SƏDULLA ŞİRİNOVUN “GECİKMİŞ ETİRAF” ROMANI – İNSANLIĞA, SEVGİYƏ VƏ VİCDANA ÇAĞIRIŞ
(Gecikən etirafın ağrısı, vaxtında göstərilən yaxşılığın möcüzəsi – ikinci yazı)
     Salam olsun, dəyərli oxucum! Ədəbiyyatın ən mühüm missiyalarından biri insanı öz daxilinə qaytarmaq, onu özü ilə üz-üzə qoymaqdır. Bəzən bir əsər oxucuya həyat haqqında yeni bir fikir vermir, əksinə, onun çoxdan bildiyi həqiqətləri yenidən xatırladır. Sədulla Şirinovun “Gecikmiş etiraf” romanı məhz belə əsərlərdəndir. 2024-cü ildə Bakıda “Füyuzat” nəşriyyatında çap olunmuş, 240 səhifədən ibarət romanın redaktoru və ön sözünün müəllifi Vaqif Osmanlıdır. Kitabın təqdimatında da vurğulandığı kimi, müəllif üçün xalqımızın əsrlər boyu qoruyub saxladığı milli-mənəvi dəyərlər, xüsusilə ailə münasibətləri mühüm mövzudur.
      “Gecikmiş etiraf” ilk baxışdan qaynana-gəlin münasibətlərindən bəhs edən ailə romanı təsiri bağışlasa da, əsərin məzmun dairəsi bundan qat-qat genişdir. Burada söhbət yalnız bir ailənin taleyindən getmir. Yazıçı ailəni cəmiyyətin kiçik modeli kimi təqdim edir və ailə daxilindəki münasibətlər vasitəsilə insanlıq, mərhəmət, vicdan, səbir, sevgi, bağışlama, əxlaq, tərbiyə, ata-baba mirası və mənəvi məsuliyyət kimi anlayışları müzakirəyə çıxarır.
     Romanın əsas fəlsəfi suallarından biri insanın öz həyatına verdiyi hesabatdır. Vaqif Osmanlının ön sözdə səsləndirdiyi “Mən nə üçün yaşayıram?” sualı əslində bütün əsərin mənəvi açarıdır. Ön sözdə insan ömrünün yalnız illərlə deyil, başqalarına göstərilən xeyirxahlıq, mərhəmət, səmimi münasibət, ehtiram və qayğı ilə ölçüldüyü fikri irəli sürülür.
     Bu baxımdan “Gecikmiş etiraf”ı yalnız roman deyil, həm də insanın mənəvi özünüdərki haqqında bədii düşüncə kimi qiymətləndirmək mümkündür.
      Əsərin ən diqqətçəkən obrazlarından biri Sənəmdir. Yazıçı onu mənfi xarakterin tipik nümunəsi kimi təqdim edir. Sənəm aqressiv, hökmran, güzəştsiz, öz fikrini hər kəsə qəbul etdirməyə çalışan bir qadındır. Onun davranışlarında ailə daxilində mənəvi zorakılığın, dözümsüzlüyün və eqoizmin müxtəlif təzahürlərini görmək mümkündür.
     Lakin Sədulla Şirinov Sənəmi yalnız “pis insan” kimi təqdim etməklə kifayətlənmir. Əsərin gücü də elə bundadır. Müəllif onun daxilindəki yatmış vicdanın gec də olsa oyanmasını göstərir. Sənəm ömrünün sonuna yaxın öz keçmişi ilə üzləşir. Vaxtilə incitdiyi, təzyiq göstərdiyi insanlardan bağışlanma istəyir.
      Beləliklə, romanın adı da öz həqiqi mənasını qazanır: etiraf gəlir, amma gec gəlir.
Vaqif Osmanlı ön sözdə çox doğru sual qoyur: Sənəm pisliyindən əl çəkir, amma bunu nə vaxt edir? Son nəfəsində, xəstəlik və peşmançılıq içində. Ardınca isə əsərin əsas ideyasını ifadə edən sual səslənir: “Sonrakı peşmançılıq, gecikmiş etiraf kimə lazımdır?”
     Bu sual təkcə Sənəmə ünvanlanmır. Əslində hər bir oxucuya ünvanlanır.
     Çünki insanın həyatda ən böyük səhvlərindən biri yaxşılığı sabaha saxlamaqdır. Üzr istəməyi, sevməyi, bağışlamağı, təşəkkür etməyi, ata-ananın, həyat yoldaşının, övladın, qardaş-bacının qədrini bilməyi təxirə salmaq bəzən düzəldilməsi mümkün olmayan nəticələr doğurur.
      Romanın mənəvi mərkəzində isə Sünbül obrazı dayanır. Sünbül Sənəmin əksidir. O, səbirli, mərhəmətli, təmkinli və mənəvi baxımdan zəngin bir qadındır.
      Gəlin gəldiyi ilk gündən qaynanasının təzyiqlərinə məruz qalan Sünbül buna pisliklə cavab vermir. Onun davranışının əsasını nənəsindən aldığı mənəvi tərbiyə təşkil edir. Sünbülün yaddaşında yaşayan həmin nəsihət romanın ən mühüm ideya xəttinə çevrilir:
“Pislik edənə pisliklə cavab versəniz, daha betərini qəbul etməyə hazır olmalısınız. Pisliyə yaxşılıqla cavab verin!”
     Bu, sadəcə bir nənə nəsihəti deyil. Bu, romanda nəsildən-nəslə ötürülən mənəvi mirasın düsturu kimi çıxış edir.
      Sünbül bu öyüdü öz həyatında sınaqdan keçirir. Qaynanası ona illərlə əziyyət versə də, Sünbül xəstə və köməksiz vəziyyətə düşmüş Sənəmin qayğısına qalır. Keçmişi unutmasa da, insanlıq borcunu unutmur.
      Burada müəllif çox mühüm bir fərq yaradır: unutmaq başqa, bağışlamaq başqadır.
      Sünbül baş verənləri yaddaşından silə bilmir, lakin keçmişin kinini bu günün üzərinə daşımır. Məhz bu davranış Sənəmin vicdanını oyadır.
      Sənəm öz dəyişimini etiraf edərkən deyir:
“Mən də hamınızdan çox o Sənəmə nifrət edirəm.”
Bu cümlə obrazın daxili dönüşünün ən təsirli ifadələrindən biridir. İnsan burada başqasına deyil, öz keçmişdəki məninə hökm verir.
    Romanın yadda qalan fikirlərindən biri də budur:
“Vicdansız adamlar olmur, vicdanı yatmış adamlar olur.”
Bu fikir əsərin ideya-estetik sistemində xüsusi yer tutur.
      Sədulla Şirinov insanı birdəfəlik “yaxşı” və “pis” kateqoriyalarına ayırmır. Yazıçı göstərir ki, insanın daxilində dəyişmək, səhvini anlamaq, peşman olmaq və mənəvi cəhətdən yenidən doğulmaq imkanları mövcuddur. Lakin bu dəyişimin qiyməti zamanla artır.
     Sənəmin faciəsi də bundadır: vicdanı oyanır, amma çox gec.
Buna görə roman oxucunu yalnız peşmançılığa deyil, vaxtında düşünməyə çağırır.
     “Gecikmiş etiraf”ın ən uğurlu cəhətlərindən biri odur ki, müəllif qaynana-gəlin münasibətlərini sadəcə məişət münaqişəsi səviyyəsində saxlamır.
Sünbül və Sənəm münasibətində əslində iki müxtəlif həyat fəlsəfəsi qarşılaşdırılır.
Bir tərəfdə hökmranlıq, qəzəb, dedi-qodu, özündənrazılıq və “mən” dayanır.
Digər tərəfdə isə səbir, hörmət, ailə məsuliyyəti, mərhəmət və “biz” anlayışı var.
     Beləliklə, müəllif oxucuya düşündürür: ailəni yaşadan nədir? Maddi imkan? Hakimiyyət? Tərəflərdən birinin üstünlüyü? Yoxsa qarşılıqlı hörmət və mənəvi uyğunluq?
Romanda bunun cavabı açıq şəkildə verilir.
Əsərdəki “qayıq iki avarın eyni anda hərəkət etməsi ilə üzür… Evlilik də qayıq kimidir” fikri ailə münasibətlərinin fəlsəfi simvoluna çevrilir.
    Romanın digər mühüm xətti Ömər və Sünbülün münasibətləridir. Onların sevgisi əsərin romantik qatını formalaşdırsa da, müəllif sevgini yalnız hiss kimi təqdim etmir. Sevgi burada məsuliyyət, sədaqət, ailəyə bağlılıq və qarşılıqlı hörmət anlayışları ilə tamamlanır.
    Ömərin Sünbülə münasibəti də məhz bu baxımdan diqqətəlayiqdir. O, həyat yoldaşının çəkdiyi əziyyətləri görür və ona səbirli olmağı tövsiyə edir. Hətta illər sonra anasının dəyişəcəyinə ümid edir. Bu ümid gec də olsa doğrulur. Ömərin “Vaxt gələcək, o səni bağrına basıb, alnından öpəcək” sözləri nəhayət gerçəkləşir, lakin müəllif dərhal acı bir əlavə edir: “Doğrudan da o vaxt yetişdi, təəssüf ki, çox gecikdi.”
Bu “gecikmə” romanın bütün fəlsəfəsini özündə cəmləşdirir.
      Əsərdə ailə anlayışı yalnız bir evin daxilində qalmır. Ata yurdu, nəsil, baba-nənə xatirələri də mühüm yer tutur.
      Ömərin ata yurduna gələn mamalarını qarşılayarkən söylədiyi sözlər bu baxımdan diqqət çəkir:
“Siz indi ata yurdasınız. Bu yurd sizin qibləgahınızdır.”
Bu ifadə romanın milli-mənəvi qatını gücləndirir.
      Ata yurdu burada sadəcə daş-divar deyil. O, uşaqlığın, ata-anaların, baba-nənələrin, xatirələrin və nəslin mənəvi yaddaşının məkanıdır.
      Zöhrənin uzun ayrılıqdan sonra ata evinə qonaq kimi gəlməsi də bu baxımdan kövrək və düşündürücü səhnələr yaradır. İnsan doğulduğu evdən ayrıla bilər, amma o evin yaddaşından ayrıla bilmir.
      Romanın ideya dairəsi yalnız Sənəm-Sünbül münasibətləri ilə məhdudlaşmır. Namiq obrazı vasitəsilə müəllif gəncliyin mənəvi seçimlərini də ön plana çəkir.
     Namiq başqasının sərvətinə tamah salmayan, öz əqidəsini qoruyan gəncdir. Onun fikirləri müasir cəmiyyət üçün xüsusilə düşündürücüdür:
“Hazıra nazir, havayıya tamah salacaq qədər mənəviyyatsızmı sayırsınız məni?”
Ardınca onun həyat fəlsəfəsini ifadə edən başqa bir cümlə gəlir:
“Gerçək həyat kino, teatr tamaşası deyil ki, obraza girəsən.”
Bu cümlə Namiq obrazının xarakterini tam açır.
     Namiq üçün insanın əsas sərvəti pul deyil, əqidədir. Onun dostlarının düşüncəsi isə başqa istiqamətdədir. Onlar Namiqin belə fürsətlərdən imtina etməsini “dünyanın adamı olmamaq” kimi qiymətləndirirlər. Bununla müəllif müasir cəmiyyətin ağrılı problemlərindən birinə toxunur: maddi qazancın mənəvi dəyərləri üstələməsi.
     Ailə xoşbəxtliyinin açarı haradadır?
     Romanın diqqətçəkən ideyalarından biri də ailə qurarkən maddi imkanlardan daha çox xarakter və mənəvi uyğunluğun əsas götürülməsidir.
Əsərdə açıq şəkildə vurğulanır ki, insanlar övladlarını evləndirərkən bəzən maddi vəziyyəti ön plana çəkirlər. Halbuki xoşbəxt ailənin təməli var-dövlət deyil, xasiyyət uyğunluğu, anlayış və şirin dildir.
     İsgəndərin bu barədə fikirləri xüsusilə əhəmiyyətlidir. O, ailə seçiminin yalnız sərvətə görə edilməsinin təhlükəli olduğunu bildirir və “halal südəmmiş” anlayışının əslində ailədə hökm sürən mənəvi mühitlə bağlı olduğunu izah edir.
Bu düşüncə romanın müasirliyini artırır. Çünki ailə məsələsi zaman dəyişsə də öz əhəmiyyətini itirmir.
    Romanda sevgi yalnız iki insanın məsələsi deyil.
Sədulla Şirinovun romanında sevgi çoxşaxəlidir.
Burada ər-arvad sevgisi var.
Ana-övlad sevgisi var.
Bacı-qardaş sevgisi var.
Ata yurduna sevgi var.
Baba-nənə və nəvə sevgisi var.
İnsana, insanlığa sevgi var.
    Bütün bu sevgilər bir-birinə bağlanaraq əsərin mənəvi xəritəsini yaradır.
    Müəllifin yanaşmasına görə insanın mənəvi zənginliyi onun başqalarına münasibətində üzə çıxır. Bu baxımdan Vaqif Osmanlının ön sözdəki fikri romanın mahiyyətini çox dəqiq ifadə edir: “İnsanlıq – sevgi və mərhəmət deməkdir…”
     Romanın kompozisiyası da əsərin ideya inkişafına uyğun qurulub. Əsər proloq və epiloqla çərçivələnir, əsas mətn isə on bir bölmədən ibarətdir:
“Son peşmançılıq”, “Gerçək dastana çevriləcək ilk eşqin mənbəyi”, “Qarşılıqsız sevgi nəticə vermir”, “Qarşılıqlı sevgi”, “Xoşbəxtliyin açarı”, “Hər kəsin öz tayi var…”, “Hər kəsin öz qisməti var…”, “Kimdir müqəssir?”, “Toy murazdır”, “Sənəm qızışdı”, “Vida anı”.
     Bu başlıqların özləri belə romanın ideya xəttini göstərir.
     Əvvəldə peşmançılıq, sonra sevgi, ardınca ailə, tay, qismət, məsuliyyət, müqəssirlik, toy və nəhayət vida gəlir.
     Beləliklə, müəllif bir ailənin həyatını təsvir etməklə əslində insan ömrünün müxtəlif mərhələlərini də simvolik şəkildə təqdim edir.
     Əsərin son bölümü “Vida anı” adlanır. Burada insan həyatının ən böyük həqiqəti – ölüm qarşısında hər kəsin bərabərliyi yada salınır.
İnsan dünyaya gəldiyi günü özü seçmir, dünyadan gedəcəyi günü də bilmir.
     Ona görə romanın sonunda əsas fikir sadələşir: insan yaşadığı müddətdə insan olmalıdır.
     Bu məqamda əsərin əvvəlində qoyulan “Mən nə üçün yaşayıram?” sualı ilə sonundakı həyat fəlsəfəsi bir-birinə qovuşur.
    Sədulla Şirinovun nəsrində həyatın özü danışır.
    “Gecikmiş etiraf”ın bir başqa üstün cəhəti müəllifin hadisələri həyatın içindən götürməsidir. Əsərdə kənd həyatı, ailə məişəti, qohumluq münasibətləri, toy, elçilik, ata yurdu, qonşuluq, gündəlik söhbətlər və insan xarakterləri bir-birinə bağlanır.
     Müəllif obrazları yalnız hadisənin iştirakçısı kimi deyil, müəyyən bir mənəvi mövqenin daşıyıcısı kimi təqdim edir.
Sənəm – gecikmiş vicdanın;
Sünbül – mərhəmətin və səbrin;
Ömər – ailə məsuliyyətinin;
Namiq – əqidənin və dürüstlüyün;
İsgəndər – ailə və həyat təcrübəsinin;
Xumar isə dəyişmək ehtimalının, insan xarakterinin mürəkkəbliyinin ifadəsinə çevrilir.
     Vaqif Osmanlının ön sözdə qeyd etdiyi kimi, romanın obrazlarının əksəriyyəti müsbət xarakterlidir, lakin müəllif insanı ideallaşdırmır; müsbət və mənfi xüsusiyyətləri həyat hadisələri içində qarşılaşdırır.
    Əsərin əsas mesajı: yaxşılığı sabaha saxlamaq olmaz!
    “Gecikmiş etiraf”ın ən böyük publisistik və tərbiyəvi gücü də məhz bundadır.
Roman oxucuya demir ki, heç vaxt səhv etmə.
Çünki səhv insana xasdır.
Roman daha vacib bir həqiqəti deyir: səhv etdinsə, vaxtında etiraf et.
Kimisə incitmisənsə, üzr istə.
Kimisə sevirsənsə, sevgini göstər.
Valideyninin qədrini bil.
Həyat yoldaşına hörmət et.
Övladına mənəvi miras ötür.
Qohumluq münasibətlərini kin və qürura qurban vermə.
Çünki vaxt keçdikcə insanın dəyişmək imkanları azalır, amma xatirələr qalır.
Sənəmin sözləri bu həqiqətin ən ağrılı ifadəsidir:
“Siz unutduq deyirsiniz, mən isə unuda bilmirəm.”
İnsan başqasını bağışlaya bilər, amma öz keçmişi ilə üzləşməkdən həmişə qaça bilmir.
    Sədulla Şirinovun “Gecikmiş etiraf” romanı ailə münasibətlərindən başlayaraq insanın mənəvi dünyasına doğru genişlənən bir əsərdir.
Romanın əsas qəhrəmanı yalnız Sünbül və ya Sənəm deyil. Əsl qəhrəman insan vicdanıdır.
Əsərin əsas qarşıdurması da yaxşı ilə pis arasında olduğu qədər, oyaq vicdanla yatmış vicdan arasında gedir.
     Sünbülün yaxşılığı Sənəmin vicdanını oyadır. Sənəmin etirafı isə oxucunu düşündürür: görəsən biz öz həyatımızda hansı etirafları gecikdiririk?
Bu sual romanın ən böyük mənəvi qazancıdır.
Sədulla Şirinov oxucuya bir ailənin hekayəsini danışır, amma əslində hər birimizin ailəsinə, münasibətlərinə, davranışlarına, keçmişinə və gələcəyinə güzgü tutur.
Və həmin güzgüdə hər kəs özünü görür.
     Romanın ön sözündəki çağırış – “İnsanlıq – sevgi və mərhəmət deməkdir…” – əsərin bütün məzmununu bir cümlədə ümumiləşdirir.
Çünki insanın dünyada qoyduğu ən böyük iz onun topladığı sərvət, qazandığı şöhrət və tutduğu mövqe deyil. İnsan özündən sonra kimlərin onu yaxşılıqla xatırlayacağını müəyyənləşdirir.
     Sədulla Şirinovun “Gecikmiş etiraf” romanı da məhz bu həqiqəti xatırladır:  Etirafı gecikdirmə. Sevgini gecikdirmə. Bağışlamağı gecikdirmə. Yaxşılığı gecikdirmə. Ən əsası, insan olmağı  heç vaxt gecikdirmə!
    Çünki son peşmançılığın fayda vermədiyi kimi, gecikmiş yaxşılığın da bəzən geri qaytarmağa gücü çatmır. Odur ki,  gecikmiş etirafdan əvvəl vaxtında insan olmaq lazımdır!
    Bəlkə də romanın oxucuya ən böyük mesajı elə budur: insan dünyada bir dəfə yaşayır və ona verilən ömür başqalarının həyatına vurduğu izlə mənalanır. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik.

07.09.2026. Bakı.

Müəllif: Zaur USTAC

AVMVİB, AJB və AYB-nin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, şair-publisist, tərcüməçi-nasir, naşir

SƏYYAD ƏHMƏDLİ (GÖYÇƏLİ)NİN YAZILARI

Zaur Ustacın “Buta”sı

İki əsrin tək nasiri

Sədulla Şirinoun yazıları

SƏDULLA ŞİRİNOVUN KİTABLARI

Sədulla Şirinovun yaradıcılığı

GÜNAY ƏLİYEVA – “NƏRGİZ”

Zaur Ustacın “Buta”sı barədə

GÜNAY XANIMIN YAZILARI

DAHA ÇOX YENİ MƏLUMAT

ZAUR USTACIN YAZILARI

QƏNDABIN DİGƏR YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I

QƏM MƏŞƏLİNİN İŞIĞINDA
(“Sönməyən qisas” haqqında)
Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Ədəbiyyat yalnız söz sənəti deyil. Ədəbiyyat həm də yaddaşdır, vicdandır, zamanın şahididir. Yazıçı bəzən bir hadisəni nəql etməklə kifayətlənmir, həmin hadisənin insan yaddaşında yaratdığı izləri, mənəvi nəticələri, cəmiyyətə verdiyi sualları da gələcəyə daşıyır. Bu mənada Sədulla Şirinovun yaradıcılığına nəzər saldıqda qarşımıza ilk növbədə insanı düşündürmək, keçmişlə bu gün arasında mənəvi bağ yaratmaq, milli yaddaşı qorumaq və cəmiyyətin ağrılı problemlərinə sözün gücü ilə münasibət bildirmək istəyən bir qələm sahibi çıxır.
Bu baxımdan yazıçının 2024-cü ildə işıq üzü görmüş “Sönməyən qisas” kitabı xüsusi diqqət çəkir. 176 səhifəlik nəşrə bir povest və səkkiz hekayə daxil edilib. Kitab müəllifin dördüncü kitabıdır. Nəşrin redaktoru araşdırmaçı yazar, ədəbi təhlilçi və publisist Vaqif Osmanlıdır. Kitab haqqında redaktor təqdimatında da vurğulandığı kimi, Sədulla Şirinov zamanın burulğanlarında cərəyan edən ictimai-siyasi hadisələrə və xalqımızın mənəvi dünyasının müxtəlif tərəflərinə öz baxışı ilə yanaşan, keçmişimizlə bu günümüz arasında mənəvi körpü yarada bilən qələm sahiblərindəndir.
“Sönməyən qisas”ı oxuduqca aydın görünür ki, burada söhbət yalnız qisasdan getmir. Əsərin adı oxucunu ilk baxışdan intiqam, qarşıdurma və düşmənçilik anlayışlarına yönəltsə də, kitabın ümumi fəlsəfəsi daha genişdir. Buradakı “qisas” həm də yaddaşın qisasıdır, ədalət duyğusunun qisasıdır, tarix qarşısında unutmamaq borcunun ifadəsidir. Yazıçının mövqeyində əsas məsələ nifrəti böyütmək deyil, insanı mənəvi məsuliyyətə çağırmaqdır.
Kitabın “Keçmişdən gələcəyə mənəvi körpü” adlı ön sözündə Sədulla Şirinov yaradıcılığının əsas istiqaməti çox dəqiq müəyyənləşdirilir. Vaqif Osmanlı yazır ki, müəllif uzun illər yazıb-yaratmasa da, sonralar qələmə sarılaraq ardıcıl şəkildə maraqlı nəsr nümunələri ortaya qoyub. Bu qayıdışın arxasında insanı, dünyanı və gözəllikləri qorumaq istəyinin dayandığı vurğulanır.
Bu, Sədulla Şirinov yaradıcılığının ən mühüm xüsusiyyətlərindən biridir: o, sözü sadəcə bədii ifadə vasitəsi kimi deyil, insanın mənəvi tərbiyəsinə xidmət edən vasitə kimi qəbul edir. Onun qəhrəmanları arasında yaxşı və pis, mərhəmətli və amansız, müdrik və nadan insanlar qarşılaşdırılır. Bu qarşılaşdırma təsadüfi deyil. Yazıçı oxucunu seçim qarşısında qoyur: insan hansı yolu seçməlidir?
Ön sözdə müəllifin əsərlərinin ana xəttinin mənəviyyat olduğu xüsusi vurğulanır. Hətta bəzi fikirlərinin aforizm səviyyəsinə yüksəldiyi qeyd edilir. Məsələn, “Dost seçəndə özündən ağıllısını seç”, “Allah böyüklərimizin bizə verdikləri öyüd-nəsihəti dua kimi qəbul edir” kimi fikirlər yazıçının nəsrində adi dialoq çərçivəsindən çıxaraq həyat fəlsəfəsinə çevrilir.
Bu baxımdan Sədulla Şirinovun nəsrində böyüklərin sözü xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ana nəsihəti, ata tövsiyəsi, ağsaqqal məsləhəti, həyat təcrübəsi gənc qəhrəmanların davranışlarını müəyyən edən mənəvi kompas rolunu oynayır.
Kitabın əsas əsəri olan “Sönməyən qisas” povesti ilk növbədə insan xarakterlərinin toqquşması üzərində qurulub. İslam, Qabil, Şəlalə, Qönçə kimi gənclərlə Şamil və onun kimiləri arasında fərq yalnız davranış fərqi deyil. Bu fərq, əslində, tərbiyə, ailə, mənəvi dəyərlər və insanın öz üzərində qurduğu nəzarət məsələsidir.
Povestin başlanğıcındakı fəlsəfi yanaşma da təsadüfi deyil. Yazıçı maddi dünyanın faniliyinə qarşı sözün ölməzliyini qoyur. Ağacın yarpağı tökülür, insanın bədəni torpağa qarışır, qurulanlar dağılır, lakin dəyərli söz nəsildən-nəslə keçərək yaşaya bilir.
Bu düşüncə Sədulla Şirinovun yaradıcılıq kredosunu ifadə edir. Yazıçı üçün əsərin əsas missiyası oxucunu əyləndirməkdən daha böyükdür. O, oxucunu düşündürmək, ona həyat dərsi vermək, insan davranışının nəticələrini göstərmək istəyir.
İslam obrazı bu baxımdan xüsusilə maraqlıdır. O, ideal qəhrəman kimi təqdim edilmir. Səhv edir, hirslənir, yanlış addım atır, lakin səhvindən nəticə çıxarmağı bacarır. Atasının “gecikmiş qapazı” da onun həyatında cəza olmaqdan daha çox, mənəvi dönüş nöqtəsinə çevrilir.
Burada yazıçının mühüm bir həqiqəti önə çəkməsi diqqətəlayiqdir: insanın böyüməsi yalnız yaşla bağlı deyil. İnsan səhvini dərk etdiyi, məsuliyyətini qəbul etdiyi, öz davranışına kənardan baxa bildiyi zaman mənəvi baxımdan böyüyür.
Sədulla Şirinovun nəsrində ailə sadəcə hadisələrin baş verdiyi məkan deyil. Ailə insan xarakterinin formalaşdığı məktəbdir.
İslamın, Qabilin, Şəlalənin və Qönçənin davranışlarında ata-ana nəsihətinin izlərini görmək mümkündür. “Rastlaşdığın yad qızları öz bacın, oğlanları qardaşın, ahılları ata-anan zənn elə!” şəklində ifadə olunan nəsihət əslində bütün kitabın mənəvi mahiyyətini açan açarlardan biridir.
Bu düşüncə bu gün xüsusilə aktualdır. Çünki müasir cəmiyyətdə informasiya çoxalıb, lakin mənəvi istiqamət bəzən zəifləyib. Sədulla Şirinovun əsərləri məhz bu məqamda oxucuya sual verir: insanın texniki imkanları artdıqca onun mənəvi məsuliyyəti də artırmı?
Yazıçının cavabı birmənalıdır: insanın əsl böyüklüyü onun malik olduğu sərvətlə, vəzifə ilə, fiziki güclə deyil, insanlara münasibəti ilə ölçülür.
“Sönməyən qisas” kitabının ən mühüm istiqamətlərindən biri də Qarabağ mövzusudur. Kitabdakı hekayələrdə Qarabağ hadisələri, Xocalı faciəsi, məcburi köçkünlük ağrısı, doğma yurd həsrəti və Zəfər ümidi mühüm yer tutur.
“Xocalı yarası” hekayəsi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yazıçı Xocalı faciəsini yalnız tarixi hadisə kimi təqdim etmir, onun insan ruhunda açdığı yaranı göstərməyə çalışır. Azər kişi obrazı timsalında uzun illər davam edən Qarabağ həsrəti, itki, gözlənti və nəhayət Zəfərə qovuşmaq arzusu ifadə edilir.
Burada diqqət çəkən mühüm məqam odur ki, müəllif faciəni təsvir etməklə kifayətlənmir. O, faciənin insan psixologiyasına təsirini araşdırır. Xocalı yaddaşı onun qəhrəmanlarında yalnız ağrı deyil, həm də ədalət arzusu yaradır.
Kitabın qəhrəmanlarından biri üçün ən böyük arzu “məğlub vətəndaş damğası ilə bu dünyadan köçməməkdir”. Bu ifadə bütöv bir nəslin psixologiyasını əks etdirən güclü publisistik məna daşıyır.
Sədulla Şirinovun yaradıcılığında Qarabağ mövzusu yalnız keçmişin ağrısı kimi qalmır. Yazıçı onu gələcəyə aparır. Xocalının azadlığı, Qarabağda yeni həyatın başlanması, insanların doğma yurda qayıtmaq arzusu əsərlərdə ümid xəttini formalaşdırır.
Bu mənada “Sönməyən qisas” adının içində həm ağrı, həm də yaddaş var. Qisas burada yalnız keçmişə yönəlmiş hiss deyil; həm də gələcək nəsillərə “unutma” çağırışıdır.
Ədəbiyyatın milli yaddaşdakı missiyası da məhz budur. Tarixi hadisələri yalnız salnamələrdə deyil, insan talelərində yaşatmaq.
Kitabdakı digər mühüm xətt doğma yurd anlayışıdır. Şəhərdə yaşayan, lakin kənd və ata-baba ocağı üçün darıxan qəhrəmanlar vasitəsilə müəllif müasir insanın köklərindən uzaqlaşması probleminə toxunur.
“Doğma yurdun cazibəsi” hekayəsinin özündə belə bu mövzu artıq başlıqdan görünür. Kitabın ön sözündə də vurğulanır ki, müəllifin müsbət qəhrəmanlarının əsas məramlarından biri milli ruha, kökə və düşüncəyə bağlılıq, ocaqdan qopmamaqdır.
Bu, Sədulla Şirinovun nəsrini sırf məişət hekayəçiliyindən fərqləndirən cəhətlərdəndir. O, kəndi sadəcə coğrafi məkan kimi deyil, yaddaş və mənəviyyat məkanı kimi təqdim edir.
Sədulla Şirinovun yaratdığı obrazların maraqlı tərəflərindən biri onların həyatdan götürülmüş təsiri bağışlamasıdır. Vaqif Osmanlının kitabın ön sözündə qeyd etdiyi kimi, müəllifin obrazları bir-birinə oxşamır; hər birinin özünəməxsus xarakteri var.
Bu obrazlar arasında müsbət qəhrəmanlar qədər mənfi xarakterlər də yadda qalır. Hədis, Kamal, Malik, Pərixanım kimi obrazlar cəmiyyətin müxtəlif mənəvi qüsurlarının bədii ifadəsinə çevrilirlər. Onların davranışları yalnız özlərinə deyil, ailələrinə və ətraflarına da zərər vurur. Belə insanların arxasında sərvət yox, çox vaxt “xəcalət yükü” qalır.
Yazıçı bununla oxucunu ətrafındakı insanlara başqa gözlə baxmağa vadar edir. Ədəbiyyatın gücü də bir qədər buradadır: oxucu bəzən özünü əsərdə deyil, qonşusunda, tanışında, hətta öz davranışında görür.
Sədulla Şirinovun yaradıcılıq fəaliyyətinin son beş ili, xüsusilə 2024–2026-cı illər aralığı, məhsuldarlığı və ictimai-ədəbi fəallığı ilə ayrıca qeyd edilməyə layiqdir.
“Sönməyən qisas” 2024-cü ildə onun dördüncü kitabı kimi nəşr olundu. Ardınca yazıçının digər əsərləri də ardıcıl şəkildə oxucuya təqdim edildi. Sədulla Şirinovun “Şəhid atası” kitabı artıq müəllifin sayca yeddinci kitabı kimi təqdim olunur. Həmin mənbədə onun əvvəlki altı kitabının da adı sadalanır.
Bu fakt özü son illərdəki yaradıcılıq tempinin nə qədər yüksəldiyini göstərir. Bir vaxtlar uzun müddət yazıdan uzaq qalan müəllifin sonrakı mərhələdə ardıcıl kitablarla çıxış etməsi Azərbaycan nəsri üçün maraqlı yaradıcılıq hadisəsidir.
Daha mühümü isə odur ki, bu fəallıq yalnız kitab çapı ilə məhdudlaşmayıb. Sədulla Şirinovun yaradıcılığı ədəbi ictimaiyyət tərəfindən də diqqətdə saxlanılıb.
Sədulla Şirinovun son illərdəki fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi baxımından “Yazarlar” jurnalı tərəfindən verilən təltiflər xüsusi qeyd olunmalıdır.
2024-cü ildə yazıçı nəsr sahəsində uğurlu fəaliyyətinə görə “Yazarlar” jurnalı tərəfindən təqdim olunan “İsa Muğanna” diplomu ilə təltif edilib. Təltif mərasimi Balakən rayonunun Qaravəlli kəndində keçirilib və diplomu “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru Zaur Ustac təqdim edib.
Həmin il, “Sönməyən qisas” kitabının işıq üzü görməsindən sonra Sədulla Şirinov “Ziyadar” mükafatına da layiq görülüb. Mükafatın məhz yeni kitabına görə təqdim edilməsi “Sönməyən qisas”ın müəllif yaradıcılığında mühüm mərhələ kimi qəbul edildiyini göstərir.
2026-cı ildə isə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin “Natəvan” zalında Sədulla Şirinovun yaradıcılığına həsr olunmuş görüş keçirilib. Tədbirdə yazıçının son illərdə çap olunmuş kitabları təqdim olunub, onun yaradıcılığı haqqında söz adamları və ziyalılar fikirlərini bölüşüblər. Həmin tədbirdə Sədulla Şirinov son illər ərzində qazandığı uğurlara görə yazarlar cameəsi adından “Alqışnamə” mükafatı ilə təltif olunub. Mükafatı yenə “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru Zaur Ustac təqdim edib.
Beləliklə, son illərdə Sədulla Şirinovun “Yazarlar” tərəfindən bir neçə dəfə təltif edilməsi onun yaradıcılıq fəaliyyətinin ədəbi mühitdə diqqətlə izlənildiyini göstərən mühüm faktlardan biridir.
Sədulla Şirinovun son beş ildəki fəaliyyətini yalnız nəşr olunan kitabların sayı ilə ölçmək düzgün olmazdı. Burada daha mühüm bir məsələ var: müəllifin yaradıcılıq enerjisini cəmiyyətin mənəvi ehtiyaclarına istiqamətləndirməsi.
Onun əsərlərində ailə, dostluq, qonşuluq, ağsaqqallıq, vətən, Qarabağ, Xocalı, yurd həsrəti, insanlıq, mərhəmət, vicdan, tərbiyə və milli yaddaş kimi mövzular bir-birindən ayrı deyil. Bunların hamısı vahid mənəvi sistemin hissələridir.
Sədulla Şirinov oxucuya sanki belə deyir: insan əvvəlcə insan olmalıdır. Qalan bütün dəyərlər bundan sonra gəlir.
Bu baxımdan onun yaradıcılığında mənəviyyat təsadüfi mövzu deyil, başlıca istiqamətdir. Kitabın redaktoru da bunu açıq şəkildə vurğulayır: Sədulla Şirinovun əsərlərinin ana xətti mənəviyyatdır.
Bu kitabı yalnız 2024-cü ilin nəşri kimi qiymətləndirmək azdır. “Sönməyən qisas”ın ayrı-ayrı problemləri bu gün də öz aktuallığını qoruyur.
Dost seçimi, ailə tərbiyəsi, gənclərin davranışı, valideyn məsuliyyəti, yaşlı nəslin gənclərə münasibəti, cəmiyyətdə mənəvi aşınma, doğma yurda bağlılıq və milli yaddaş kimi məsələlər zaman keçdikcə əhəmiyyətini itirmir.
Əksinə, informasiya əsrində bu suallar daha da kəskinləşir. İnsan çox şey bilir, lakin bildiklərinin nə qədərini mənəvi davranışa çevirə bilir? Sədulla Şirinovun əsərləri məhz bu sual ətrafında düşünməyə sövq edir.
Onun nəsrində həyat dərsi hazır formul kimi verilmir. Hadisə baş verir, qəhrəman səhv edir, nəticə ilə üzləşir, sonra düşünür. Oxucu da onunla birlikdə düşünür. Əsl ədəbiyyatın gücü də budur.
Sədulla Şirinovun yaradıcılığına ümumi nəzər salanda onun əsas missiyasını bir cümlə ilə ifadə etmək mümkündür: keçmişin dərslərini bu günün insanına çatdırmaq və bu günün insanını gələcək qarşısında məsuliyyətli olmağa çağırmaq.
“Sönməyən qisas” bu missiyanın parlaq nümunələrindən biridir.
Kitabın bir tərəfində Xocalı ağrısı, Qarabağ həsrəti, itkilər, keçmişin yaraları dayanırsa, digər tərəfində ailə, sevgi, mərhəmət, tərbiyə, dostluq, doğma yurd və gələcəyə inam dayanır. Bu iki tərəfi birləşdirən isə sözdür.
Sədulla Şirinov sözə inanır. Onun üçün dəyərli söz insan ömründən daha uzun yaşaya bilər. Məhz buna görə də onun əsərlərində söz həm yaddaş, həm xəbərdarlıq, həm də ümid funksiyası daşıyır.
Bu gün Azərbaycan ədəbiyyatında müxtəlif istiqamətlərdə yazan müəlliflər çoxdur. Lakin hər yazıçının öz söz yükü, öz müşahidə bucağı, öz mənəvi qayəsi var. Sədulla Şirinovun fərqləndirici cəhəti isə sadə, həyatın içindən gələn hadisələr vasitəsilə böyük mənəvi suallar qoymasıdır.
Onun qəhrəmanları uzaq və əlçatmaz insanlar deyil. Onlar bizim kəndlərimizdə, şəhərlərimizdə, ailələrimizdə, qonşuluqlarımızda qarşılaşa biləcəyimiz insanlardır. Ona görə də Sədulla Şirinovun nəsrində oxucu öz həyatından izlər tapır.
“Sönməyən qisas”ın ən mühüm məziyyətlərindən biri də yaddaş məsələsini gündəmdə saxlamasıdır. Xocalı unudulmamalıdır. Qarabağ ağrısı unudulmamalıdır. Ata-ana nəsihəti, ağsaqqal sözü, doğma yurdun xatirəsi, insanlıq borcu da unudulmamalıdır.
Çünki unutmaq yalnız keçmişi itirmək deyil. Unutmaq gələcəyin istiqamətini də itirməkdir.
Sədulla Şirinov öz əsərləri ilə yaddaşa qarşı unutqanlığın, mənəviyyata qarşı biganəliyin, insanlığa qarşı laqeydliyin qarşısında dayanır. Bu baxımdan onun son illərdə ardıcıl kitablarla çıxış etməsi, ədəbi tədbirlərdə iştirak etməsi və müxtəlif mükafatlarla təltif olunması təsadüfi hadisələr kimi görünmür. Bu, uzun illərin müşahidəsinin və yığılmış həyat təcrübəsinin sözə çevrilməsinin nəticəsidir.
Sədulla Şirinovun “Sönməyən qisas” kitabı haqqında danışarkən yalnız bir povestdən və səkkiz hekayədən bəhs etmiş olmuruq. Biz bir yazıçının dünyaya, insana, tarixə və cəmiyyətə münasibəti ilə qarşılaşırıq.
Bu kitabda qisas var, amma qisasın fövqündə ədalət dayanır.
Bu kitabda ağrı var, amma ağrının içindən ümid boylanır.
Bu kitabda keçmiş var, amma keçmiş gələcəyi işıqlandırmaq üçün xatırlanır.
Bu kitabda Xocalı var, amma Xocalı yaddaşının yanında Zəfər və yenidənqurma arzusu da var.
Bu kitabda səhv edən insanlar var, amma onların qarşısında həmişə doğru yolu göstərən bir ata, ana, ağsaqqal, dost və vicdan dayanır.
Məhz buna görə Sədulla Şirinovun yaradıcılığını yalnız hadisələri təsvir edən nəsr kimi qiymətləndirmək doğru olmaz. Onun nəsrinin əsas qayəsi insanı öz vicdanı ilə üz-üzə qoymaqdır.
Son beş ildə, xüsusən 2024–2026-cı illərdə onun yaradıcılıq fəaliyyətinin nəzərəçarpacaq dərəcədə intensivləşməsi, yeni kitablarının ardıcıl nəşri, ədəbi mühitdə haqqında keçirilən tədbirlər və “Yazarlar” jurnalı tərəfindən müxtəlif illərdə “İsa Muğanna” diplomu, “Ziyadar” və “Alqışnamə” kimi təltiflərlə qiymətləndirilməsi bu yaradıcılıq yolunun diqqətəlayiq mərhələyə yüksəldiyini göstərir.
Sədulla Şirinovun “Sönməyən qisas”ı isə bu yolun mühüm dayanacaqlarından biridir. Çünki bəzi kitablar oxunub bitir, bəziləri isə oxucunun içində davam edir. “Sönməyən qisas” məhz ikinci kateqoriyaya aid əsərlərdən biri kimi yadda qalır.
Sözün ömrü müəllifin ömründən uzun olur. Sədulla Şirinovun öz yaradıcılıq dünyasında inandığı kimi, dəyərli söz zamandan-zamana adlayır, nəsildən-nəslə keçir.
Və bu mənada “Sönməyən qisas” yalnız keçmişin qisasını deyil, yaddaşın, vicdanın, ədalətin və mənəviyyatın sönməyən işığını yaşadır. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik.
23.08.2026. Bakı.

Müəllif: Zaur USTAC

AVMVİB, AJB və AYB-nin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, şair-publisist, tərcüməçi-nasir, naşir

SƏYYAD ƏHMƏDLİ (GÖYÇƏLİ)NİN YAZILARI

Zaur Ustacın “Buta”sı

GÜNAY ƏLİYEVA – “NƏRGİZ”

Zaur Ustacın “Buta”sı barədə

GÜNAY XANIMIN YAZILARI

DAHA ÇOX YENİ MƏLUMAT

ZAUR USTACIN YAZILARI

QƏNDABIN DİGƏR YAZILARI

Oxuyun >> Gözündə tük var

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I