Şair göstərir ki, milli köklərə bağlılıq tərəqqinin əsas şərtlərindən biridir. Onun “Bir millət öz kökü üstə bitər, böyür, yüksəlir, köksüz ağac çabuq qurur…” fikri milli özünüdərkin poetik düsturuna çevrilmişdir. Diqqətəlayiq cəhətlərdən biri də Hüseyn Cavidin türk tarixini yalnız hərbi qəhrəmanlıqlarla məhdudlaşdırmamasıdır. O, Səmərqənd darülfünunlarını və rəsədxanasını xatırladaraq türk xalqlarının elmə, hikmətə və mədəniyyətə verdiyi töhfələri ön plana çəkir. Beləliklə, müəllif göstərir ki, millətin böyüklüyü yalnız döyüş meydanlarında deyil, elm və mədəniyyət sahəsində qazandığı nailiyyətlərlə də ölçülür. Şeirin sonunda müəllif gələcək nəsillərə müasir dünyanın tələblərinə uyğun inkişaf etməyi tövsiyə edir. “Əsr, iyirminci əsrdir! Vəzifəsi pək ağır… Arş iləri! Qomşular yol aldı, geri qalmayın!” misraları Cavidin gələcəyə yönəlmiş baxışlarını əks etdirir. Burada müəllif gəncləri milli-mənəvi dəyərlərə sadiq qalmaqla yanaşı, elmə, tərəqqiyə və yeniliyə açıq olmağa səsləyir. Bu çağırış bu gün də öz aktuallığını qorumaqdadır. Beləliklə, “Qoca bir türkün vəsiyyəti” Hüseyn Cavidin milli və ümumbəşəri ideallarını özündə birləşdirən mühüm poetik nümunələrdən biridir. Şair bu əsərdə yalnız bir nəslə deyil, bütün zamanlara səslənərək sevgi, vicdan, ədalət, vətənpərvərlik, milli yaddaş və elmə bağlılıq kimi ali dəyərləri gələcək nəsillərə mənəvi vəsiyyət kimi təqdim etmişdir. Məhz buna görə də şeir bu gün də öz bədii-estetik və ideya-fəlsəfi əhəmiyyətini qoruyub saxlayır. Göründüyü kimi Hüseyn Cavid yaradıcılığı yalnız milli ədəbiyyatımızın deyil, bütövlükdə türk dünyasının mənəvi-fəlsəfi fikir tarixinin mühüm hadisələrindən biridir. Onun əsərlərində milli kimlik, türk birliyi, vətən sevgisi, azadlıq, humanizm, elm və mənəvi kamillik ideyaları xüsusi yer tutur. Bu ideyalar XXI əsr Azərbaycan poeziyasında yaşamaqda davam edərək Nicat Ərtürkün yaradıcılığında da diqqəti cəlb edir. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi Turan Yazarlar Birliyinin sədri Niftalı Göyçəlinin Nicat Ərtürk haqqında söylədiyi “Bədii yaradıcılığında Hüseyn Cavid yolunu davam etdirən istedadlı şair…” fikri təsadüfi qiymətləndirmə deyildir. Şairin ayrı-ayrı əsərlərinə nəzər saldıqda bu fikrin müəyyən elmi əsaslara söykəndiyi aydın görünür. Hüseyn Cavidin “Qoca bir türkün vəsiyyəti” şeiri onun milli-fəlsəfi dünyagörüşünün poetik manifesti təsiri bağışlayır. Əsərdə müəllif gələcək nəsillərə yalnız mənəvi nəsihətlər vermir, eyni zamanda türk xalqının tarixi taleyi, milli birliyi, elmə bağlılığı və gələcək inkişaf istiqamətləri haqqında öz düşüncələrini ifadə edir. Şair türk gənclərini vicdanlı, namuslu, ədalətli olmağa çağırmaqla yanaşı, onların milli köklərini unutmamalarını da mühüm vəzifə kimi qarşıya qoyur. “Bir millət öz kökü üstə bitər, böyür, yüksəlir” fikri Cavid yaradıcılığında milli özünüdərkin əsas poetik düsturlarından biri hesab edilə bilər. Nicat Ərtürkün “Salam olsun…” şeirində də eyni ideya istiqamətinin yeni tarixi mərhələdə davam etdirildiyini görmək mümkündür. Şeirin kompozisiyası əvvəldən axıra qədər türk dünyasının mənəvi bütövlüyü ideyası üzərində qurulmuşdur. Müəllif Başqırdıstan, Yakutiya, Çuvaşıstan, Uyğur eli, Kabarda, Tatarıstan, Qumuq yurdu, Borçalı, Dərbənd, Təbriz, Ərdəbil, Urmiya, Zəncan, Mosul və digər türk yurdlarını eyni poetik nəfəsdə salamlayaraq ortaq milli yaddaşın coğrafiyasını yaradır. Bu, sadəcə coğrafi adların sadalanması deyil, bütöv türk dünyasının mənəvi xəritəsinin bədii təsviridir. Əgər Hüseyn Cavid “Qoca bir türkün vəsiyyəti”ndə Altay, Makan və Yasın kimi qədim türk yurdlarını xatırladaraq türk tarixinin dərin köklərinə işarə edirdisə, Nicat Ərtürk həmin ideyanı müasir siyasi və mədəni reallıqlar fonunda davam etdirir. Onun şeirində artıq tarixi yaddaş müasir türk xalqlarının taleyi ilə qovuşur. Xüsusilə “Salam olsun vətən yolu, eşq yolunu gedənlərə, Zəngəzurun, İrəvanın həsrətini çəkənlərə” misralarında müəllif ümumtürk həmrəyliyi ideyasını Azərbaycanın milli ağrıları ilə əlaqələndirərək daha konkret ictimai məzmun qazandırır. Hər iki şeirdə türk birliyi ideyası aparıcı yer tutur. Lakin bu ideya müxtəlif bədii formalarda təqdim edilir. Hüseyn Cavid türk dünyasının gələcəyini elmə, mənəviyyata, milli köklərə bağlılıqda görür. O, türk gənclərinə “Qonşular yol aldı, geri qalmayın!” deyərək tərəqqi və inkişaf yolunu göstərir. Nicat Ərtürk isə eyni ideyanı “Böyük Turan birliyinə” çağırışı ilə ifadə edir. Burada Turan anlayışı siyasi şüardan daha çox ortaq tarix, ortaq mədəniyyət və ortaq mənəvi dəyərlərin simvolu kimi çıxış edir. Diqqət çəkən digər cəhət isə hər iki şairdə Vətən anlayışının yalnız coğrafi məkan kimi deyil, milli-mənəvi dəyər kimi təqdim edilməsidir. Hüseyn Cavid üçün Vətən tarix, dil, vicdan və milli yaddaşdır. Nicat Ərtürk üçün isə Vətən həm də Qarabağ, Zəngəzur, İrəvan, Təbriz və Dərbənd kimi milli yaddaşımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilmiş tarixi məkanlardır. Bu baxımdan Nicat Ərtürk Cavidin milli-fəlsəfi düşüncəsini müasir Azərbaycanın tarixi reallıqları ilə zənginləşdirərək yeni poetik çalarlar qazandırır. Bununla yanaşı, hər iki müəllifdə humanizm və mənəvi kamillik ideyaları da ortaq xətt təşkil edir. Hüseyn Cavid insanı vicdana, ədalətə, sevgiyə səsləyir, zülmü və haqsızlığı qətiyyətlə rədd edir. Nicat Ərtürk də türk xalqlarının birliyini nifrət üzərində deyil, qardaşlıq, həmrəylik və ortaq milli dəyərlər üzərində qurmağa çalışır. Bu cəhət onların yaradıcılığında ideya yaxınlığını daha aydın göstərir. Beləliklə, aparılan müqayisə göstərir ki, Nicat Ərtürk Hüseyn Cavid poetikasını forma baxımından təkrarlamır, əksinə, onun milli-fəlsəfi ideallarını müasir dövrün ictimai-siyasi gerçəklikləri fonunda yeni bədii məzmunla inkişaf etdirir. Türk dünyasının birliyi, milli yaddaşa bağlılıq, Vətən sevgisi, tarixi ədalətə inam və gələcək nəsillərin milli ruhda tərbiyəsi kimi ideyalar hər iki sənətkarın yaradıcılığını birləşdirən əsas ortaq cəhətlərdir. Məhz bu xüsusiyyətlər Turan Yazarlar Birliyinin sədri Niftalı Göyçəlinin Nicat Ərtürkü “Hüseyn Cavid yolunu davam etdirən istedadlı şair” kimi dəyərləndirməsinin müəyyən elmi əsaslara söykəndiyini söyləməyə imkan verir. “Salam olsun” adlı şeirdə oxuyuruq: Salam olsun türk adıyla, Bu torpaqda gəzənlərə. Salam olsun yurdumdakı O qəhrəman ərənlərə.
Salam olsun Kabardinə, Salam olsun Tatar sənə, Kımıklara,Saltuklara, Qədim türklər ölkəsinə
Salam olsun ürəyində, Vətən eşqi çağlayana, Turan üçün ümidini, Sabahlara bağlayana.
Salam olsun vətən yolu, Eşq yolunu gedənlərə, Zəngəzurun, İrəvanın, Həsrətini çəkənlərə.
Salam olsun Ərdəbilə, Həmədana,Təbrizimə, Zəncanıma,Urmiyama, Mosuluma, Mərəndimə.
Salam olsun Borçalıma, Dəmir qapı Dərbəndimə. Qardaş türklər ölkəsinə, Böyük Turan birliyinə. Hörmətli Nicat Ərtürk! Sizi Turan Yazarlar Birliyi tərəfindən “Hüseyn Cavid” mükafatına layiq görülməyiniz münasibətilə ürəkdən təbrik edirik! Bu mükafat təkcə yaradıcılığınıza verilən yüksək qiymət deyil, həm də Hüseyn Cavid yaradıcılığının əsas ideya istiqamətlərindən olan milli ruhun, türk birliyi düşüncəsinin, Vətən sevgisinin, haqqın, ədalətin və yüksək mənəvi dəyərlərin poeziyanızda yaşadılmasına, yaltaqlığın, təkəbbürün və zülmün qətiyyətlə rədd edilməsinə göstərilən yüksək etimadın ifadəsidir. Əminik ki, qələminiz bundan sonra da Hüseyn Cavidin təbliğ etdiyi humanizmə, azadlıq məfkurəsinə, türk birliyi ideyasına və milli-mənəvi dəyərlərə xidmət edəcək, yeni-yeni bədii uğurlarla oxucularını sevindirəcəkdir. Sizə möhkəm cansağlığı, tükənməz yaradıcılıq ilhamı, yeni əsərlər və yeni uğurlar arzulayırıq. “Hüseyn Cavid” mükafatı Sizə uğur gətirsin, yaradıcılıq yolunuz daim işıqlı və bərəkətli olsun! Türk dünyasının ortaq mənəvi dəyərlərinə xidmət edən bütün qələm adamları adından Sizə ən xoş arzularımızı çatdırır, qazandığınız bu nüfuzlu mükafat münasibətilə bir daha səmimi-qəlbdən təbrik edirik! Eşq olsun Türkün qələminə, eşq olsun Türkün sözünə, eşq olsun Böyük Turan idealına!
