Bilge Kağan’ın Gümüş Geyiği Göktürk döneminin zarafeti ile donanmış en nadide eserlerden biri, 7.–8. yüzyıla tarihlenen gümüş geyik heykelciği, Bilge Kağan Anıtı kazılarında ortaya çıkarılan hazinenin en dikkat çekici parçalarından biridir. Bu küçücük figür, sadece ince işçiliğiyle değil; sembolik gücüyle de dikkat çeker. Geyik figürü, eski Türk mitolojisinde doğayla kurulan ilişkiyi, ruhsal dünyayı ve kutsallığı simgeler.
Kazı çalışmalarına göre, bu heykelciğin ait olduğu hazine sandığı, toprak içinde 102 cm derinlikte bulundu ve sandığın üzeri gümüş kakmalarla süslenmişti. Araştırmacılar, sandığın yapısı ve içerdiği objelerin biçimi üzerinden eserin Bilge Kağan’a ait olabileceği görüşündedir.
Anıt alanı ve çevresindeki kazılar, hem Göktürk dönemi tapınma kültürüne hem de Türk kültüründe hayvan motiflerinin sanatsal rolüne ışık tutmaktadır.
Bu eser, Göktürk Sanatı’nın estetik düzeyinin ne denli yüksek olduğunu ve eski Türk toplumlarının sembollerle kurduğu anlam dünyasını anlamamızda kilit bir ipucu sunar.
Kaynaklar
Bahar, Hasan. “Tika Projesi; 2001 Yılı Bilge Kağan Külliyesi Kazıları.” XIV. Türk Tarih Kongresi, 09-13 Eylül 2002, Cilt III, Ankara.
Koçak, Kürşat; Gökçek, L. Gürkan. “Bilge Kağan Hazinesinin Gün Yüzüne Çıkarılması: Bilge Kağan Anıt Alanı Kazı Çalışmaları.” Gazi Akademik Bakış,
Durmuş, İlhami. Bilge Kağan-Köl Tigin Anıtlıklarının Kalıntı Buluntuları ve Türk Kültür-Tarihi Açısından Değerlendirilmesi.
“Hərbi Mövzular üzrə İxtisaslaşmış Jurnalistlər” İctimai Birliyinin “Qərbi Azərbaycanlı repressiya və soyqırım qurbanlarının tədqiqi” layihəsinin icrası başa şatıb. Layihəyə Beynəlxalq Avrasiya Mətbuat Fondunun (BAMF) iclas zalında mətbuat və ictimaiyyət nümayəndələrinin iştirakı ilə yekun vurulub. Tədbirdə əvvəlcə dövlətimizin müstəqilliyi, ərazi bütövlüyü uğrunda Şəhid olanların və repressiya, soyqırımı, deportasiya qurbanlarının xatirəsi ehtiramla yad edilib. Layihə rəhbəri Tamxil Ziyəddinoğlu Qeyri- Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinə layihənin dəstəklənməsinə görə, Beynəlxalq Avrasiya Mətbuat Fondunun qurucu sədri Umud Rəhimoğluna isə layihənin icrasına yaratdığı şəraitə görə minnətdarlığını bildirib. Tədbirə qatılanlarla ümumi tanışlıqdan sonra Umud müəllim qonaqları salamlayıb, xoş gəldiniz deyib. Belə mühüm layihələrin vacibliyini qeyd edərək, Qərbi Azərbaycanda ermənilərin torpaqlarımıza hakim olmaları, soydaşlarımıza qarşı aparılan amansız soyqırımı haqqında danışıb. Yaratdığı təşkilatın bu illər ərzində gördüyü işlərdən söhbət açıb. Layihənin məqsəd və məramı barədə məlumat verən “Hərbi Mövzular üzrə İxtisaslaşmış Jurnalistlər” İctimai Birliyinin sədri Tamxil Ziyəddinoğlu qeyd edib ki, layihəmizin məqsədi Azərbaycan tarixindən ayrı salınmış Qərbi azərbaycanlı repressiya, soyqırımı və deportasiya qurbanlarını tədqiq etmək, gənc nəsli ata yurduna qayıtmağa təşviq etməkdir. Layihəmizin birinci tədbiri Zəngilanda Şəhid Müşfiq ağa oğlu Vəliyevin məzarını ziyarətlə başlayıb. Xatırladaq ki, Müşfiq 1988-ci ildə, 17 yaşındakən doğulduğu Qafan rayonunun Kirs kəndindən silahlı erməni quldur dəstələri tərəfindən qovulub. Azərbaycanın Ərazi bütövlüyü uğrunda mübarizəyə qoşulan Müşfiq Zəngilan rayonunun Şərikan kəndində, Kollu Qışlaq, Şatazır, Rəzdərə kəndlərində, Cəbrayılın müdafiəsində, Qubadlı rayonunun Xanlıq kəndi ətrafında gedən döyüşlərdə fəal iştirak edib. Düşmənin xeyli canlı qüvvəsini məhv edərək şəhid olub. İkinci tədbirimiz Laçın rayonunun Qarıkaha kəndi yaxınlığındakı tənha şəhid məzarını ziyarətlə başlayıb, Əslən Qərbi Azərbaycanın Zəngəzur mahalından olan ziyalılar, şair və yazıçıların 3 ay əvvəl Bəylik kəndinə-doğma ocaqlarına qayıdan yerli sakinlərlə görüşməsi ilə davam edib. Sonra Abşeron Rayon İcra Hakimiyyətinin təşkilati dəstəyi ilə Abşeron rayonunda məskunlaşmış Qərbi azərbaycanlı ziyalılar, rayon gəncləri, Masazır, Qobu, Saray, Ceyranbatan, Mehdiabad ictimaiyyətinin nümayəndələri və rayon könüllülərindən ibarət yeniyetmələrlə görüş olub. Növbəti tədbirimizdə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universititində professor – müəllim heyəti ilə qazilərin, tələbələrin görüşü olub. Tamxil Ziyəddinoğlunun 1988-ci ildə 16 yaşındakən Qərbi Azərbaycanının Vedibasar mahalından erməni faşistləri tərəfindən qovulan Şaiq Məmmədovun keçdiyi şərəfli döyüş yoluna həsr edilmiş “Ölümü öldürənlər” filmi nümayiş olunub. Bu tədbirdə tələbələrə erməni-daşnaklarının 1905, 1918, 1947-1953 və son olaraq XX – ci əsrin 80- ci illərindən başlayaraq , Qərbi Azərbaycan türklərinə qarşı qəddarlığı, amansızlığı barədə məlumat verilib. Yekunda isə tədbir iştirakçıları yazıçılar, jurnalistlər, tələbə-jurnalistlər olduğu üçün tam sərbəst şəraitdə hər kəs sualını verib, ürək sözlərini söyləyə bilib. Uzun illər AzTV və İTV-də müxtəlif vəzifələrdə çalışan Akif Cabbarlının 2013- cü ildə, ümidlərin qırıldığı zaman yazdığı ” Biz o şəhərə qayıdacağıq” baslıqlı məqaləsinə Tamxil müəllimin yazdığı “Akif müəllim sizə yeni- yeni yaradıcılıq uğurları, bir də səbr diləyirəm. Səbrli olun ki, Kənanlarımız(Akif Cabbarlının nəvəsi) böyüsün. Kənanlarımız böyüsün ki, arzularımız çin olsun. Mən Şuşanı heç görməmişəm. Kənan balaya de ki, məni də Şuşaya aparsın, amma orada saxlamasın. Zəngəzura – öz dədə- baba yurduma yola salsın. Mən haqqa orada – doğulduğum torpaqda qovuşmaq arzusundayam. Çünki yaşamaq hüququm da, ölmək haqqım da ordadı. Siz deyirsiniz biz balaların böyüməsini gözləməməliyik. Əslində elədir. Amma həqiqət bambaşqadır, qardaş. Nə qədər ki, Azərbaycanın dövlət dilini bilməyən xarici işlər nazirimiz, Dövlətimizin himnini ya bilməyən, ya da oxumağa utanan generallarımız var bizi Şuşaya aparan olmayacaq.” Sözün bu məqamında “Zəngəzur Cəmiyyətləri”İctimai Birliyinin sədri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Hacı Nərimanoğlu-“Şükürlər olsun ki, Şuşaya getdik”-deyərək sözə başladı. Dedi ki, həm də 44 günlük müharibənin rəmzi olaraq 44 Şəhid ailəsi üzvlərilə getdik. O şəhidlərin ailə üzvlərilə ki, Şuşa uğrunda döyüşüb Şuşaya çatmadan Şəhid olublar. Bəli, getdik, Azərbaycan Ordusunun qüdrəti, Dəmiryumruğun sayəsində, qardaşım Tamxilin “Vətən sənə canım fəda” layihəsini icra eləməyə getdik. Necəki Şuşaya getmişik elədə Zəngəzura gedəcəyik. Tarix üzrə fəlsəfə doktoru, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Qərbi Azərbaycan Araşdırmalar Mərkəzinin rəhbəri Leyla Calalova, Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru ” Bütöv Azərbaycan” qəzetinin redaktoru İlham Məmmədli, Əməkdar jurnalist Az.Tv -nin əməkdaşı Azad Müzəffərli, Yazıçı, bir neçə hekayə və romanlar kitabının müəllifi, Az.TV- nin əməkdaşı Azər Qismət, tanınmış tədqiqatçı-hüquqşünas, “Müvəkkil” hüquq mərkəzinin sədri Səməd Vəkilov, “Uşaqların Gələcəyi Naminə” İctimai Birliyinin sədri Könül Quliyeva, müstəqil jurnalist Əntiqə Rəşid ( Aslan ), ” Xudafərin” qəzetinin baş redaktoru, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Şakir Albalıyev “Hərbi Mövzular üzrə İxtisaslaşmış Jurnalistlər” İctimai Birliyinin müxtəlif dövrlərdə həyata keçirdiyi layihələrdən söhbət açıblar. Qeyd ediblər ki, “Dezinformasiyalar təhlükəsizliyimizə təhdiddir”, “Hərə bir əsgər, hər ev bir səngər” layihələri də ərazilərimizin işğalda olduğu vaxtlarda vacib missiya üçün həyata keçirilib. Bu gün yekunlaşdırılan “Qərbi Azərbaycanlı repressiya və soyqırım qurbanlarının tədqiqi” layihəsi də çox vacib, dövlətimizin yürütdüyü milli strategiyaya uyğundur. Əslində Azərbaycan tarixindən ayrı salınan Qərbi azərbaycanlıların irsinin tədqiqinə çox bğyük ehtiyac var. Odur ki, belə layihələr davamlı olmalıdır. Tamxil müəllim mətbuat nümayəndələrinə bildirib ki, Azərbaycan Respublikasının Qeyri – Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maddi dəstəyindən əlavə, agentliyin icraçı direktoru Aygün xanım Əliyeva layihənin icrası zamanı lazım olan mənəvi, təşkilati dəstəyini də əsirgəməyib. Layihə rəhbəri layihənin icrası zamanı yerlərdə üzləşdikləri çətinlikləri keçmək üçün göstərdiyi operativ köməyə görə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasının QHT- lərlə iş və kommunikasiya şöbəsinin QHT-lərlə iş sektorunun müdiri Tural Əliyevə minnətdarlıq edib. Sonra Fikrət Orucov, Misir Aslanov və Vahid Gülmalıyev layihənin icrası zamanı göstərdikləri dəstəyə görə İctimai Birliyin təsis etdiyi “Vətənoğlu” Fəxri Diplomu ilə təltif olunublar. “Güllə səsinə açılan qapı” kitabı BAMF kitabxanasına və tələbə- jurnalistlərə hədiyyə edilib. Rəssam Firdovsi Hacıyev çəkdiyi əsgər portretini Hərbi Jurnalistlərə hədiyyə edərək, onlara çətin və şərəfli işlərində uğur arzulayıb. Rəsmi hissədən sonra üstünə QHT Agentliyinin loqosu həkk olunmuş tort kəsilib. Saat 12-dən toplaşan qonaqların çay süfrəsi arxasında davam edən şirin söhbətləri 16-30-a qədər uzanıb. Xatirə şəkli çəkdirilib. Fotolar:
Hüseyn İSAOĞLU, yazıçı – publisist, AYB-nin və AJB-nin üzvü.
Şəkildəkilər, soldan. 1-ci sıra: Rəmzi Yüzbaşov, Mikayıl Müşfiq, komandir Kərimov, (?), İslam Kələntərli. 2-ci sırada: 3) Mustafa Mustafayev, Hüseynov. 3-cü sırada: 3) Təmraz.
YARIMÇIQ ÖMRÜN YADİGARLARI
Salman Mümtazla bağlı məlumatlar almaq, onun həyatının bəzi anlarını öyrənmək məqsədi ilə alimin həmyerlisi, onun faciə tarixinə bələd olan Akademiya şöbəsinin işçisi İsmayıl XƏLİLOVLA bir neçə dəfə görüşüb söhbət etmişəm, hər dəfə də çox dəyərli məsləhətlər almışam. Növbəti görüşümüzdə söhbət 30-uncu illərdə ömrü yarımçıq qırılmış ziyalılardan düşəndə İsmayıl müəllim bir yarpaqlıq əlyazmanı seyfindən götürüb mənə verdi, dedi ki, Mikayıl MÜŞFİQİN dustaqda yazdığı şeirdir. “Zindandan məktub” adlanan şeir qəzəl formasındadır:
Neçə müddətdir ki, əsirəm, həsrətəm cananə mən, Nola bu viranədən axır çıxam bir yanə mən.
Məskənim künci-qəfəsdir binəva bülbül kimi, Layiqi-zindan deyiləm, düşmüşəm zindanə mən.
Ey vəfalı aşnalar, pis günümdür, bir gəlin, Haqqına varsa günahım cəlb olum divanə mən.
Nə qoyun haqqı arayə, söyləyin təqsirimi. Neylədim saldız nəzərdən, olmuşam biganə mən?
Bir fəna səngi-mühəngiz sənsən, ey islah evi, Mərd ölüm xoşdur, gədayə getmərəm dərmanə mən.
Hər gədanı mən könül mülkündə sultan eyləməm, Yaxşılıqdan başqa bilməm neylədim insanə mən.
Müşfiqa! Yox bu zamanda şairə qiymət verən, Gör nə bədbəxt imişəm ki, düşmüşəm zindanə mən.
Yazının sonunda “1938” tarixi qoyulub. Şeirin haradan alındığı ilə maraqlandım. İsmayıl müəllim bildirdi ki, onu Əlyazmalar İnstitutunun əməkdaşı, istefada olan polkovnik Mustafa Mustafayevdən götürüb. Mustafa müəllimlə görüşdüm, şeirin tarixçəsini danışmasını xahiş etdim. Söylədi ki, onu mənə Bakının Saray kəndində olan, “Üryan” təxəllüsü ilə şeirlər yazan Mirmehdi Məlikzadənin alim oğlu, vaxtilə Akademiyanın Radiasiya Tədqiqatları bölməsində işləmiş Mirkazım Məlikzadə verib. Açığı, o vaxt şeirin hansı yollarla gəlib çatmasının incəliyini öyrənməyə can atmadım. Ancaq onu yaxşı bilirdim ki, Məlikzadələr ailəsi poeziya ilə çox sıx bağlıdır. Mirkazımın da, atası Mirmehdinin də şeirləri Cəfər Rəmzinin “Deyilən söz yadigardır” kitabına salınıb. Ona görə də Müşfiqin əsərinin bu ailəyə necəsə gəlib düşməsi qanunauyğun haldır. Ancaq onu da unutmaq olmaz ki, şeirin Müşfiq qələmindən çıxdığını qeyd-şərtsiz təsdiqləyən heç bir sənəd əldə yoxdur. Sonra Mustafa müəllim bildirdi ki, mən Mikayıl Müşfiqlə universitetdə bir yerdə oxumuşam. Onun xətrini hamımız çox istəyirdik. Şairin nakam taleyi mənə də çox acı təsir etdi. Mustafa müəllim sanki sözlərinin təsdiqi olaraq bir fotonu mənə göstərdi. Baxıram, öndə soldan birinci coğrafiya elmləri namizədi Rəmzi Yüzbaşov əyləşib, onun yanında isə əli tüfəngli Mikayıl Müşfiq. Orta sırada sağdan ikinci, gülümsəyən oğlan isə Mustafa Seyid oğludur. 1928-inci ildə Gəncə qəzasında – Hacıkənddə çəkilmiş (o vaxt tələbələri yay tətilində məşğələlərə aparırdılar) bu tələbə komandasının fotosu ömrün bəlkə də ən qayğısız anlarını əks etdirir. Aradan vur-tut onca il keçəcək və 1938-inci il gələcək, buradakı adamların hərəsi taleyin bir sınağı qarşısında qalacaq…
Ədalət TAHİRZADƏ, Əlyazmalar İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, filologiya elmləri namizədi
(“Elm” qəzeti, 15 oktyabr 1988, № 41 (167), s. 4).
Sonra bir ses geldi Yedi kat semanın ardından : “Hiç şüphesiz her zorluktan sonra bir kolaylık vardır…” Ama dünya kötülere meydan, İyilere dardı… Sonra gece oldu, Ay zifiri karanlığı Gümüşü kılıcıyla yendi… Yusuf beşikteki yavru gibi Kuyunun bir köşesinde uykuya dalmıştı… Sabah olduğunda Güneş meleklerin aynası gibi ışık saçıyordu Mavi bulutların gözlerini kamaştırırcasına… Babasının en sevimlisi kimsesiz kalmıştı kuyuda, Çatlamış toprak misali dudakları kurudukça uykusu kaçıyordu… Sonra yağmur yağdı ellerine, yüzüne… Çiy düşmüş gül leçekleri misali dalgalı, kızılı saçlarına, nar yaprağı kirpiklerine… Avuçlarında ısındı yağmur damlaları, bir annenin göz yaşları gibi Narin-narin, usul-usul… Sonra başının üstündeki gökkuşağında Züleyhanın hayalini gördü Hangisi daha acımasızdı, Züleyhanın zindanı, yoksa Kardeşlerinin tuzağı? Kim idi, ne idi kutsal olan, Züleyhanın aşkı, yoksa Yusuf’un rüyası?.. Akar su gibi duru, Ay gibi güzel Yusuf, Elbet, önüne çok kuyular çıkacaktır… Sen hep önüne bak… Ama en büyük kötülüğü de kardeşlerinden gördüğünü unutma Olur mu? Gerçeği kendisinde aramayan Başkasında bulur mu?
Kazak Hanlığı döneminde yaşamış en meşhur kadın şahsiyetlerin başında gelen Bopay Hanım 18. asrın başlarında hanlığı teşkil eden üç orda (Ulu, Orta ve Küçük) içerisinde Küçük Orda hanı Ebulhayr Han (1718-1748)’ın baş hatunudur.
İsmi Rus resmî evraklarında Bopay bazen Pupay veya Papay şeklinde geçmekle birlikte asıl adı Fatma (Fatıma) isminin Kazakça biçimi olan Batima’dır. Bopay Hanım, eski Türk devlet geleneğinde hükümdarın hemen yanında yer alan, devlet işlerinde sorumluluk sahibi olan Hatun/Katun örneklerinin bozkırdaki son temsilcilerinden biridir. Devlet işlerinde ve bilhassa Ruslarla diplomatik ilişkilerde etkin olup, zekâsı, öngörüsü, hitabet yeteneği, görüş ve tavsiyeleriyle hanın en yakın müşaviri, en tesirli akıl hocasıdır.
Bopay Hanım, Ebulhayr Han’dan sonra tahta çıkan Nurali (1748-1786), Erali (1791-1794) ve Ayşuvak (1797-1806) hanların da validesidir. Bu bakımdan Hanşa ünvanının yanı sıra Han Ana ünvanı da taşımıştır. Devlet idaresinde resmî yetki sahibi olan Bopay’ın diplomatik yazışmalarda kullandığı kendine ait özel bir mührü bulunuyordu.
Bopay Hanım’ın kim olduğu hakkında ve Ebulhayr Han’la evlenmeden önceki hayatı hakkında dönemin kayıtlarında açık ve kesin bilgiler bulunmamaktadır. 19. asrın sonlarında kayda geçirilen tarihî rivayetler ve halk anlatımlarında bazen Töre soyuna (Aksüyek) bazen de sıradan halka (Karasüyek) mensup olarak görünür. Yakın dönemlerde yapılan araştırmalar, ortaya çıkan yeni bilgi ve belgeler onun Aday (Tabınay) uruğuna mensup Süyündük Batır’ın kızı olduğunu, yine dönemin belgelerinde ismi çokça zikredilen ve şöhretli bir batır olan Aday Mirzatay Batır’ın ablası veya kız kardeşi olduğunu ortaya koymuştur.
Ebulhayr’la karşılaşması ve evlilikleri de halk anlatımlarına dayanır. Buna göre; Ebulhayr henüz genç, pek tanınmayan bir sultanken Küçük Orda’nın önemli isimlerinden Janibek Batır’la birlikte konar-göçer kabileler arasında dolaştığı esnada zenginliğiyle meşhur, yaşını almış, inatçı, sert tabiatlı bir adamın obasında birkaç gün konaklar. Ebulhayr bu adamın biricik, genç ve güzel kızı Bopay’ı görünce vurulur. Bunun üzerine kim olduğunu gizler ve bu zengin adamın hizmetine girerek bir süre obada kalmaya devam eder. Aşkı karşılıksız kalmaz.
Evlenmek istediğini duyurunca ağır bir kalım (çeyiz) talebiyle karşı karşıya kalır. Soylu bir aileye mensup olmakla birlikte imkânları oldukça sınırlı olan Ebulhayr Janibek Batır’ın desteğiyle talep edilen kalımı (yarısı ala yarısı kara paçalı 150 aygır) ödeyerek Bopay Hanım’la evlenir. Bopay Hanım’ın Ebulhayr’la evliliğinden beş oğlu (Nurali, Erali, Hoca Ahmet, Ayşuvak, Adil), Züleyha adında da bir kızı olmuştur. Ebulhayr’ın Bopay Hanım’ın dışında siyasi evlilikler dolayısıyla Başkurt ve Kalmuk (İdil Kalmuklarından) asıllı eşleri de bulunuyordu. Ancak Bopay Kazakların tabiriyle Baybişe (baş hatun, asıl eş) idi ve gerek Ebulhayr nezdinde gerekse devlet katında konum ve statü itibarıyla yüksek bir mevkide yer alıyordu.
Hem halk rivayetlerinde hem de kaynaklarda Bopay’ın çok güzel bir kadın olduğu anlatılır. Uzun boylu, sağlam ve iri yapılıdır. Elmacık kemikleri belirgin, yuvarlak çehreli, ince kaşlarının altındaki parlak geniş siyah gözleri dikkat çekicidir. Nazik ve yumuşak görünümünün ardında güçlü bir öngörü, akıl ve zihin yapısı ile ihtiraslı, muktedir, emredici bir karaktere sahiptir. 1736’da Orenburg bozkırlarına gelen ve aynı zamanda bir ressam olan İngiliz gezgin J. Castle yazlık karargâhında olduğu sırada Ebulhayr’ın otağında bulunmuş, kendisiyle ve ailesiyle görüşmüş, Bopay ve çocuklarının kara kalem eskizlerini yapma fırsatı bulmuştur. Onun notları ve çizimleri bu tarihlerde 40’lı yaşlarda ve beş çocuk annesi olmasına rağmen Bopay Hanım’ın endamı, zarafeti, asaleti ve güzelliği hakkında belirli bir fikir verir.
J. Castle’in geldiği tarihte Küçük Orda Kazak Hanlığı bir süredir Rusya himayesinde idi. Rusya’ya bağlılığın gereği olarak Bopay’ın oğullarından Erali Sultan Ruslarda rehin (amanat) tutuluyordu. Castle bu ziyarette hem Ebulhayr Han’ın hem de Bopay Hanım’ın kabulünde oldu. Hanın ve hanşanın huzurunda getirdiği hediyeleri takdim etti ve bir süre Bopay Hanım’la sohbet etti. Getirdiği hediyeler arasında Bopay Hanım’ı en çok etkileyen Castle’nin kendi eliyle çizdiği Erali Sultan’ın portresiydi. Bopay Hanım, çok özlediği oğlunun resmini görünce resmi gözyaşları içinde öptü. Hediyelerden çok mutlu olmuştu ve bu yabancı misafire kendi elleriyle ikramlarda bulundu.
Bopay Hanım Batı kültürünü, yaşamını merak eden, tanımak isteyen sıra dışı bir kadındı. Ailesini, kaç eşi olduğunu, çocuklarını sordu Castle’ye. Evli olmadığını öğrenince şaşkınlığını gizlemedi. Nasıl eğlendiklerini, nasıl dans ettiklerini göstermesini istedi. Castle’nin eşsiz dans edemeyeceğini söylemesi üzerine bundan vazgeçildi. Kazak ordalarının ve Kazak halkının varoluş mücadelesi verdiği çetin bir dönemde Ebulhayr Han’ın eşi olarak o da derin endişeler taşıyordu ve bu dönemde büyük sorumluluklar üstlendi. Kazakların üzerinde Kalmuk/Cungar baskısı ciddi bir tehlike olmaya devam ediyordu. Rusya hâkimiyetindeki Yayık Kazaçilerinin saldırıları sürüyordu. Volga Kalmuklarıyla ve Başkurtlarla sorunlar yaşanıyordu. Kazaklar bu ateş çemberinde Rusların siyasi desteğine ve güçlü ateşli silahlarına muhtaçtı.
Ebulhayr Han en büyük tehdit olarak gördüğü Cungar tehlikesini Rusların askerî ve siyasi desteğiyle bertaraf edebilmek, Küçük Orda’nın idaresinde kendisine rakip olanlara üstünlük sağlayarak tahtını koruyabilmek, hatta Küçük Orda’nın yanı sıra diğer Kazak ordaları (Orta ve Ulu Orda) üzerinde de söz sahibi olmak, kısacası Kazak bozkırlarında yegâne güç olmak düşüncesiyle yönünü Rusya’ya çevirmiş, Rusya’dan himaye arayışları için elçilerini Rus yetkililerine göndermişti. En büyük destekçisi ailesi ve en başta da eşi Bopay Hanım’dı. Kazakların ve genel anlamda Türkistan’ın tarihinde bir dönüm noktası kabul edilen bu karar sonuçları itibariyle hep tartışıldı.
Ebulhayr’ın bu kararı Kazak topraklarına ve Türkistan’a ulaşma hayalinde olan Rusların beklediği ve arzu ettiği bir gelişmeydi. Rusya tarafından deneyimli diplomat Aleksey İvanoviç Tevkelev’in yürüttüğü diplomatik müzakereler sonunda Küçük Orda Kazak Hanlığı Rusya himayesine girdi. Ebulhayr Rusya’ya sadakatinin ve bağlılığının teminatı olarak oğlu Erali Sultan’ı rehin (amanat) statüsünde Rusya’ya gönderdi. Artık Küçük Orda, Rusya hâkimiyetindeydi. Bopay Hanım, eşi Ebulhayr gibi Küçük Orda Kazak Hanlığı’nın yaşadığı iç ve dış problemler karşısında kurtuluşun ve istikbalin Rusya’yla dostluk ve iş birliği sayesinde mümkün olacağına inanıyordu.
Bu yüzden Kazakların istikbali için hayati önem taşıyan bu kararı destekledi ve Mirza Tevkelev başkanlığında gelen elçilik heyeti ile yapılan himaye anlaşmasına kişisel mührünü ilk basanlardan biri olduğu gibi bu konuda tereddüt yaşayan Kazak önderlerini de ikna etmeyi başardı. Bu vesileyle ismi Hanşa Popay, Hanşa Pupay şeklinde Rus kaynaklarında ilk defa 1731 tarihli söz konusu Rusya’ya tabiiyet belgesinde yer aldı. Küçük Orda Kazakları ile Ruslar arasındaki ilişkiler ilk yıllarda sorunsuz devam etti. Hatta Bopay Hanım, 1739-1740 yıllarında Sankt Peterburg’a resmî bir ziyarette bulunarak Anna İvanovna ile görüşmeye niyetlendiyse de bu sırada ortaya çıkan siyasi gerginlikler dolayısıyla olsa gerek bu seyahat gerçekleşmedi.
Ebulhayr Han’ın Ruslardan beklentileri istenildiği gibi gitmedi ve sürekli sorunlar yaşandı. 1740-1742 yıllarında yoğunlaşan Cungar tehlikesi aşılamadı ve Ruslardan ümidini kesen Ebulhayr bu defa Cungarlarla da müzakerelere girişti. Cungarların elinde olan Türkistan’ın kendisine verilmesi karşılığında onlara tabi olmayı, oğlu Ayçuvak’ı rehin vermeyi ve Kalmuk eşinden doğan kızını Cungar hanının oğluyla evlendirmeyi vadetti. 1742’de Orenburg Komisyonu başkanı olarak tayin edilen ve Orenburg şehrini kuran İvan İvanoviç Neplüyev’in bölgeye gelişiyle Rus-Kazak ilişkileri daha karmaşık ve daha sorunlu hale geldi. Orsk Kalesi’nde taraflar arasında bir dizi görüşme ve müzakere yapıldı. Ebulhayr’ın Neplüyev’le yıldızı hiç barışmadı. Bu tür anlaşmazlık durumlarında Bopay Hanım devreye girerek mevcut havayı yumuşatmaya, Neplüyev’le hanın arasındaki hoşnutsuzlukları azaltmaya büyük gayret gösterdi. Ebulhayr Han ve Kazaklar üzerinde Bopay Hanım’ın itibar ve nüfuzunu bilen Vali Neplüyev, ona karşı son derece nazik ve kibar davranarak, zaman zaman hediyelerle gönlünü alarak hanlık üzerinde sorunları onun vasıtasıyla gidermeye çalıştı.
Yaylım alanları, Rus göçmenlere toprak tahsisi, Rus askerî sahaların oluşturulması, Rusya tarafından hanlık idaresi içinde nüfuz ve rekabeti körükleyecek adımlar atılması, Ebulhayr ve ailesi için kale/şehir kurulması yönünde verilen sözlerin ki bunu Bopay Hanım da çok arzu ediyordu bir türlü yerine getirilmemesi gibi sürekli yeni sorunlar ortaya çıktı ve iki taraf arasında ciddi krizlere ve çatışmalara yol açtı. Han’ın özellikle Cungarlarla ittifaka yönelmesi Rus yetkililerini oldukça endişelendirdi. Cungarlarla ittifak teşebbüslerine aslında Bopay Hanım da sıcak bakmıyordu. Bu mesele gündemiyle yapılan kurultayda itirazlarını dile getirmiş, Kazak batırlarının halen Cungar esaretinde cefa çektiğini, kimilerinin hayatını kaybettiğini, eşlerinin gözyaşının dinmediğini ifade ederek bu ittifaka şiddetle karşı çıkmış, bu yönde kurultay üyelerinin saygısını, desteğini ve onayını kazanmıştır.
Ruslarla yaşanan ve krize sebebiyet veren sorunlardan birisi de «amanat» değişiminde yaşandı. Ebulhayr 1738’de Rusya’ya rehin olarak gönderilmiş olan oğlu Hoca Ahmet’in yerine bu defa Kalmuk asıllı karısından doğan Çingiz’i vermek istedi. Baş hatun olan Bopay’ın oğulları dışındakilerin rehinliği kanun ve teamüller ileri sürülerek Rus yetkililer tarafından reddedildi. Soroçinsk Kalesi’nde tutulan Hoca Ahmet, haberi alınca kaleden kaçma teşebbüslerinde bulundu. Sultan Derbişali, Hoca Ahmet’i Soroçinsk Kalesi’nden kurtarmak için 2000 kişilik bir kuvvetle kaleye hücum ettiyse de Neplüyev’in aldırdığı önlemler neticesinde başarısızlıkla sonuçlandı. Bu esnada Hoca Ahmet başka bir kaleye nakledilmişti. Bazı rivayetlere göre oğlu Hoca Ahmet’in, Rusların elinden kurtarılması operasyonuna bizzat Bopay Hanım da katılmış, Soroçinsk Kalesi kuşatmasında yer almıştı. Ebulhayr Ruslarla yaşanan bu son gelişmelere daha da öfkelendi. 1743-1744 yılları hudut üzeri iki taraf arasında âdeta savaş alanına döndü. Bu arada diplomatik müzakereler devam etti ve neticede Mirza Tevkelev’in girişimleriyle 1746’da Hoca Ahmet’in Kazan’da ikamet ettirilmesi kararlaştırıldı.
Böylece ilişkiler bir nebze yumuşamış olsa da Kazakların Rus hudutlarına baskınları devam etti. Rus ticareti sekteye uğradı. Ebulhayr’la ilişkileri tamir etmek, Neplüyev’le ortak bir anlaşma zemini hazırlamak üzere 1748’de Mirza Tevkelev yanına bu sırada Kazan’da rehin tutulan hanın oğlu Hoca Ahmet’i de alarak yeniden Orsk Kalesi’ne geldi. Burada amanat değişimi yapıldı. Hoca Ahmet’in yerine Bopay’ın diğer oğlu Ayçuvak Ruslara verildi. Çatışmalarda ele geçirilen Rus esirler de Tevkelev’e teslim edildi. Ebulhayr halen öfkeli olduğu Vali Neplüyev’le görüşmeden yurduna hareket etti. Ruslarla sorunlar şimdilik çözülmüş oldu. Bu iyi ilişkilerin kurulmasında, elçi Tevkelev’le geçmişe dayalı tanışıklığı bulunan, onunla ortak barış ve müzakere diline sahip olan Bopay Hanım’ın etkili olduğu hiç şüphesizdir. Ebulhayr 1748’de Orsk Kalesi’nde Tevkelev’le yaptığı görüşmeden dönerken Orta Orda’nın nüfuzlu sultanlarından olup Naymanların başında olan ve bir süredir Vali Neplüyev tarafından Ebulhayr’a karşı yeni bir denge unsuru olarak gönlü okşanan Barak Sultan tarafından öldürüldü.
Bunun üzerine Küçük Orda’nın ileri gelenleri, farklı yerlerde konup-göçmekte olan oğulları Nurali, Erali ve Adil sultanlara haber salarak derhal anneleri Bopay Hanım’ın yanına gelmelerini istediler. Bu tarihten sonra Bopay Hanım hanlığın idaresinde daha etkin bir pozisyon aldı. Önünde halletmesi gereken iki temel mesele vardı. Birincisi oğullarından en büyüğü olan Nurali’nin tahta çıkarılması, diğeri bozkır teamülleri gereği Barak’ın öldürülerek Ebulhayr Han’ın intikamının alınması idi. Bir nevi naibe sultanlar gibi hanlık yönetimini geçici olarak devralıp; idarenin, oğulları eliyle devamlılığını sağlamak, bu geçiş sürecini sağlıklı yönetmek üzere kolları sıvadı.Yeni hanın seçimi, vasallık ilişkisi gereği Rus yönetimini de yakından ilgilendiriyordu.
Ebulhayr Han, sağlığında kendisinden sonra tahta en büyük oğlu Nurali’yi aday göstermişse de aile dışından başka talipler de mevcuttu. Kayıp Han’ın oğlu Sultan Batır bunlardan biriydi. Bopay Hanım, oğlu Nurali’nin han seçilmesi için hem orda içinde hem de Rus yetkililer nezdinde derhal teşebbüse geçti. Neplüyev, Rusya’nın tercih ve menfaatleri doğrultusunda hükûmetiyle ve Bopay Hanım’la bu mesele üzerine temas halindeydi. Bopay Hanım, Küçük Orda’nın Rus himayesine giriş sürecinde ve sonrasında Ruslarla yaşanan krizlerde ılımlı ve çözüm odaklı hareket ettiğinden Rus yetkililerin teveccühünü kazanmıştı. Rusya, Kazak Ordasına gönderdiği memurlar vasıtasıyla seçimleri yakından takip ettiği gibi Nurali’nin seçilmesi için müdahalelerde bulundu. Kayınlı Nehri kıyısında bazı usul ve teamüller de göz ardı edilerek yapılan han seçiminde Nurali Sultan, Küçük Orda Hanı seçildi. Bu seçimin Rusya tarafından onaylanması gerekiyordu.
Nurali’nin hanlığının tasdik edilmesi için validesi Bopay Hanım, Rus yetkilileriyle diplomatik yazışmalar yürüttü. İmparatoriçe Elizabet’e yazdığı mektupta oğlu Sultan Nurali’nin «Küçük ve Orta Orda Hanı» olarak seçildiğini, imparatoriçenin fermanı olmaksızın bunun bir mana taşımayacağını dile getirdi ve Nurali’nin hanlığının altın mühürlü belgeyle tescil ve tasdik edilmesini rica etti. Tevkelev’e yazdığı başka bir mektupta, han olarak seçilen oğlu Nurali’nin hanlığının imparatoriçe tarafından tasdik edilmesi için tavassut ve yardımlarını talep etti. Aynı tarihte Neplüyev’e de bir mektup yazdı. Mektupta oğlu Nurali’nin oybirliğiyle han seçildiğini, bununla ilgili evrakların saraya gönderildiğini belirtiyordu. Neplüyev’e yazdığı bu mektupta asıl üzerinde durduğu konu Barak Sultan tarafından öldürülen kocası Ebulhayr Han’ın intikamının alınması meselesi idi. Bu hususta halkın kararlı ve beklenti içinde olduğunu belirtiyor ve bu intikamın alınmasına kendisinin iznini ve desteğini talep ediyordu.
Neplüyev, Bopay Hanım’a gönderdiği mektupta Nurali’nin hanlığı ile ilgili işlemlerin başlatıldığını ve evrakların saraya gönderildiğini yazdı. Küçük Orda’da yaşanan bu gelişmeler hakkında bilgi ve düşüncelerini ayrıca Rus Dışişleri’ne rapor etti. Her iki ordada söz sahibi olacak ve Kazak ordalarına birleşme yolu açacak bu ünvanın verilmesi, Rus siyasetine ve Neplüyev’in kişisel yöntemlerine aykırıydı. Neplüyev bu raporda Ebulhayr’ın hanlığı boyunca hiçbir zaman Küçük ve Orta Orda Hanı ünvanı kullanmadığını belirtti ve Nurali’ye bu ünvanın verilmesinin Rus siyaseti bakımından sakıncalarına dikkat çekti. Ayrıca Ebulhayr’ın intikamının alınması hususunda Bopay Hanım’ın ricasından bahsederek, Kazak törelerinin bunu gerektirdiğini, bu yönde Küçük Orda’da hazırlıklar yapıldığını bildirdi ve intikam alınmasının Rusya için hiçbir mahsuru bulunmadığını yazdı. Kardeşi kardeşe kırdırma siyaseti, Neplüyev’in zaten arzu ettiği bir yöntemdi ve belki de Barak’ın azmettiricisi bizzat kendisiydi. Bopay Hanım, Rusların (Neplüyev’in) Barak Sultan’la yakın ilişkilerinden haberdardı.
Devlet idaresinde tecrübeli olan Bopay Hanım, meseleyi aynı zamanda hem Rusya hem de Cungarlar nezdinde diplomasi ve müzakere yoluyla çözmekten yanaydı ve Kazaklar arasında kan dökülmesini istemiyordu. Bu hadiseden sonra Barak Sultan Cungarlarla yakınlaşacağından mesele Cungarlarla da ilişkilere bağlıydı. Ayrıca Barak, Naymanların yöneticisi olarak Orta Orda Kazakları arasında saygın ve nüfuzlu bir sultan olduğundan Küçük ve Orta Orda Kazakları arasında derin husumete yol açılacak ve büyük kan dökülecekti. Bopay Hanım tüm bunlara meydan vermeden meseleyi hem diplomasi zemininde hem de siyaseten çözme eğiliminde oldu. Barak’tan intikam alınması girişimleri kardeşi Mirzatay Batır tarafından Barak Sultan’a yakın kabileler üzerine birkaç baskın yapmakla sınırlı kaldı.
Oğlu Nurali’nin hanlığı, İmparatoriçe Elizabet tarafından 26 Şubat 1749 tarihli beratla tasdik edildi. «Rusya’ya sadakatle hizmet etmiş olan Ebulhayr Han gibi oğlu Nurali’nin de düzgün ve iyi hali dolayısıyla hanlığının tasdiki» ibaresi yazıldı. İmparatoriçe tarafından ilerleyen tarihte Neplüyev’e yazılan emirnamede Nurali’nin Küçük ve Orta Orda Hanı ünvanı yerine babası gibi Kırgız-Kazak Hanı ünvanıyla hanlığının tasdik edildiği bildiriliyordu. Aynı yıl temmuz ayında Nurali Han, Orenburg’ta Neplüyev’in huzurunda Rusya’ya sadakat yemini etti. Hanlık alameti olarak samur kaftan, şapka ve kılıç kuşatıldı. Artık hanlığın yönetimi Nurali’nin elinde olsa da annesi Bopay Hanım’ın gölgesi hep üzerinde olmaya devam etti. Ruslarla yaptığı görüşmelerde Bopay Hanım, bir zamanlar Ebulhayr’ın da ısrarla talep ettiği ve bir türlü hayata geçirilmeyen İlek Nehri üzerinde bir kale şehir kurularak ailesinin orada güven içerisinde yaşaması isteğini Ruslara hatırlatmaya devam etti.
Nurali Han Orenburg’ta yapılan merasimin ardından ülkesine döndüğünde yeni bir sorunla karşılaştı. Ebulhayr Han kendisine Türkistan şehri kalım olarak verildiği takdirde kızını Cungar hanına vermeyi vaat etmişti. Ruslar bu duruma müdahale etmiş, Küçük Orda’nın Rusya himayesinde olduğunu, bundan sonra muhataplarının Rusya olduğunu ilan etmiş olsalar da Kazak-Cungar meselesi tam olarak halledilmiş değildi. Nurali, Orenburg’tan döndüğünde Cungar elçilerinin geldiğini öğrendi. Bu vaadin gerçekleşmesi Rusya’ya bağlılık ve sadakate büyük gölge düşürecekti. Aksi durumda da Cungar tehdidiyle karşılaşacaktı. Ayrıca babasının intikamının alınması da Cungarlarla ilişkilere bağlıydı. Zira Küçük Orda’da intikam hazırlıklarından haberdar olan Barak Sultan, himaye arayışına girerek Cungarlara yakınlaşmıştı.
Bopay Hanım, Ebulhayr’ın sağlığında Cungarlarla yakınlaşmasına karşı durmuş olsa da onun ölümünden sonra üvey kızı Namurun’un Cungar Hanı’nın oğluyla evlenmesine rıza göstermek zorunda kaldı. Babası Ebulhayr Han gibi Nurali de hem Ruslar hem de Cungarlar arasında bir denge siyasetine yöneldi ve Cungar elçilerini bir müddet oyalama yöntemini kullandı. Gönderdiği elçi vasıtasıyla Cungar hanından kız kardeşi için kalım olarak Türkistan şehrini istediğini duyurdu. Bu gelişmelerden haberdar olan Rus Dışişleri, Nurali’nin Cungarlarla yakınlaşmasına mâni olunmasını ve bu evliliğin engellenmesini Neplüyev’den istedi. Bu meselelerden dolayı Nurali’nin hem Ruslarla hem de Cungarlarla ilişkileri bozuldu. Neyse ki Cungar hanına verilmesi vadedilen müstakbel gelin Namurun, 1750’de şüpheli bir şekilde öldü. Bu sırada Cungarlar arasında iç sorunlar da ortaya çıkınca Küçük Orda Kazakları için Cungar meselesi savuşturulmuş oldu.
Diğer taraftan himaye beklentisiyle Cungarlara yakın sahalarda konup göçmeye başlamış olan Barak Sultan da Türkistan yakınındaki Karnak şehrinde zehirletilerek öldürüldüğü için bu mesele de Kazaklar arasında büyük kan dökülmeden halledilmiş oldu. Bu tarihlerden itibaren Küçük Orda Kazak yönetiminin tek muhatabı Ruslardı. Validesi Bopay Hanım’ın sağlık sorunlarının baş göstermesi ve hanlık üzerinde iktidarını sağlamlaştırması sonrasında Nurali, Ruslara daha fazla yanaştı ve onun döneminde Ruslarla vasallık ilişkisi daha da derinleşti. Gerek 1755 Batırşa isyanı sonrasında Başkurtlarla yaşanan sorunlarda gerekse Pugaçev isyanı ve sonrasında yaşanan olaylarda Rusların kullanışlı, sadık bir aparatına dönüştü.
Ebulhayr’la başlayan yaklaşık bir asırlık hanedanın sırtını yasladığı ulu bir çınar olan Bopay Hanım uzun bir ömür sürdü. Doğum tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte 1690’lı yılların ortalarında doğduğu genel olarak kabul edildi. Ebulhayr Han’ın ölümünden sonra 32 yıl daha yaşadı ve 1780’de öldü. Orenburg bölgesi, İletsk ilçesi, Dimitriyovka köyünde, uzunca bir süre Meçetka olarak adlandırılmış olan yerde defnedildi. Mezarının başına bir türbe yapıldı. Ancak hanlık yönetiminin ilgasından sonra Rusya’nın iç eyaletlerinden gelen göçmenler bozkıra akın ettiğinde Bopay’ın türbesi yıkıldı. Tuğlaları göçmenlerin kendileri için inşa ettikleri evlerin yapımında kullanıldı. Bölge daha sonra askerî alan haline getirilince gözden ırak kalan mezar yeri zamanla unutuldu. Kazakistan’ın bağımsızlığının 25. yılında mezar yerinin tespiti ve bir anıt mezar yapılması için bölgeye keşif heyeti gönderildi. Mezarı tespit edildi ve hayatını Kazakların istiklaline ve istikbaline adamış olan hanlar anasının hatırası ölümsüzleştirildi. Yazar: Prof. Dr. Fatih Ünal
Kaynakça «Bopay (Batima)», Kazahstan Natsionalnaya Entsiklopediya, 1, red. B. Ayagan, Almatı 2004, s.442. «Bopay (Pupay) Hanım», Kazak Sovet Entsiklopediyası, Kazak SSR Gılım Akademiyası, 2, Almatı 1973, s.411. Djon, Kestl, Dnevnik Puteşestviya v Godu 1736-m İz Orenburga K Abulhairu, Hanu Kirgiz-Kaysatskoy Ordı, Almanca’dan Çeviren Volfgang Ştarkenberg, Almatı 1998. Dobrosmıslov, A, Turgayskaya Oblast; İstoriçeskiy Oçerk, Orenburg 1900. Doğan, Orhan, Kazak Hanlığı’nın Çarlık Rusyası ve Cungarlarla İlişkileri (Rus ve Kazak Kaynaklarına Göre), TTK, Ankara 2021. Kazahsko-Russkie Otnoşeniya v XVI-XVIII Vekah, Akademii Nauk Kazahskoy SSR (Sbornik Dokumentov), Alma-Аta 1961. Kazak SSR Tarihı Köne Zamannan Buginge Deyin, III, Kazak SSR Gılım Akademiyası, Almatı 1982.
Javlin, Kizikbay Mınbayulı, «Bopay Hanım- Sayasi Memlekettik Kayratker (1690-1780)», «Abilkayır Han Men Bopay Hanımnın Ömir Jolı Jane Ult Tarihındagı Ornı» Attı «Bolaşakka Bagdar: Ruhani Jangıru» Bagdarlaması Ayasındagı Halıkaralık Gılımi-Tajiribelik Konferentsiyasının Materialdar, 21 Jeltoksan 2018, Yessenov University, Aktav s.3-7. Levşin Aleksey, «Opisanie Kirgiz-Kaysakski ili Kirgiz Kazaçih Ord i Stepey, II, S. Peterburg 1832. Meyer, L, Materialı dlya Geografii i Statistiki Rossii; Kirgizskaya Step Orenburgskogo Vedomstva, Sankt Peterburg 1865. Rıçkov, P.İ., İstoriya Orenburgskaya (1730-1750), Orenburg 1896. Ünal, Fatih, XVIII. Yüzyıl Türk-Rus İlişkilerinde Neplüyev İstanbul’dan Orenburg’a, Gece Kitaplığı, Ankara 2015.
TUNUS 1- Halkı % 100 müslümandır. 2- Cumhurbaşkanını halk, başbakanı parlemento seçiyor. 3- Nüfusu 9 milyon. Ülkede 35 üniversite, 80 kolej var. Her branşta eğitim veriyorlar. İlkokul birinci sınıftan, master veya doktoraya kadar tüm eğitim ücretsiz. 4- Aile planlaması yasası, 1956 yılında hazırlanmış. Bu yasa gereğince her aile 3’ten fazla çocuk yapamıyor. 5- Resmi nikah, tek geçerli aile sistemi. İmam nikahlı ikinci eş yasalarla yasaklanmış. 6- Ülke, çevre değerlerini kabul ettiğinden her yer tertemiz. Çünkü çevreyi kirletenler hapis cezası ile cezalandırılıyor. 7- 800 gr ekmeğin fiyatı 30 kuruş, Bir kg dana bifteği 13 TL.
8- Bu ziraat ülkesinin ihracat malları zeytinyağı, tahıllar, portakal, limon, ton balığı.
9- İthalat çok yüksek vergilere tabi.
10- Türban, resmi daireler ve eğitim kurumlarında yasak, ancak sosyal yaşamda serbest.
11- Yılda bir kez ağaç festivali düzenleniyor. Festival sırasında herkes bir ağaç dikiyor.
12- Yılda bir kez dağa tırmanma festivali düzenleniyor. Her ülkeden bu ülkedeki boynuz dağına tırmanmak için turistler akın ediyor.
13- Ülkede 60 milyon zeytin, 3.5 milyon portakal ve 800 bin adet limon ağacı var.
14- Din ve devlet işleri tamamen birbirinden ayrı. Tam bir laiklik abidesi.
15- Başkentin ana caddesinde, kocaman bir posterde, bir kadın polisin, 3 çocuklu bir hanımı trafikte yönlendirişi resmedilmiş.
16- Bu posterin altında şöyle yazıyor: ”Ülkemizdeki iş kadınları, sokak düzenimizi sağlamakta baş etkendir.”
17- Her öğrencinin birinci lisanı Arapça, ikinci lisanı Fransızca. Bunun haricinde, isteyenlere 5 yıl İngilizce eğitimi veriliyor.
18- Ülkenin dış borç gibi bir derdi yok.
19- Her taraf çiçek, çimen ve ağaçlarla süslenmiş. Bunları koparan, yolan, sertifikasız ağaç kesen herkese hapis cezası veriliyor.
20- Sokaklarda gezen bir tek başıboş kedi veya köpek yok.
21- Bir şoförün aylığı 400 dolar. Bunun dörtte ya da beşte birini kiraya veriyor. Kalanı ile kimseye muhtaç olmadan yaşayabiliyor ve para biriktirebiliyor.
22- Emeklilik yaşı 60 olarak belirlenmiş. Her vatandaş vergisini vermekle gurur duyuyor.
23- Elli – altmış bin kişilik üstü kapalı futbol stadyumları var.
24- Devlette hortumculuk şimdiye kadar hiç duyulmamış ve görülmemiş.
25- İthalattan çok, yerli üretime önem veriliyor.
26- Kentlerdeki duvarlarda, sanatçıların yaptığı, bizde bazı çevrelerin ”müstehcen” bulma ihtimali olan kadın resimleri yer alıyor.
27- Art deko tarzı süslü mimariyi yansıtan eski binalar çok iyi korunmuş durumda.
28- Siyasette 4 parti var. Bu yıl yapılacak başkanlık seçimine 2 aday katılacak. Hükümette 24 bakan var.
29- Halk sürekli çalışıyor ve üretiyor. Lüks ve ihtiras peşinde olan yok. Kazanç ”eşitlikçi” bir biçimde paylaşılıyor. Bu, yaşamlarından belli oluyor.
30- Bu ülkede ezan okunurken mutlaka durup dinlersiniz. Zira, hiçbir minarede sonuna kadar açılmış, yarısı da patlak hoparlörler yoktur. Müezzin şerefeye kadar zahmet edip çıkar ve oradan okur. Ve gerçekten çok güzel okur, herkes de onu dinler.
31-Kadınlar yasalar önünde gerçekten birinci sınıf vatandaştır. Mirasta kız çocukları daha önde tutulur. Kadın istemediği sürece boşanmak çok zordur. Veee en çarpıcı fark da şudur: Bir kadına arabanızla çarpıp yaralarsanız, alacağınız ceza, erkeği yaraladığınız zaman alacağınız cezadan yaklaşık %50 daha fazladır.
32-Çöldeki bedevi bile ana dili gibi bir yabancı dil konuşur.
33-Kanun ve kurallara uyulur. Çölde LandRover’la turistleri safariye götüren şoför, dümdüz ve kaymak gibi bir asfalt yolda günlerce, saatte 60 km. hızın üstüne çıkmayarak beni deli etmişti.
34- Ne tarihi dokuları, ne de cennet gibi bir doğaları var. Aslında, yılan, akrep ve çölden başka hiçbir şeyleri yok. Ama Şubat’ta da Mayıs’ta da, Eylül’de de, Kasım’da da, her taraf turistle doludur.
35-Etrafta bir tane bile maganda göremezsiniz.
36-Zeytin ağacı ve zeytin üretimi neredeyse bizim kadardır.
37-Ülke büyüklüğü bizimkinin BEŞTE BİRİ. Nüfus da yaklaşık SEKİZDE BİRİ kadardır!!!
Bu ülkenin adı TUNUS! Tunus’un efsanevi kurucu lideri Habib Burgiba tam bir Mustafa Kemal ATATÜRK hayranıydı ve ülkeyi şekillendirirken, birebir ATATÜRK’ün fikirlerini esas aldığını defalarca beyan ettiğini biliyor muydunuz?
12 oktyabr Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Əsədov Gəray Lətif oğlunun vəfat etdiyi gündü.
Gəray Lətif oğlu Əsədov 1923-cü ildə Karyagin qəzasının (indiki Beyləqan rayonu) Şahsevən kəndində anadan olmuşdur. Kənddəki yeddiillik kənd məktəbini bitirdikdən sonra bir müddət kolxozun pambıq tarlalarında çalışmışdır.
1942-ci ildə hərbi xidmətə getmişdir. Mozdok şəhərinin yaxınlığındakı dağların ətəklərindən uzaq Rumıniyayadək şanlı döyüş yolu keçmiş Serjant Gəray Əsədov 27-ci ordunun tərkibində məşhur Kursk əməliyyatında döyüşmüş: Ukrayna, Moldaviya və Rumıniyanın azad edilməsinə fəal iştirak etmişdir.
1941-ci ilin payızında könüllü olaraq əsgərliyə yollanıb. Əvvəlcə Naxçıvanda yeni formalaşan diviziyanın tərkibində qısamüddətli kiçik komandirlər kursunu keçib. 1942-ci ilin yayınadək İranda sovet qoşun hissələrinin tərkibində xidmət edib və Qafqaz təhlükədə olduğu vaxtlarda döyüşlərə yollanıb. Avtomatçılar bölməsinin komandiri kimi ilk döyüşlərdən qorxmazlığı və cəsurluğu ilə fərqlənib. Onlarla düşməni məhv edib, əsir götürüb. Əlbəyaxa döyüşlər zamanı göstərdiyi şücaət onun şan-şöhrətini daha da artırıb.Xüsusilə Xuedin şəhəri uğrunda döyüşlərdə düşmən minomyotunun heyətini məhv edərək şəxsən özü minomyotun arxasına keçib və onun üzünü düşmən istiqamətinə çevirərək xeyli canlı düşmən qüvvəsini məhv edib.Həmin döyüşlərdə göstərdiyi igidliyə görə Gəray Əsədov “Qırmızı Bayraq ordeni”nə layiq görülüb.1944-cü il oktyabr ayının 19-da isə Gəray Əsədov uzaq Rumıniyada qumbara ilə düşmənin bir neçə atəş nöqtəsini susdurub, qumbarası, gülləsi tükənəndə isə öz köksünü düşmənin dəzgah pulemyotunun qarşısına verərək əməliyyatın uğurla başa çatmasına zəmin yaradıb. Aleksandr Matrosovun qəhrəmanlığını təkrar edən həmyerlimizin adı əbədi olaraq Böyük Vətən müharibəsi tarixinə qızıl hərflərlə yazılıb. Ona ölümündən sonra Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı 1945-ci ilin 24 martında verilmişdir. Məzarı Vətənimizdən uzaqlarda olsa da xalqımız igid oğlunun adını həmişə əziz tutur.
