Etiket arxivi: Yazarlar 65

www.USTAC.az

Yusuf Demirağ – Canım qurban, gözəl Laçın!

Mart 20, 2026 www.bitik.az Bir şərh yazın

Müqəddəs Torpaq

Lalələrin qurban getdi yolunda,
Dalğalandı bayrağın
Azad səmalarında…
Şəhid qanı ilə vətən oldu
Hər qarış torpağın, can Azərbaycan!
Sən bizimdin, bizimsən
Qəlbim Səninlə döyünür,
Sən Xəzərdən Gəncəyə,
Göyəzənə uzanan Odlar Diyarı…
Qoynunda adı bilinməyən şəhidlərin də yatır,
Qucaq açdın, Ana oldun onlara…
İndi körpə fidanların oynayır
Çiçəkli çöllərində…
Sən, lalə ləçəklərinə
Xəfif küləklərin sığal çəkdiyi
Gözəl Gəncəsən,
Mehriban, doğma diyar,
Daim var ol, şad- xürrəm, bəxtiyar!
Sən Cıdır düzündə azad qartal,
Sən Laçında Həkərisən,
Sahilində boy- boy yaşıl ağaçları…
Sən Şuşada Xurşidbanu
Nətəvanım, Üzeyirim, Bülbülüm, Vaqifimsən!
Ürəyimdəsən daim, igid övladların məğrur Anası!
Xəzəri yara- yara gedən
Coşqun, nərə çəkən dalğalarımsan!
Anamın duasısan…
Sən, səssiz qalan uşağın
Ruhuna güc verdin, həmdəm oldun
Səni düşünməkdən yorulmayan
O uşağın ürəyinə muğamınla məlhəm oldun…
Musiqinlə böyüyüb
Arzusuna çatan bir uşaq kimi,
Xatirələrim yada düşür..
Uca Tanrımın güc verdiyi ulu torpaq,
Röyamsan, hər gecə gördüyüm…
Şeirimsən,
Çanaqqaladan Bakıya
Ağrıdağından Qarabağa
Səs-səda salan qardaşlıq dastanımsan…
Könlü bayatılı Nənələrin göz yaşlarısan…
Anamın kəlağayısısan
Rüzgarda çərpələng kimi qanad çırpan
Natəvanımın qəzəlisən…
Qarlı dağların igidlik zirvəsisən, can Azərbaycan!

Könül

Gözəl diyar, bir il keçdi
Sənlə ilk görüşümüzdən…
Xəzərin sahilindəki
Nazlı qağayılarla
Göz- gözə gəlişimizdən…
İllər öncə torpağına ayaq basmaq istəyən
O körpə uşaq böyüdü, arzusu gerçək oldu,
Qucaq açdın, getdi, gördü can yurdu…
Adını eşidən kimi gözü dolan həmin o uşaq
Ürəyində yeni xəyallar qurdu…
Nələri qurban verməzdim ki
Səni yenidən görmək üçün….
O uşaq ki,
Hava limanına çatar- çatmaz
Buludların arasından Ağrı Dağını görən
Təyyarə yerə enəndə torpağına sarılan
O uşaq ki, Xəzərə baxanda ruhu dincələn…
Asandırmı Sənli xatirələri unutmaq?!
Başımın üstünd məğrur – məğrur
Dalğalanan bayrağına baxanda,
Ürəyim dağa dönmüşdü…
Bir insan uşaqlıq arzusuna
Bu qədərmi gözəl çatar?!
Göy üzündə qaranquşlar qatar- qatar
Müjdələdi xoş günləri…
Əlbəttə, biz yenidən görüşəcəyik
Gələn kimi, ruhumla
qucaqlayacam varlığını,
Can Laçından yadigar
Bir ovuc torpağını
saxladığım kimi
Qəlbimdə yaşadıram
Sənli, həzin xatirələrimi
Yenə qovuşacağıq sənlə
Can Azərbaycanım,
Qədim, doğma diyarım…

Ağ Göyərçinlər

(Milli qəhrəman Hökumə Əliyevanın
əziz xatirəsinə ithaf)

Üfüqdə qanad çırpıb yorulan quş
Yuvasına çatanda necə şad olursa
Eləcə sevinir evinə qayıdan insan…
Bir də varlığını bu dünyaya ərmağan edən,
Vətən üçün canından keçən
Humanist qəhrəmanlar var…
İsti ocağın,
Doğma yurdun ətri üçün darıxsalar da
Getməyi seçən qəhrəmanlar,
Vətənin səmasında
Boz buludlar görünəndə dünyası dar…

Gözəl yurdumuzun xəfif təbəssümünü,
Qonaqpərvərliyini,
Ana məhəbbətini yaşadan qəhrəmanlar
Bir gün evlərinə qayıtmadılar…
Ağ göyərçinlər kimi
Qanad çaldı göy üzündə ruhları.
Hər təyyarə enişindəki o alqışlar,
Vətənə qovuşmağın sevinci,
Evimizə dönməyin hüzurudur.
Və əlbəttə,
görmədiyimiz qəhrəmanlara olan minnətdarlıqdır.
Buludların arasından gələn o səs onların səsidir…
Bu səs “Hər şey yaxşı olacaq” söyləyənlərin səsidir…

Gözəl Laçın

Yamyaşıl dağlarında
Küləklərə yoldaş olub
Həzin nəğmə deyirəm
Havasına, suyuna
Canım qurban, gözəl Laçın!
Yollar ruhuma məlhəm,
Qarış- qarış cığırlarda gəzirəm…
Qarabağın nəfəsi,
Sevimli, doğma Laçın!
Nazlı- nazlı rəqs edir
Həkərinin buzlu suları,
İllər sonra qürurla
Salamlayır qonaqları…
Həkəri Arazın kiçik qardaşı,
Sanki can Laçının dostu, sirdaşı…
Qartallı dağlarına,
Gül- çiçəkli bağlarına
Zəfər dolu çağlarına
Canım qurban, gözəl Laçın!
Addım- addım seyrə çıxdıq düzləri,
O azad səması çox şad etdi bizləri,
Yoxdur yer üzündə tayı, bənzəri…
Canım qurban, gözəl Laçın!

Müəllif: Yusuf DEMİRAĞ

DAHA ÇOX ŞEİR BURADA

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

www.USTAC.az

Söhrab Tahirin “Ata” poema-eposu haqqında

Mart 12, 2026 www.bitik.az Bir şərh yazın

İki bölünməkdən elə qorxmuşam,
Çöpü də ikiyə bölmərəm daha.

SÖHRAB TAHİR

YÜZÜNCÜ YAZI – Söhrab Tahir – 100
Xalqın yaddaşından doğan böyük ədəbi abidə
(Söhrab Tahirin “Ata” poema-eposu haqqında)
    Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Qələmdarlar mövzusunda silsilə yazımın yüzüncü bölümü bu il – 2026-cı ildə anadan olmasının 100 illiyini qeyd etdiyimiz bütöv Azərbaycanın böyük şairi Söhrab Tahirin (Azərazər) ədəbiyyat tariximizdə fundamental hadisə sayıla biləcək, üç cilddə toplanaraq çap olunmuş böyük həcmli “Ata” kitabı (poema-eposu) haqqında olacaq.
     Bütün Azərbaycan poeziyasının görkəmli nümayəndələrindən biri olan Söhrab Tahir ədəbiyyat tariximizdə həm mübariz ruhlu şeirləri, həm də milli düşüncəni ifadə edən monumental əsərləri ilə seçilən sənətkarlardandır.      Azərbaycanın güneyində doğulub, quzeyində müxtəlif sahələrdə təhsil alan, dövlətimiz tərəfindən ən yüksək titullara layiq görülən Azərbaycan Xalq şairi Söhrab Tahirin (Azərazər) bu iki misrası çox məşhurdur:
İki bölünməkdən elə qorxmuşam,
Çöpü də ikiyə bölmərəm daha.
Yurdsevər, mübariz şairin yaradıcılıq kredosuna çevrilmiş bu sətirlər Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində onun təkzibolunmaz missiyasının nədən ibarət olduğunu özündə ehtiva edir.
     Onun üç cilddə çap olunan “Ata” poema-eposu Azərbaycan ədəbiyyatında təkcə bədii əsər deyil, həm də xalqın qədim yaddaşını, tarixini və mənəvi köklərini özündə əks etdirən böyük bir poetik salnamə kimi dəyərləndirilir.
    “Ata” poema-eposu Azərbaycan ədəbiyyatında iri həcmli poetik əsərlərdən biri hesab olunur. Şair bu əsəri üzərində uzun illər çalışmış, 1991-ci ildən başlayaraq təxminən 14 illik zəhmətin nəticəsi kimi tamamlamışdır. Bu müddət ərzində o, müxtəlif tarixi mənbələri, arxiv sənədlərini, elmi araşdırmaları, xalq yaradıcılığı nümunələrini öyrənmiş, nəticədə xalqımızın qədim dövrlərdən gələn həyat tərzini, adət-ənənələrini və mənəvi dünyasını bədii dillə canlandırmışdır.
     Poema-eposun əsas mövzusu türkdilli tayfaların və Azərbaycan xalqının qədim tarixi, onların yaşam tərzi, qəhrəmanlıq ənənələri və mənəvi dəyərləridir. Şair əsərdə eramızdan əvvəlki dövrlərdən başlayaraq xalqın keçdiyi tarixi yolu, mübarizə ruhunu və milli kimliyini poetik lövhələrlə təqdim edir. Bu baxımdan “Ata” yalnız ədəbi əsər deyil, həm də milli kimliyin, dövlətçilik düşüncəsinin və tarix şüurunun bədii ifadəsidir.
    Söhrab Tahir bu əsərdə xüsusi olaraq ana dilinin təmizliyinə və saflığına diqqət yetirmişdir. Poema əsasən sadə xalq danışıq dilində yazılmış, burada ərəb və fars mənşəli sözlərin istifadəsi minimuma endirilmişdir. Bu xüsusiyyət əsəri həm dil baxımından dəyərli edir, həm də oxucuya qədim türk düşüncəsini və ruhunu daha aydın hiss etdirməyə imkan yaradır.
     Şair əsəri qədim türk şeir formalarından biri olan qoşma üslubunda qələmə almışdır. Bu forma əsərin poetik ritmini, xalq ruhunu və dastanvari xarakterini daha da gücləndirir. Beləliklə, “Ata” həm klassik şeir ənənələrinin davamı, həm də müasir dövrdə yazılmış monumental bir dastan kimi diqqəti cəlb edir.
     Poema-epos yazılarkən yalnız bədii təxəyyülə deyil, həm də tarixi faktlara və elmi mənbələrə əsaslanılmışdır. Şair Azərbaycan, Türkiyə, Orta Asiya, Rusiya, İran və Avropa alimlərinin araşdırmalarından, müxtəlif arxiv materiallarından istifadə etmişdir. Bu isə əsərin bədii dəyəri ilə yanaşı, tarixi etibarlılığını da artırır.
     Söhrab Tahir özü qeyd edirdi ki, bu əsəri yazmağa onu xalqın mənşəyi və tarixi ilə bağlı verilən suallar, həmçinin xalqımızın tarixinin bəzən təhrif olunması faktları sövq etmişdir. O, uzun illər şamanizm, zərdüştilik, qədim dastan və əfsanələr, xalq deyimləri və söyləncələr üzərində araşdırmalar aparmış, bu materialları poetik formada təqdim etmişdir.
     Şairin sözlərinə görə, əsərin yazılmasına güclü təsir edən məqamlardan biri də Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyev tərəfindən söylənilən bir fikir olmuşdur. O, bir məclisdə alim və yazıçılara müraciətlə belə demişdi: “Bu xalqın tarixini siz yazmasanız, bəs kim yazacaq?”
      Bu çağırış Söhrab Tahirin yaradıcılıq düşüncəsində yeni bir mərhələ açmış və şair xalqın qədim tarixini poetik dillə ifadə edən böyük bir əsər yaratmağa qərar vermişdir. Beləliklə, “Ata” poema-eposu milli tarixə və mədəniyyətə həsr olunmuş monumental bir poetik abidə kimi meydana çıxmışdır.
     Söhrab Tahir bu əsəri Azərbaycan Respublikasının Milli Ordusuna və onun Ali Baş Komandanına ithaf etmişdir. Bu isə əsərin yalnız tarixi deyil, həm də güclü vətənpərvərlik ruhuna malik olduğunu göstərir. Poema xalqın qədim köklərini, mübarizə əzmini və milli qürurunu ifadə etməklə yanaşı, müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin ideoloji əsaslarını da poetik şəkildə əks etdirir.
     Söhrab Tahirin yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatının tanınmış nümayəndələri tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir. Məşhur şairlər və ədəbiyyat xadimləri onun poeziyasını mübariz ruhlu, milli düşüncəli və dərin fəlsəfi məzmunlu yaradıcılıq kimi dəyərləndirmişlər:
-Məmməd Araz onun şeirinin gücünü yüksək qiymətləndirərək “Söhrab Tahir nadir şairdir” demişdir.
-Bəxtiyar Vahabzadə isə gənc yaşlarında onun poeziyasını kəşf etdiyini və bu şeirlərin dərin təsir bağışladığını bildirmişdir.
-Nəriman Həsənzadə isə “Ata” poema-eposunu Azərbaycan ədəbiyyatında “ədəbi hadisə” adlandırmışdır.
Bu fikirlər göstərir ki, Söhrab Tahir təkcə bir şair deyil, həm də milli poeziyada özünəməxsus məktəb yaratmış sənətkardır.
   “Ata” poema-eposu Azərbaycan xalqının qədim köklərini, mədəniyyətini və mənəvi dünyasını bədii dillə ifadə edən böyük ədəbi abidədir. Bu əsər tarix, mifologiya, folklor və poeziyanın vəhdətindən yaranmış bir sənət nümunəsidir. Burada xalqın minilliklər boyu formalaşmış həyat fəlsəfəsi, qəhrəmanlıq ruhu və mənəvi dəyərləri poetik lövhələrlə canlandırılmışdır.
    2026-cı il Azərbaycan poeziyasının görkəmli nümayəndəsi Söhrab Tahirin anadan olmasının 100 illiyi ilə əlamətdardır. Bu yubiley münasibətilə onun yaradıcılığına yenidən nəzər salmaq, xüsusilə “Ata” poema-eposunun əhəmiyyətini dəyərləndirmək böyük önəm daşıyır.
    Söhrab Tahirin üç cilddən ibarət “Ata” kitabı – poema-eposu Azərbaycan ədəbiyyatının nadir və monumental əsərlərindən biridir. Bu əsər xalqımızın qədim tarixini, milli ruhunu və mənəvi dünyasını poetik dillə ifadə edən böyük bir ədəbi abidə kimi qiymətləndirilməlidir.
    Şair bu əsərlə göstərir ki, xalqın tarixi yalnız tarix kitablarının səhifələrində deyil, həm də poeziyanın yaddaşında yaşayır. “Ata” poema-eposu məhz belə bir yaddaş kitabıdır. Bu kitab keçmişdən gələcəyə uzanan, milli kimliyi qoruyan və nəsillərə ötürən böyük bir ədəbi mirasdır.
   Çox dəyərli oxucum, sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Sağ olun. Ustadlara rəhmət.
12.03.2026. Bakı.

Müəllif: Zaur USTAC

AYB və AJB-nin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, şair-publisist, tərcüməçi-nasir

ZAUR USTACIN YAZILARI

QƏNDABIN DİGƏR YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

www.USTAC.az

Yurd həsrətinin sözə çevrilmiş taleyi – Dost sözü

Mart 5, 2026 www.bitik.az Bir şərh yazın

DOXSAN YEDDİNCİ YAZI

Yurd həsrətinin sözə çevrilmiş taleyi
(Samir Abdullayevin “Köçürülmüş talelər”i)
Salam olsun, çox dəyərli oxucum. Bu dəfə söhbətimizin mövzusu Qərbi Azərbaycan, Göyçə mahalı, əzəli və əbədi yurdumuzun hekayətlərə dönmüş insan taleləri haqqında olacaq.
Azərbaycan ədəbiyyatında və publisistik düşüncəsində yurd həsrəti, köç, deportasiya və itirilmiş torpaqların ağrısı daim xüsusi bir mövzu kimi yer almışdır. Statusundan, cəmiyyətdə mövqeyindən asılı olmayaraq müxtəlif yaradıcı nəsillərə məxsus qələm adamlarının zaman-zaman bu mövzuda samballı əsərlər ortaya qoyublar. Mövzu bu gün də aktuallığını qoruyub saxlayır. Bu baxımdan “Köçürülmüş talelər” kitabı köhnə mövzuda yeni səs kimi duyulur. Kitabın müəllifi Samir Abdullayev (Arifoğlu) bu mövzunu yeni bir baxışla oxucuya təqdim edən müəlliflərdən biri kimi diqqəti cəlb edir.
“Köçürülmüş talelər” əsəri sadəcə bir kitab deyil, eyni zamanda tarixə çevrilmiş ağrıların və itirilmiş ocaqların bədii-publisistik ifadəsidir. Müəllif bu kitab vasitəsilə Qərbi Azərbaycandan deportasiya olunmuş azərbaycanlıların həyat hekayələrini, onların yaşadığı mənəvi sarsıntıları və yaddaşlarda yaşayan yurd sevgisini oxucuya çatdırmağa çalışır.
Kitabın əsas ideyası insan taleləri üzərində qurulmuş böyük bir tarixi faciəni göstərməkdir. Burada yalnız köçdən deyil, həm də itirilmiş həyat tərzindən, yarımçıq qalan xatirələrdən və insanın öz kökünə bağlılığından danışılır. Hər bir səhifədə hiss olunur ki, müəllif bu mövzunu uzaq müşahidəçi kimi deyil, birbaşa həmin taleyi yaşamış insan kimi qələmə alır.
Kitabın müəllifi Samir Abdullayev (Arifoğlu) 1984-cü ildə Göyçə mahalının Çəmbərək bölgəsində yerləşən Ardanış kəndində anadan olmuşdur. Onun uşaqlıq illəri taleyin sərt sınaqları ilə müşayiət olunmuşdur.
1988-ci ildə Qərbi Azərbaycanda yaşayan azərbaycanlıların kütləvi deportasiyası nəticəsində minlərlə insan kimi Samir Abdullayevin (Arifoğlu) ailəsi də doğma torpaqlarını tərk etməyə məcbur olmuşdur. Müəllifin özünün də qeyd etdiyi kimi, “Mən Göyçədən çıxmağımızı xatırlamıram”. Bu cümlə əslində bütöv bir nəslin taleyini ifadə edən simvolik fikirdir. Vizual olaraq xatırlamadığı yurd yerini damarda axan qanın, cismindəki ruhun yaddaşı ilə bir belə unutmayan Samir kimi minlərlə Vətən övladları bu gün də bu həsrətlə yaşayır. O böyük qayıdış gününü səbirsizliklə gözləyirlər. Sevindirici haldır ki, gənclərimiz yurd yerinin xatirəsini sadəcə özləri üçün diri tutmaqla kifayətlənməyib bu vacib məsələnin təbliği yolunda da uğurlu addımlar atırlar. Samirin “Köçürülmüş talelər”i məhz bu baxımdan olduqca əhəmiyyətlidir.
O, doğma yurdundan ayrıldığı vaxt uşaq olsa da, ata-babalarının yurduna olan bağlılıq, o torpaqlar haqqında eşitdiyi xatirələr və yaddaşlarda yaşayan Göyçə obrazı onun yaradıcılığında əsas mövzulardan birinə çevrilmişdir.
Kitabın mühüm xüsusiyyətlərindən biri də müəllifin Göyçə mahalına olan mənəvi bağlılığıdır. Göyçə yalnız bir coğrafi məkan kimi deyil, həm də milli yaddaşın, folklorun, mədəniyyətin və azərbaycanlı kimliyinin mühüm bir parçası kimi təqdim edilir.
“Köçürülmüş talelər” kitabında yer alan “Ruhuna xəyanət etmərəm”, “Köçürülmüş talelər”, “Onun adı Lena idi”, “Anamın yaddaşı” kimi bir-birindən dəyərli nümunələr yatmaqla müəllif göstərir ki, doğma torpaqdan ayrılmaq yalnız fiziki məkan dəyişməsi deyil. Bu, həm də insanın həyat tərzinin, xatirələrinin və kimliyinin sarsılması deməkdir. Göyçənin dağları, kəndləri, gölü, qədim yaşayış məskənləri – bütün bunlar kitabın səhifələrində nostalji və həsrət hissi ilə təsvir olunur.
Kitabın əsas mövzularından biri də 1988-ci ildə Qərbi Azərbaycandan azərbaycanlıların deportasiyasıdır. Bu hadisə təkcə bir siyasi proses kimi deyil, həm də humanitar faciə kimi təqdim olunur.
Müəllif müxtəlif insan talelərini, ailələrin parçalanmasını, doğma evlərin tərk edilməsini və yad diyarlara üz tutan insanların ümidsizliyini emosional və təsirli şəkildə təsvir edir. Bu talelər oxucuya göstərir ki, tarix yalnız faktlardan ibarət deyil – tarix həm də insan həyatlarının, hisslərinin və xatirələrinin toplusudur.
“Köçürülmüş talelər” kitabının mühüm ideyalarından biri də qayıdış düşüncəsidir. Müəllif üçün qayıdış yalnız fiziki dönüş deyil, həm də tarixi ədalətin bərpası, milli yaddaşın qorunması və gələcək nəsillərin öz köklərini tanıması deməkdir.
Kitabda hiss olunur ki, müəllif bu mövzunu yalnız keçmişin ağrısı kimi təqdim etmir. O, eyni zamanda gələcəyə ümidlə baxır və doğma torpaqlara qayıdış arzusunu canlı saxlayır.
“Köçürülmüş talelər” kitabında yer almış eyni adlı povest və digər hekayələr həm bədii, həm də publisistik baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu kitab bir tərəfdən Qərbi Azərbaycandan deportasiya olunmuş azərbaycanlıların taleyini sənədləşdirən mənəvi yaddaş rolunu oynayır, digər tərəfdən isə milli kimlik və vətən sevgisi kimi dəyərləri oxucuya xatırladır.
Müəllif bu kitabda bədii lövhələr vasitəsilə yaratdığı situasiyalarla göstərir ki, torpaq yalnız coğrafi məkan deyil. Torpaq insanın yaddaşı, tarixi və kimliyidir. Onu itirmək isə yalnız bir yurdun yox, bütöv bir həyatın itirilməsi deməkdir.
“Köçürülmüş talelər” kitabı Samir Abdullayev (Arifoğlu)nun şəxsi taleyi ilə xalqın taleyinin qovuşduğu təsirli bir nümunədir. Bu kitab oxucuya bir daha xatırladır ki, tarix yalnız keçmişdə qalmır – o, insanların yaddaşında yaşayır və gələcək nəsillərə ötürülür.
Yurd həsrəti, milli kimlik və qayıdış arzusu bu əsərin əsas ruhunu təşkil edir. Bu baxımdan “Köçürülmüş talelər” yalnız bir kitab deyil, həm də bir xalqın yaddaşına yazılmış ağrılı, lakin unudulmamalı bir tarixdir. Ən əsası ümiddir. Müəllifin yaratdığı bütün nümunələri birləşdirən ortaq özəllik məhz bu ümiddir. Yurda qayıdış ümidi… Dəyərli qardaşım, Samir arzu edirəm ki, tezliklə bu ümumi arzumuz da gerçəkləşsin! Siz öz Göyçənizə qovuşun, mən də Ağdamdan Laçından keçməklə Arzuman qardaşla sizə qonaq gəlim. O günlər elə də uzaqda deyil. Mən buna inanıram!
Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Göyçə gölü sahilindən yazmaq ümidi ilə… Hələlik.
05.03.2026. Bakı.

Müəllif: Zaur USTAC

I>>ZAUR USTACIN YAZILARI

SAMİR ARİFOĞLUNUN YAZILARI

DAHA ÇOX YENİ MƏLUMAT

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

www.USTAC.az

“TÜRK” etnonimi və törələr- YUNUS OĞUZ yazır

İyun 21, 2025 www.yazarlar.az Bir şərh yazın

“Türk” etnonimi və törələri

(On dördüncü yazı)

Əvvəli burada: “Türk” etnonimi və törələri

Bozqurd kultu

Ta qədimdən bütün kultlar içində bozqurd (börü, aşina) kultu daha çox fərqlənir. Belə ki, qədim türklərin inancına görə bozqurdlar Marsın yerdəki simvoludur və bozqurd onların əcdadı sayılır. Bəzi kultlar günümüzdə gündəmdən çıxsa da bozqurd kultu bu gün türklər arasında daha da genişlənir.
Bu kult bir çox ölkələrdə simvol (simgə) rolunu oynayır. Etrusk və italyanlarda dişi qurd onların simvoludur. Skandinaviyada əcdadlarına “Börü” deyilir, oğlunun adı isə Tordur. Almanlar badələri bir-birinə toqquşduranda “sum volf” deyirlər, yəni qurdun şərəfinə.
“Qurd” sözü toponim, etnonim, hidronimlərdə hələ də qalmaqdadır. “Göybörü” anlamının da rənglə heç bir əlaqəsi yoxdur və əski türklər belə hesab edirdilər ki, o ağ işıqla göydən enib və onlara yol göstərib, xilaskar rolunu oynayıb. Təsadüfi deyil ki, islamaqədərki dövrlərdə, müharibə zamanı türklər bayraqlarının (tuğların) uclarına qurd başı taxırdılar.
Qurdu başqa heyvanlardan fərqləndirən cəhətlərdən biri də onun etnoqrafik xüsusiyyətləridir. Belə ki, dastanlarda, nağıllarda, hətta şeirlərimizdə, deyimlərdə də qurdun adı çəkilir, insan özünü onunla müqayisə edir.
Qurdu söymək və ona qarğış etmək yaxşı əlamət hesab edilmirdi, hətta günah sayılırdı. “Qurd üzün mübarək” deyimi şanlı anlamına gəlirdi, qorxmaz, cəsur adama “qurd ürəkli” söylənilirdi. Ac adama isə “qurd kimi acımış”, qorxmazlığı ilə seçilən cavanlara “qurd ürəyi yeyib”, ağıllı, tədbirli insanlara “qoca qurd” deyimlərindən indi də istifadə olunur.
“Kitabi Dədə Qorqud” dastanında “əzvay qurd əniyinin erkəyində bir köküm var”, “qara başım qurban olsun qurdum sana”, “…qurd ilə xəbərləşim”, N.Gəncəvidə, “Koroğlu” dastanında, B.Vahabzadənin, M.Arazın, X.Rzanın, R.Behrudinin, M.Yaqubun və başqalarının şeirlərində qurd haqqında bol-bol deyimlərə, söyləmələrə rast gəlmək olar.
Bəs bu xüsusiyyətlər nədən ibarətdir?
1.   Bozqurd özgürdür, azadlıq sevəndir. Tələyə düşəndə pəncəsini çeynəyib qopardır və azad olur.
2.   Bozqurd əhliləşmir.
3.   Bozqurd fəsillərə (çağlara) görə həyat (yaşam) tərzi sürür. Belə ki, törəmə, nəsilartırma zamanı oturaq, köçəri heyvanların və quşların arxasınca ova gedərkən köçəri, dəyişkən həyat tərzi keçirir.
4.   Bozqurd qorxmur.
5.   Bozqurd pusquda gözləmir.
6.   Yetim qalan qurd balasına sahib çıxır, ona qayğı göstərib bəsləyir.
7.   Bozqurd xəyanəti bağışlamır.
8.   Bozqurdun dişisi ölərsə, ailə qurmur, yalquzaq yaşam tərzinə keçir.
9.   Sürüyə, davara hücum edərkən yalnız birini boğazlayıb aparır. Canavar isə digərlərini ya boğub öldürür, ya da yaralayır.
10.   Bozqurd ovuna yeddi saniyədən çox baxarsa onu ovlayır.
11.   Bozqurddan ovu qorxmasa, özünü döyüşə hazır göstərərsə ona toxunmur, çəkilib gedir.
12.   Bozqurd dalaşarsa, dişi qurd gəlib yanında, boğazının altında (qurdlar boğazdan yapışır) dayanarsa, digər qurd savaşdan əl çəkir.
13.   Bozqurd sürüsündə başda cavanlar, ortada qocalar və xəstələr, sonda isə sürü başçısı dayanır. “Qurd taktikası” döyüşünü türklər qurdlardan götürüb, adına “Turan taktikası” verilib. Belə ki, aypara halında düşməni ortaya salıb, çevrəni sonda qapadırdılar.
14.   Bozqurd məğlub olana qədər deyil, ölənə qədər savaşır.
15.   Bozqurd məğlub ola bilər, amma əyilməz, ovlanar, həbsə düşməz.
16.   Bozqurd heç vaxt təkbaşına hərəkət etməz. Sürü onun üçün kollektiv xarakter daşıyır.
17.   Yaşadığı əraziyə, ailəsinə, öz növündən digər qurda təcavüz olarsa, qəzəbli qurdun qarşısını heç kim ala bilməz.
18.   Qurdun ulaması birliyə çağırışdır.
Məhz bu xüsusiyyətlərinə görə bozqurdlar türklərə bənzədilir və türklərin simvolu (simgəsi) sayılır.
Göründüyü kimi dünyanın bir çox yerlərində, harada yaşamasından asılı olmayaraq, türk əsilli insanlar, yaxud türk dillərinə bölünən qrupların demək olar ki, hamısının bu və ya digər şəkildə simgələri (simvolları) Bozqurddur.
Beləliklə türk dilləri altı qrupa bölünür:
1.   Oğuz qrupu – Azərbaycan, türk, türkmən, qaqauz və Balkan türklərinin dilləri;
2.   Qıpçaq qrupu – qazax, Qaraqalpaq, qırğız, Altay, Noqay, Krım tatarlarının dilləri;
3.   Bulqar dil qrupu – Kazan tatar, başqırd, Qaraçay – balkar, kumık və qaraim dilləri;
4.   Karluq-uyğur qrupu – özbək, yeni uyğur, sarı uyğur və salar dilləri;
5.   Uyğur – oğuz qrupu – Tuva, tafalar (karaqas), xakas, şor, Baraba tatarları və Çulım tatar dilləri;
6.   Çuvaş-yakut qrupuna yalnız iki qrup daxildir – çuvaş və yakut.
Göründüyü kimi türklərin bütün Avrasiya arealına yayılmasına baxmayaraq, Bozqurdu simgə (simvol) seçməsinin iki əsas səbəbi vardır.
1.   Bozqurdun başqa heç bir canlıda olmayan xüsusiyyətləri, özəllikləri, üstünlükləri, ov tərzləri (taktikası), cəsurluğu və s.
2.   Bozqurdun yer mənşəli olmaması, yəni göy mənşəli (gökqurd) – qutsal (müqəddəs) olması.
Sonda bütün yazılanları ümumiləşdirərək belə qənaətə gəlmək olar ki, türk inanclarına görə Bozqurd simgəsi (simvolu) özündə, əsasən üç funksiya cəmləşdirir:
1.   Əcdadlarının göydən ağ işıqla enməsi;
2.   Çətin vaxtlarda, savaşlarda, yol göstərən hami, yəni rəhbər;
3.   Türklərin ruh bağlılığına görə xilaskar.
Və bunu araşdırmaçı İmran Verdiyevin “Bozqurd-Azadlığın və cəsarətin simvoludur” məqalənin iqtibası (sitat) ilə bitirirəm:
“Türk (Oğuz) – qurd münasibətlərinin arxaik semantikasının araşdırıcıları da türklərdə qurd obrazına məxsus mifoloji cizgiləri təsdiqləyirlər. “Kitabi Dədə Qorqud”dakı qurdun Salur Qazan tərəfindən “ər” adlandırılması (“Qarla yağış yağanda ər kimi duran”) faktı Oğuzun funksiyasının qurdun funksiyasından fərqlənmədiyini göstərir. Hər iki obraz “ər” semantemində birləşir. Türklər də qurd kimi hər zaman qorxmaz, azad və sərbəst olmağa, öz dövlətinə, ailəsinə sadiq qalmağa, kollektivin rəyi ilə hesablaşmağa, dar gündə özünü kollektivin bir üzvü kimi görməyə üstünlük vermiş, “Tanrı Milləti” olduqlarını dəfələrlə sübut etmişlər.”

Türk duası

“Ulu Tanrı!
Hər şeyi yaradan Tanrı!
Yenilməz, yıxılmaz, ölməz, bitməz, yox olmaz Tanrı!
Suyu donduran, buzu əridən, buzdan su yaradan, suyu çaya çevirən, çaydan göl yaradan, göldə balıq gəzdirən Tanrı!
Quru dərələri dolduran, ota, ağaca can verən, otdan, ağacdan çiçək çıxardan, arıya bal verən Tanrı!
Günümüzü aydın edən, gecəmizi ulduzlarla süsləyən Tanrı!
Bizə yeni bir il bəxş edən Tanrı!
Bu il bizə bol ver, bolluq ver!
Otumuzu, otlağımızı bol et!
Atlarımızı, quzularımızı bol et!
Yağımızı, südümüzü, pendirimizi, qımısımızı bol et!
Yağışımızı, suyumuzu bol ver!
Ovlağımızı, ovumuzu bol ver!
Qızımızı, oğlumuzu bol ver!
Anamızı, balamızı, oğlumuzu, qızımızı, gəncimizi, yaşlımızı, bu Yer üzərində qara qüvvələrdən qoru, Uca Tanrı!
Yayımızı hədəfə tuşla, oxumuz hədəfə dəysin, qılıncımızı kəskin et!
Biləklərimizi gücsüz, ürəklərimizi ümidsiz qoyma!
Yaz keçsin yay gəlsin, yaydan sonra payız gəlsin. Payız xalqıma ağırlıq gətirməsin!
Türk çoxalsın, yaşam tərzimiz bəy kimi olsun!
Ac, çılpaq qalmasın, həmişə dirilik olsun!
Türk dövlətsiz olmasın, Türk xalqı başsız qalmasın, Türk xalqı törəsiz olmasın! Türk xalqını qoru!