Nəhayət, qadın bütün çaşqınlığını bir kənara qoyub özünü toparladı və ayağa qalxdı. Bu, son illərdə onun üçün möcüzə idi. Çünki adətən çarpayıdan qalxmaq üçün əl ağacına möhkəm söykənmədən, kimsənin köməyi olmadan addım atmaq mümkün deyildi. İndi isə qadın sanki bütün ağrılarını unudaraq, görünməz bir qüvvənin təsiri ilə rahatlıqla yerindən qalxmışdı.
Əslində, ayağa qalxmasına səbəb yalnız ağrısızlıq deyildi. Onun içini yandıran başqa bir güc, başqa bir maraq vardı. Bu maraq — qarşısında dayanan sirli adamın kimliyini bilmək istəyindən doğmuşdu. Ona görə də bütün ehtiyatını bir anlıq unutdu, pəncərəyə tərəf addımladı.
Çöldən içəri boylanan adam get-gedə aydınlaşırdı. İndi qadın onun gənc bir zabit olduğunu seçə bilirdi. Hərbi geyimi bədəninə yaraşırdı, mərd duruşu, sifətindəki izlər onun müharibə həyatını açıq-aydın göstərirdi. Cüssəli, yaraşıqlı bir zabit idi. Qadının ürəyi daha da sürətlə döyünməyə başladı.
Artıq o, ikinci mərtəbənin pəncərəsindən 0boylanan bu nəhəng adam ilə üz-üzə dayanmışdı. Gözlərini yumub-açdı, amma gördükləri dəyişmədi. Normal boylu adamlardan iki dəfə hündür olan bu adam sanki dumanın içindən çıxaraq bir addımlığında dayanmışdı. Qadın çaşqınlıq içində baxışlarını ondan çəkə bilmirdi. Dərin, qara gözlər ona tanış görünürdü. Son illərdə yaddaşında qarışıqlıq olsa da, yaxınlarının üzlərini gec tanısa da, bu baxışları bir anın içində seçdi.
Əlləri titrəyirdi. O titrək əlləri ilə pəncərənin kənarına toxundu, sonra adamın küləyə qoşulub içəri keçmiş hərbi paltarının ətəyini burnuna yaxınlaşdırdı. İllərin xəstə vərdişi ilə bunu edərkən gözləri doldu. Elə bil ki, paltarın qoxusundan illərin arxasından boylanan əziz bir nəfəs, doğma bir nəfərin hənirtisi gəldi.
Qadının boğazı düyünləndi. Dodaqları titrəyə-titrəyə pıçıltı ilə, amma bütün ruhunun həyəcanını yığaraq güclə soruşdu: — Teymursan?.. Bu kəlmə sanki onun dilindən deyil ruhundan qopdu. Ona elə gəldi ki, heç Teymuru doğanda bu qədər ağrı çəkməmişdi. İndi Teymur adlı bu ağrı ildırım kimi çaxıb Bakının göydələn binalarının arasında əks-səda veriərək susmaq bilmirdi.
Bunin göründüyü qədər sadə yazıçı deyil. Çexovdan sonrakı dönəmdə rus ədəbiyyatının ən böyük hekayə ustası odur. Buninin dünyagörüşü də Turgenevin, Çexovun həyata baxışına yaxındır. Hətta bu üç yazıçı arasında düşüncə bənzərliyindən doğan süjet oxşarlıqları da tapmaq olar: məsələn, Turgenevin “Dvoryan ocağı” romanında, Çexovun “Böyük Volodya, kiçik Volodya”, Buninin “Saf bazar ertəsi” hekayələrində qadın qəhrəmanların monastıra çəkilməsi kimi. Təsadüfi deyil ki, 1933-cü ildə ona Nobel mükafatını da “rus klassik nəsrinin ənənələrini böyük ustalıqla inkişaf etdirdiyinə görə” vermişdilər.
Siyasi ədəbiyyat yaratmasa da, Bunin siyasi baxımdan çox ayıq yazıçıydı. Sosial-siyasi romanlar yazan zavallı Qorkidən fərqli olaraq Stalin rejimi onun başını bişirib sovet Rusiyasına qaytara bilmədi, hərçənd Bunin rus torpağına hədsiz bağlı bir patriot idi; üstəlik əlli yaşında mühacirətə gedib yeni həyata başlamaq zarafat deyil, buna hər adamın təpəri çatmaz. Avropanın Banin imzasıyla tanıdığı fransızdilli mühacir Azərbaycan yazıçısı Ümmülbanunun “İvan Buninin son höcəti” povestində ədəbiyyat üzrə ilk rus nobelçisinin Parisdəki emiqrant həyatıyla bağlı maraqlı məqamlar var. Biri budur ki, sovet ədəbiyyatının marşalı Konstantin Simonov Parisə səfərə gedəndə Bunini dilə tutub vətəninə qaytarmaq üçün onunla görüşəsi olur. Simonov arvadıyla gəldiyindən Bunin görüşə Baninin də qatılmasını ondan xahiş eləyir. Ümmülbanu yazır ki, görüş çox darıxdırıcı, sıxıntılı keçirdi, elə bil qonşu otaqda tabut vardı. Arada Bunin Simonovun Rusiyadan gətirdiyi arağı gözünün önünə tutub şüşənin üstünə yapışdırılmış etiketi uzun-uzadı nəzərdən keçirir. Qadın buna belə yozum verir: elə bil yazıçı o bir parça kağızdan rus xalqının taleyini oxumaq istəyirdi.
Adını çəkdiyim əsərdə Buninin siyasi sayıqlığıyla bağlı bir maraqlı məqam da var. Həmin günlərdə Parisdə sovet Özbəkistanının çiçəklənməsiylə bağlı təbliğati sənədli film nümayiş olunur. Filmin təsiri altında Banin (əslində daha çox qoca aşiqini qıcıqlandırmaq üçün) sovetləri tərifləməyə başlayır, deyir ki, oradakı inkişafı vətənindən küskün yazıçının gözü götürmür. Bunin inciyib gedir, çox keçməmiş ərköyün qıza bu məzmunda məktub göndərir: “Əzizim Tanin, Banin! Özbəkistan əlli, yüz, min il bundan qabaq da gözəl idi. Yer üzündə üzüm Karl Marksa qədər də yetişirdi. Allahın adını kiçik hərflə nə qədər yazsalar da, o, insanların qəlbində əbədi yaşayacaq”. Zənnimcə, bu üç qısa cümlə yetmiş illik sovet təbliğatını darmadağın eləməyə yetər.
İvan Bunin sənətə baxışları, fəlsəfi-estetik dünyagörüşü baxımından da ayıq-sayıq adam idi. Onu realist də, modernist də sayanlar var, hərçənd bu məsələyə yanaşmada birmənalı mövqe tutmaq çətindir. Əslində Bunin realistlər içində modernist, modernistlər içində realist yazıçıdır. Onun Andrey Belı kimi fanatik, ehkamçı modernistlərdən, həyatı estetik kanonların çərçivəsinə dürtən sənət xürafatçılarından, modern mövhumatçılardan xoşu gəlmirdi, bununla belə Buninin, başqa ad çəkmirəm, “Kölgəli xiyabanlar” silsiləsini oxuyan kəs onun necə yenilikçi, necə yetik yazıçı olduğunu görməyə bilməz. Rus nəsri sonrakı mərhələlərə ondan keçməklə adlayıb.
Buninin povest-hekayələrinin mütləq çoxluğunun süjeti sevgi əhvalatları üstündə qurulub. Onun can, nəfəs verdiyi qız-qadın obrazlarından böyük bir qalereya yaratmaq olar, həm də on illər boyunca vücuda gəlmiş bu surətlər eyni gənclik şövqüylə, korşalmamış bir zövqlə yaradılıb. 1916-cı ildə qələmə alınmış “Zərif nəfəs” hekayəsinin müəllifiylə 1924-cü ildə ərsəyə gəlmiş “Mityanın məhəbbəti” povestinin müəllifi, 1925-ci ildə işıq üzü görmüş “Günvurma” hekayəsinin müəllifiylə 1944-cü ildə yazılmış “Saf bazar ertəsi” hekayəsinin (74 yaşlı!) müəllifi arasında yaş fərqi əsla sezilmir. Sonuncu əsərin də içində yer aldığı qırx hekayədən ibarət “Kölgəli xiyabanlar” silsiləsini Bunin öz nəsr yaradıcılığının zirvəsi sayırdı. Qırxı da nakam sevgidən danışan bu hekayələri müəllif iyirminci əsrin ən ağır illərində (1937-1945), öz ömrününsə sonuncu gənclik dönəmində qələmə almışdı. Hamısı da ya kədərli, ya faciəli sonluqla bitir. Göründüyü kimi, dünya savaşının kosmik hay-küyü içində, tarixin qırılma nöqtəsində yazıçı öz qəlbinin səsini dinşəyib öz ruhunun tarixinə dala bilmişdi.
Buninin sevgi hekayələrinin az qala hamısının avtobioqrafik bünövrəsi var. Yazıçı yeni könüllər kəşf eləməyə, yeni-yeni eşq sultanlıqlarına səyahətə çıxmağa təşnə duyğularını heç vaxt umsuq qoymamışdı, hər təzə təəssüratını bir yazıya çevirmişdi. Bu baxımdan Buninin fərdi yaşantılarından, şəxsi təcrübəsindən mayalanmayan əsəri tək-tək olar. “San-Fransiskolu cənab” (1915) povesti həmin sırada bəlkə də birincidir. Bu əsərdə həyatdan alınma yalnız bir fakt var – Kapridə amerikalı turistin qəfil ölməsi. Həmin vaxt özü də adada dincələn yazıçıya bu hadisə bərk təsir göstərmişdi. Daha sonra Tomas Mannın 1912-ci ildə işıq üzü görmüş “Venesiyada ölüm” kitabının üz qabığını görəndə ağlına “Kapridə ölüm” adlı əsər yazmaq ideyası gəlmişdi. İdeya dördcə günə həyata keçirilsə də, başlıq dəyişdirilmişdi. Yeri gəlmişkən, adıyla onu ilhamlandıran əsəri Bunin yalnız bir neçə ay sonra oxumuşdu, ancaq bəyənməmişdi.
Bəlli fakt istisna olunmaqla povestdə hər şey müəllif təxəyyülünün məhsuludur. Bunindən çıxmayan iş – bu əsərdə nə sevgi macərası, nə aşiqanə baxış, nə ehtiraslı görüş var. “San-Fransiskolu cənab” povesti həm fantaziyaya yer qoymayan realist hekayə, həm də gerçəkliyi fəlsəfi ümumiləşdirmə donunda təqdim eləyən bədii pritçadır. Buninin həyatı tragik qavrayışı burada bütün gücüylə əksini tapıb.
58 yaşlı milyonçu (müəllif onun adını bizə demir, bununla da həyatda bir ad, nişanə qoymadığına eyham vurur), nəhayət, bu yaşında dincəlmək haqqı qazandığı qənaətinə gəlib arvadıyla, qızıyla iki illik dünya səyahətinə çıxır. “Atlantida” adlı nəhəng səyahət gəmisi bu əsər qələmə alınandan üç il əvvəl okeana qərq olmuş “Titanik” transatlantik laynerinə bənzəyir. Bu gəmiyə Atlantik okeanının dibinə çökmüş əfsanəvi qitənin adını verməklə yazıçının nəyə eyham vurduğunu söyləməyə, zənnimcə, lüzum yoxdur.
“Atlantida” gəmisi kainat adlı qaranlıq, soyuq okeanda üzən yer adlı mavi gəmiciyin rəmzidir. Bu gəmidə həyat ikiqatlıdır: zirzəmidə fəhlələr üzlərini cəhənnəm alovu qarsa-qarsa ac sobalara daş kömür atır, varlı sərnişinlərin rahat dincəlməsi üçün gecə-gündüz çalışırlar; işıqlı kayutlarda, salonlarda qayğısız, yeknəsəq günlər keçirən ağalar, xanımlar isə gündə bir neçə dəfə ləziz təamlar düzülmüş süfrələrə çağırılır, hər yeməyə bir ayrı libasda gəlirlər.
San-Fransiskolu cənabın səyahət marşrutu uzundur: İtaliya, Fransa, Yunanıstan, İstanbul, Misir… ta Yaponiyaya qədər. Uzun illər boyunca çinli muzdurların istismarı hesabına yığdığı kapital özünə hər cür qulluğu rəva görməsi üçün ona geninə-boluna yetir. Müəllif yazır ki, cənab indiyədək yaşamamışdı, yalnız mövcud olmuşdu. Onun keçmişi haqda dolğun təsəvvür yaratmasa da, yazıçı milyonçunun ömrü boyu məhz bu gün üçün çalışdığını, ömrü boyu haradasa gələcəkdə onu gözləyən mücərrəd xoşbəxtliyə can atdığını anlamağa oxucuya imkan verir. İndi artıq San-Fransiskolu cənab zəhmətinin bəhrələrini rahat-rahat, arxayınca həzm-rabedən keçirə bilər. On illər boyu bu cənab zənginləri özünə örnək seçib, həm xəyalda, həm əməldə onlarla yarışa girib. Budur, artıq xəyallar gerçək olub, indi o da başı başlara (özü də necə başlara!) qoşub.
Burada bir az irəli qaçıb Buninin ustadı Turgenevin “Asya” povestindəki bir məqamı xatırlatmaq istəyirəm: həmin əsərin sonlarında müəllif qəhrəmanın diliylə deyir ki, xoşbəxtliyin dünəni, sabahı olmur, xoşbəxtlik ya indi-burada var, ya da yoxdur…
Cənabla ailəsi dekabr ayında Neapolda yağınlığa düşürlər, palçıq, çirkab onları bezdirir. Dinən deyir ki, indi Kapri adası hər yerdən səfalıdır, orada göyün üzü açıq, hava mülayimdir. San-Fransiskolu cənab ailəsini də götürüb kiçik gəmiylə qədim ada-şəhərə üzür. Burada onlar bahalı otelin ən bahalı nömrəsində yerləşirlər. Yorucu səfərdən sonra təntənəli nahara hazırlaşan cənab oteldə dəri kresloya yayxanıb qəzet oxuya-oxuya arvadıyla qızını gözləyir. Birdən onun gözündə sətirlər bir-birinə qarışır, eynəyi sürüşüb burnunun üstündən yerə düşür, nəfəsi təngiyir, qıvrılan gövdəsi döşəməyə sərilir. Yaxınlıqda oturan bir alman turist qışqırıb otelə hay salır, nahara yığılan qonaqlar bu xəbərdən ürküb pərən düşürlər, otel sahibi qonaqları sakitləşdirməyə çox çalışsa da, gecənin ovqatını geri qaytarmağa, pərtliyi aradan qaldırmağa gücü çatmır.
Nökərlər xırıldayan cənabı yerdən qaldırıb kiçik, nəm otaqdakı dəmir çarpayının üstünə uzadırlar. Arvadıyla qızı can verən milyonçunun ölümlə əlbəyaxa qalmasına çarəsiz-çarəsiz baxırlar. Cənab keçinəndən sonra xanımı otel sahibindən cəsədi onların nömrəsinə köçürməyi xahiş eləyir. Ancaq bu, mümkün deyil! Söz Kapriyə yayılsa, heç kim daha bu bahalı otağı kirayələmək istəməyəcək! Adada hazır tabut da yoxdur, gərək əvvəlcədən sifariş verəsən. Odur ki, San-Fransiskolu cənabın meyidini su şüşələrinin daşındığı yeşiyə yerləşdirəsi olurlar.
Səhəri cənazəni əvvəlcə kiçik gəmiylə adadan çıxarır, sonra həmin “Atlantida” layneriylə üzügeri – yeni qitənin sahillərinə doğru uğurlayırlar. Bu dəfə onu sərnişinlərin gözündən uzaq yerdə, gəminin cəhənnəmtək isti, qaranlıq dibində, qaynar sobaların, mexanizmlərin arasında qaçaq mal kimi aparırlar.
San-Fransiskolu cənab bu dünyada qazandığı hakimiyyəti bir andaca itirir. Ölümün cənginə keçən kimi onun həyatının gerçək mahiyyəti açılır – əlli səkkiz il bəslədiyi qiymətli cəmdəyinə nə kral ədasıyla qədəm basdığı oteldə, nə krallara layiq gəmidə yer tapılır. Mehmanxana sahibi bahalı müştərilərini oteldən qaçıran, bahalı proqramını pozan, ona filan qədər ziyan vuran ölünün əlindən zəncir gəmirir. Ölmək dirilərin əyləncəsini pozan ədəbsiz bir davranışa çevrilir. Ölümün lap yaxında dolaşdığını, gecə-gündüz sağ canlara keşik çəkdiyini yada salan cənab heç vaxt ölməyəcəyini zənn eləyən diri bəxtəvərlərin xoşbəxtlik illüziyasına tərbiyəsizcəsinə haram qatır. Buna görə onu cəzalandırıb gəminin cəhənnəminə atırlar. Yuxarı qatlarda isə ayaqlarının altındakı cəhənnəmdən xəbərsiz qayğısız sərnişinlər çıraqban salonlarda çalıb-çağırmağa, deyib-gülməyə, yeyib-içməyə davam eləyirlər…
İvan Buninin “San-Fransiskolu cənab” povestini kapitalist həyat tərzinin, burjuaziyanın, çağdaş sivilizasiyanın, snobizmin, istismarçılığın ifşası kimi yozanlar da tapılar, ancaq məncə, belə yanaşma bir az üzdən getmək olar. Müəllif öz əsərinə varlı olmayan bir adamı da qəhrəman seçə bilərdi, ancaq onun cəsədinin su şüşələri daşınan yeşiyə uzadılması bunca effekt verməzdi. Söhbət bu fani dünyada söz sahibi, nüfuz, hörmət yiyəsi olmaqdan ötrü bütün ömrü boyu dişiylə-dırnağıyla çalışmış, min-min bəşər övladının əzabları üstündə xaniman qurmuş bir insanın miskin aqibətindən gedir. O, başqalarının bədbəxtliyi hesabına qazandığı xoşbəxtlikdən barınmağa imkan tapmır; ona görə yox ki, qəfil ölüm canına müsəllət olur, ona görə ki, belə bir xoşbəxtlik ümumiyyətlə yoxdur. Əgər səfərini sağ-salamat başa vursaydı belə, xəstəhal qızına varlı adaxlı tapsaydı belə onun ömrü bir dəyər, məna, mahiyyət qazanmayacaqdı.
Onun gedişiylə qayıdışı bu həyatın bir-birindən doğan iki üzüdür – povestin mükəmməl kompozisiyası da bu gediş-gəlişin üstündə qurulub. Yazıçı bununla demək istəyir ki, mənəvi həyatdan məhrum insan fəzada bizi daşıyan gəminin dərin qatlarına quylanacaq, bu dünyada ondan heç bir əsər-əlamət qalmayacaq. Necə ki, San-Fransiskolu cənabın həyat səhnəsindən çəkilməsi kimsənin canından bir ovuc can aparmır, onun adını keçdiyi yollarda, o cümlədən Neapolda, Kapridə bir kimsə xatırlamır. Çünki onun adı, namı, fərdiyyəti, individuallığı yoxdur; o bu kosmik gəmidə üzən milyon-milyon şeytan fəhləsindən biridir. Ölüm onu layiq olduğu yerə göndərir, ona layiq olduğu dəyəri verir.
İşıqları qaranlıqda bərq vuran “Atlantida” gəmisini Cəbəllütariq boğazındakı bir qayanın üstündən, duman-çiskinin arxasından müdrikcəsinə izləyən qoca İblis də yəqin elə bunları düşünürmüş.
Anna Bartkulaşvili – dostluğun, dürüstlüyün və yaradıcılığın simvolu
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin “Natəvan” zalında yazıçı-publisist, şair, tərcüməçi, pedaqoq, professor Anna Bartkulaşvilinin aforizmlərdən ibarət “ANNAdan” və görkəmli klassikimiz Cəlil Məmmədquluzadənin külliyyatından seçmələrin gürcü dilinə tərcümə olunmuş kitablarının təqdimatı və imza günü keçirildi. Müəllifin sabiq iş yoldaşlarının, dostlarının, tələbələrinin, eləcə də kitabsevərlərin iştirak etdikləri tədbirin aparıcısı, yazıçı-publisist, şairə, tərcüməçi, pedaqoq, professor Rəsmiyyə Sabir Anna xanımla uzun illik dostluğunu vurğulamaqla həm də onun zəngin və çoxşaxəli yaradıcılığından söz açdı, onun ali insane xüsusiyyətlərindən bəhs etdi və ona olan sonsuz sevgidən ətraflı məlumat verdi. Daha sonra çıxış edənlər – kitabın naşiri, Elmi-Tədqiqat Aerokosmik İnformatika İnstitutunun direktoru, texnika və filologiya elmləri doktoru, professor, Əməkdar müəllim, Prezident təqaüdçüsü Elçin İsgəndərzadə, kitabın redaktoru və ön söz müəllifi, Əməkdar jurnalist, siyasi şərhçi Azər Həsrət, Əməkdar jurnalist, müharibə veteran Əntiqə Qonaq, Əməkdar jurnalist, “Yeni təfəkkür” təzetinin baş redaktoru Şəmsiyyə Kərimova, şair, ədəbiyyatşünas, araşdırmaçı alım, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Adilə Nəzər, şair, Türk Ağsaqqalları İctimai Birliyi Qadınlar Şurasının sədr müavini, AYB üzvü Sara Göyçəli, yazıçı və tərcüməçi, Güney Azərbaycandan olan soydaşımız Məsumə Şükürzadə, Gürcüstanın Azərbaycandakı səfirliyinin əməkdaşları David Çikvaidze və Ana Şiolaşvili, yazıçı-publisist, AYB üzvü Nüşabə Məmmədli, ilk qadın hərbi komandir müavini, polis mayoru, şair Aidə Şirinova, yazar, pedaqoq Nəzakət Kərimova, AzTV-nin əməkdaşı Arzu Bayramlı, şairə Arzu Nehrəmli, tələbələri, doğmaları söz alaraq çıxışlarında Anna xanımın alicənablığından, yaşadığı mənalı və çoxlarına görk olacaq ömür yollarından, zəngin və məhsuldar yaradıcılığından, yüksək insane keyfiyyətlərindən, humanistliyindən, insanlara yaxşılıq etməkdən zövq almağından, dürüstlüyündən, təmizliyindən, gözütoxluğundan, ən başlıcası isə Azərbaycanı, xalqımızı qəlbən sevməyindən söz açdılar, müəllifə gül-çiçək dəstələri və xatirə hədiyyələri təqdim etdilər.
Məlumat üçün bildirək ki, yazıçı-publisist, şair, tərcüməçi, pedaqoq, professor Anna Bartkulaşvili gürcü əsillidir, Gürcüstanın Bolnisi rayonunun Ayorta (gürcülərlə azərbaycanlıların kompakt yaşadıqları azsaylı kəndlərdən biri) kəndində doğulub, rus dilli məktəbdə təhsil alıb, ömrünün üçdən birini Gürcüstanda, çox hissəsini isə Azərbaycanda yaşayır, Azərbaycan vətəndaşıdır, Qarabağlı balası ilə ailə qurub, həyat yoldaşı xidməti vəzifəsini yerinə yetirərkən Əfqanıstanda vəfat etdikdən sonra yeganə qız övladını təkbaşına böyüdüb, ona ali tibb təhsili verib, azərbaycanlı oğlana ərə köçürüb, iki qız nəvəsi var: Fəridə və Fatimə. Bir çox məsul vəzifələrdə çalışıb. Ən çox media sahəsində, həm də pedaqoji fəaliyyəti ilə tanınır. Rus filologiyası üzrə fəlsəfə doktoru, professordur. Gürcü və rus dillərindən çoxlu tərcümələri var. Cəlil Məmmədquluzadənin külliyyatından seçmələri, bir çox Azərbaycan klassiklərinin əsərlərini gürcü dilinə tərcümə edib kitablar şəklində nəşr etdirib. İstedadının bir yönü də şairlikdi. Nəsr və nəzmdə fərqli yazı stilinə malikdir. Gözəl şeirləri var, məna yüklü, axar, oxunaqlı və bəyənilən. Geriyə qoyduğu ömür illərində çox faydalı və görk olacaq məhsuldar yaradıcılığı ilə seçilir, həm də məsul vəzifələrdə vicdanla, dürüst, adil və qeyrətlə çalışıb. Rüşvətə nifrət edib, halal zəhmətə tapınıb, hər zaman məzlumun yanında olub, ədalətsizliklə barışmayıb, daim nadanlarla və vəzifəsindən sui-istifadə edənlərlə mübarizə aparıb. Sözü çəkinmədən üzə deyəndi, kimsənin arxasınca danışmaz. Sözünü və tənqidini vaxtında, üzə deyər. Tələbələrinə hər zaman bir valideyn münasibəti bəsləyib. Onlarla yaxın münasibət qurub, problemlərini öyrənib, həllinə kömək edib, daim onlarla əlaqə saxlayıb. Həm şad günlərində, həm də qəmli günlərində doğmaları kimi yanlarında olub. Mən azərbaycanlıyam, azərbaycan xalqını çox sevirəm,- deyir. Azərbaycana, bu xalqın mədəniyyətinə, ədəbiyyatına, adət-ənənələrinə, məişət tərzinə çox maraq göstərməklə yanaşı, bunları sevir və məhəbbətlə, ürək coşqusu ilə təbliğ edir. Əks halda, tək Azərbaycan vətəndaşlığını daşımazdı . Əks halda, Gürcüstanda keçirilən media forumunda erməni jjurnalistin: “Siz məğlub xalq olduğunuz halda nədən hər gün deyib-gülür, şənlənir, bayram edirsiniz”,-sualına hazırcavablıqla və qürurla: “Biz hər səhər yuxudan qalxanda şükür edirik ki, nə yaxşı erməni doğulmamışıq. Şadyanalığımız da, bununla bağlıdır”, – sərrast cavabını verməzdi. Bu və bunun kimi o qədər misallar çəkə bilərəm ki… Bu ən azından böyük bir monoqrafiyanın, yaxudda bir kitabın materialıdır. İnanıram ki, nəinki Gürcüstanda, Azərbaycanda daha çox dostu və sirdaşı var. Dostu isə heç kimsə kimsəyə hədiyyə verə bilməz. Bunu ancaq özün qazanmalısan. İnsanlığa bəslədiyin sonsuz və tükənməz sevgin ilə, sədaqətinlə, ədalətinlə, dürüstlüyünlə, ali insani keyfiyyətlərinlə, mərhəmətinlə, humanistliyinlə, vəfalı olmağınla… Çox humanistdir. Təmənnasızdır. Etdiyi yaxşılığı heç vaxt dilə gətirməz. Təbiətcə sakit, nəzakətli, etik davranış qaydalarına maksimum əməl edən, nəcib bir xanım. Deyərdim ki, kübar, aristokrat. Mənəviyyatca çox zəngin, ədəbcə çox kamil. Zəngin təxəyyülə, dərin düşüncəyə, sanballı fikir və hikmətli ifadələrə malik bir insan. Xeyirxahlıq etməkdən xüsusilə zövq alan bir mərhəmətli ürək sahibi. İnsanları ilk görüşdən tanıyan, insan psixologiyasının bilicisi deyərdim. Adını eşitsəm də, fəaliyyətindən az-çox xəbərdar olsam da, onu yaxından tanıdığım on ilədək bir müddətdə gəldiyim qənaətlərimdi. Ondan yazılması o qədər cümlə, fikir var ki… Mən hələ ki, Anna xanımın xarakterinin kiçik bir bucağına işıq saça bildim. Aforizmləri oxuyandan sonra mənim hələ onun haqqında az yazdığıma əmin olacaqsız…
Əntiqə QONAQ, Əməkdar jurnalist, müharibə veteranı
Göbekli Tepe’nin Renkli Sırrı: Taş Çağı Abideleri Gerçekte Ne Kadar Canlıydı? “Tarihin sıfır noktası” olarak nitelendirilen ve insanlık tarihine dair yerleşik bilgileri kökünden sarsan Göbekli Tepe, 12.000 yıl öncesinin gizemini günümüze taşıyan devasa taş sütunlarıyla tanınır. Ancak gri ve bej tonlardaki anıtsal taşların arkasında, bu Neolitik merkezin aslında çok daha canlı ve renkli bir görünüme sahip olduğu yönünde güçlü kanıtlar ortaya çıkmaya başladı. Son dönemde yapılan arkeolojik keşifler, Göbekli Tepe’deki T biçimli sütunların üzerindeki büyüleyici kabartmaların ve buradaki heykellerin eskiden parlak renklerle bezenmiş olabileceği hipotezini destekliyor. Göbekli Tepe’nin ikonikleşmiş, stilize edilmiş insan tasvirleri olduğu düşünülen T sütunları, üzerlerindeki yılan, tilki, yaban domuzu gibi hayvan figürleri ve soyut sembollerle dönemin inanç dünyasına ışık tutar. Bu karmaşık ve özenli işçiliğin, yalnızca taşın doğal tonlarıyla sınırlı kalmadığı anlaşılıyor. Arkeologlar, alanda daha önce de çeşitli pigment kalıntıları bulmuştu; ancak bu izler, heykel ve kabartmaların boyalı olduğu konusunda kesin bir kanıt sunmuyordu. Bu durumu değiştiren kritik buluntu, 2023 yılında yapılan kazılarda gün ışığına çıkarılan ve döneminden günümüze ulaşan ilk boyalı heykel olma özelliğini taşıyan gerçek boyutlu yaban domuzu heykeli oldu. Heykelin yüzeyinde belirgin biçimde kırmızı, beyaz ve siyah pigment izlerinin tespit edilmesi, Neolitik Çağ insanlarının sanatsal ifadelerinde renkliliği aktif olarak kullandığını tartışmaya yer bırakmayacak şekilde gösterdi. Kazı ekibi, bu boya kalıntılarının heykelin dilinin ve üzerindeki kıl tabakasının özgün renklerini temsil ettiğini belirtmektedir. Bu çığır açıcı keşif, sadece tek bir heykelin renkliliğini değil, aynı zamanda Göbekli Tepe’deki tüm taş abideler topluluğunun görkemini yeniden hayal etmemizi gerektiriyor. Boyalı heykelin varlığı, devasa T sütunlarının üzerindeki güçlü hayvan kabartmalarının ve gizemli sembollerin de bir zamanlar parlak renklerle vurgulanarak, ritüel veya dini mekanın atmosferini çok daha etkileyici ve dramatik hale getirdiğini güçlü bir şekilde düşündürmektedir. Zamanın acımasız etkisi ve çevresel faktörler, on binlerce yıl boyunca bu organik boyaları silip süpürmüş olsa da, son bulgular Göbekli Tepe’nin sadece gri taşlardan oluşan bir mabet değil, aynı zamanda Taş Çağı’nın canlı renklerle bezenmiş bir başyapıtı olduğunu kanıtlamaktadır. Bu durum, Neolitik dönem insanının estetik anlayışı, sembolizmi ve anıtsal yapıları algılama biçimi hakkında bildiklerimizi yeniden yazmaya davet eden heyecan verici bir gelişmedir.
Birinci Türkoloji Qurultay (1926-cı il) Bakı Ön sırada: Əliəsgər Əliəkbərov, Əhməd Baytursun, M.P.Pavloviç, S.F.Oldenburq, A.M.Samoyloviç, Teoder Mentsel Arxa cərgə: Bəkir Çobanzadə, Cəlil Məhəmmədzadə, Şevki Bektöre, S. Veltman, Həsən Abdulla oğlu Musayev, Həbib Cəbiyev, A.R.Ziefeldt-Simumyagi, Əhməd bəy Pepinov, İsmayıl Hikmət, Əziz Ubaydulin, Hənəfi Zeynallı, Həsən Sabri Ayvazov. Ruhları şad olsun. Amin.
Ey gönül! Zamanın yorgun aynasında ne çok gece sönüp gitti; insan, kendi nefsinin karanlığında yolunu kaybetti. Lâkin her karanlığın kalbinde bir nûr tohumu gizlidir — ve o tohum, Hakk’ın nefesiyle yeniden doğmayı bekler.
Bu destan, işte o nûrun çocuklarına yazılmıştır. Sessizliğin içinden, fırtınaların ardından yükselen o ses — ışığın evlatlarının, karanlıktan doğan dua sesidir. Her beyit, bir Mevlevî devranının dönüşü, her kelime, bir kalbin zikri, her nefes, bir ruhun secdesidir.
Bu eser, hiçbir çağın modasına sığınmadan; yalnızca ilhamın, ilahî aşkın ve içsel dirilişin kaleminden doğmuştur. Yazarı, bu destanı “insana” ithaf eder: çünkü her insan, aslında ışığın bir parçasıdır.
⸻
IŞIĞIN ÇOCUKLARI
(Bir Mevlevî Gazel-Destan – Nihai Nüsha)
1. Sükûtun sînesinde doğdu o leyl-i nûr, ey evlâd-ı ziya, Rûzgâr fesleğenler arasından geçip toprağa sırlar bıraka.
2. Semâ kandilsiz, felek âmâ; yıldızlar hicrete durmuş, Ay perdesin indirmiş, incir dalında zülmet kurulmuş.
11. Şarktan garba nûr taşıyan bir haberc-i hakîkat geçti, Bir katre düştü avucuma — yandı, ağladı, rahmete karıştı gitti.
12. Ol katre, evlâd-ı nûrun gözyaşıydı — Henüz goncayken kırılmış bir gülün sırdaşıydı.
13. Fecr, hayret içinde kıvranırdı doğarken; Zîrâ her zulmet, nûrun teneffüs ettiği demdir, ey cân.
14. Ey evlâd-ı nûr, bil ki her mihnet bir vuslat kapısıdır, Ve her gece, Hakk’ın tecellîsine gebedir, sabrın ta kendisidir.
⸻
Eserin Nev’i (Türü)
Türü: Tasavvufî – Mistik Gazel Destanı Üslûbu: Mevlevî / Klasik Osmanlı – Modern Türk sentezi Ana teması: Karanlıktan doğan nûr, insanın içsel yolculuğu, ilahî diriliş Dili: Osmanlı Türkçesi terkipleriyle zenginleştirilmiş modern Türkçe Ruhî zemin: Hakikati arayan insanın kendi içindeki ışığa kavuşma serüveni
⸻ Paris, 23 Ağustos 2024
Ellerim Kan İçinde Olsa Bile
(mistik derinlik ve lirik bütünlükle harmanlanmış bir yeniden doğuş şiiri)
Ey zamanın masum atlıları, Ben göğün sakladığı bir sır değilim; Toprağın suskunluğunda unutulmuş bir taş da değilim — Ben, gecenin içinden doğan bir özüm, ahenkle titreşen bir sesim.
Mezar değilim; ben yeniden dirilişin nağmesiyim, Efsane değilim; yalnızca unutulmuş duaların yankısıyım. İsimler, kum gibi avuçlarımdan akar gidiyor; Belleğim zamanın külleriyle yazılmış bir harita.
Ateşte yanmak için duman oldum — Külün hafızasını taşıyan rüzgâr tenime esiyor. Kızgın değilim; çünkü öfke yalnızca zinciri çoğaltır, Nefreti kalbimden ayırdım; yerine merhamet ektim.
Sevgiyle yazdığım bütün şiirler şimdi yalnızlığın ezgilerini mırıldanıyor; Yorgunum ama içimde hâlâ bir kıvılcım var — Gidiyorum, çünkü o kıvılcımı güneşe dönüştürecek yolu aramalıyım.
Göğsümde umut ışığı yanana dek dönmeyeceğim; Dünyanın kirli varoluşuna bir anlam katan, berrak bir su dökeceğim.
Ah, benim biricik aşkım — Bulutlar ilahî sessizlikte seni taşır, Güneşin kalbinde gizlenmiş bir isimsin sen, O kuş göründüğünde ruhum secdeye varacak.
Evren pencerenin ardındaki maviyle buluşacak, Tenimden nehirler fışkıracaklar, Zevk dolu bir günah işleyeceğim — titreyen, tutkulu bir tenin yanında, Ama ona dokunmadan, onu öpmeden.
Ve her masum gece, Her sonbahar, gelin olduğum karanlık geceleri aydınlatacak; Soğuk mevsimin başlangıcından itibaren Rüya bahçelerinin kalıntılarına hapsedilmiş çiçekler demirin pasından arınacak.
Okyanusun derinliklerine hapsedilmiş balıklar bile En yoğun baskı ve sessizlik anlarında özgürlüğe yüz tutacak; Şeytan çığlık atacak, ateş zindana düşecek — Çünkü ışık zincirleri parçalayacak, özgürlük doğacak.
Bütün renklerdeki çiçekler sonsuza dek en güzel kokularını saçacak; Genç neslin isteği üzerine, tanıdık bir günde kahkahalarla bir fincan çay içeceğiz.
Ellerim kan içinde olsa bile — Tüm karanlıklar dağılana Ve ülkeler barışa kavuşana dek şiirler yazacağım. 17/07/2024 — Paris
AĞLA, GÖZLERİM, AĞLA
Önsöz
Her çağın sessiz bir çığlığı vardır. Bazen o çığlık bir annenin yüreğinde yankılanır, bazen bir dervişin avuçlarında suya dönüşür.
Bu eser, susuz kalmış bir ruhun Tanrı’ya yazdığı bir mektuptur; her kelimesi hem gözyaşıdır, hem dua; hem kayboluş, hem yeniden doğuştur. Paris, 2022
⸻
I – Dervişin İzinde
Hakim Bey, izniniz olursa doyasıya ağlamak isterim.
Sahra ortasında kaybolmuş bir derviş gibiyim; içimde volkanlar patlıyor, sabrımın zırhı çatlamak üzere. Kimsesiz kışlar, yüreğimin kıyılarını mesken tuttu.
Sessizliğin enkazı altında ezildim — ne mutluluğum kaldı, ne gururum. Kaburgalarımın dallarından yaprak döküyorum; bedenim küskün, kırılgan, ışıksız.
Hayatın sancılarında itaatkâr ruhumun kölesi oldum. Kendimi ihbar ediyorum, Hakim Bey — kendi yarasını iyileştiremeyen yaranın içinde bir yarayım ben.
Bir rüyadan ötekine geçerken yerde birikmiş suya dilimin değdiğini gördüm. Tüm hayallerim kaderin tuzaklarına düştü; hiç tanımadığım insanların savaşlarında esir oldum.
Duygularım yağmalandı, vicdanım benden küstü, yüreğimin sesi sustu. Kendi içimde eriyen bir volkan oldum — ufkum daraldı, pusular içinde kayboldum.
Bu hayatta kimseye zararım olmadı, ne bir çiçeğin dalını kopardım, ne de yürürken bir karıncayı ezdim.
Hakim Bey, geçen gün yolda yürürken aklımda deli sorular: kimseye zararım olmadı, kendimden başkasına neden hep kaybeden ben oldum?
Bu düşünce içerisinde yürürken nerdeyse bir dervişle omuz omuza çarpışacaktık; dalgınlıktan dervişi fark edemedim. Derviş sordu bana: “Hayırdır evlat, nedir bu dalgınlık?” Özür dileyerek hikayemi anlattım; bana dedi ki: “Bizim arzularımızla bitmeyen bir hayat var; orada ne senin ne de benim sözüm geçerli. Yalnızca insan olmayanların kalbi konuşur.”
⸻
II – Yalnızlığın Nehri
Derviş bu sözleri söyledikten sonra, sanki buhar oldu, uçtu; arkasına baktım, kimseler yoktu.
Lakin son sözleri aklımda yankılandı.
Gülümseyerek uzaklara dalıyorum; galiba doğru söylemişti derviş, geçmişin sessiz çığlıkları düşüyor aklıma, ne çok nehirlere su taşımış tenimden akan ırmaklar… Ve fısıldıyorum kendi kendime: “Neredesiniz, ömrümü tüketen hayallerim?”
Derin bir ah çekerim — cennetin gözyaşlarıyla yıkanmış bir kırlangıç gibi sırılsıklam.
Vallahi, kötü kalpli insanların oyunlarından usandım: yüzüme gülüp arkamdan bıçaklayanlardan, soframı zehirleyenlerden.
Eğer bedel buysa, Hakim Bey, ben o bedeli fazlasıyla ödedim.
Her acının ardından bir ışık aradım; insan aradım, insan görünümlülerin arasında — bulamadım… bulamadım…
Belki de çok geç kaldım; kendimi unutmuşluğun ellerine bırakarak.
Ben… kendimden şikâyetçiyim.
⸻
III – Yeniden Doğuş
Bir hikâyede okumuştum: “Aşk nehrine giden yol uzundur; her kıtlığın ardında bir tokluk saklıdır. Her dikenin masum bir yaprağı, her tatlının ardında bir acı tadı vardır.”
Ben, Tanrı’nın bana verdiklerinden hiç şikâyet etmedim. Benim şikâyetim — insan suretindeki sırtlanlardan, Hakim Bey. Vallahi, insanın insana kurduğu tuzağı iblis bile tahayyül edemez.
Bir gün tanımadığım biri, “Ekmeğinin tuzu kuru,” dedi. Size soruyorum: Gerçekten tuzum kuru mu, Hakim Bey?
Cevap verin… neden susuyorsunuz?
Ah, ah, ah… keşke inanabilsem, biri bana dese yaşadığın her şey bir rüyaydı, kötü günler geride kalacak… ah, ne çok inanmaya hazırım — düşünün, her damla acı, bir pırlanta gibi ruhumda parlayacak, o muazzam güzel aydınlık günler bana da uğrayacak.
Ne çok isterdim bir mucize olsun.
Şimdi dışarıda gökyüzü mavi, güneş sımsıcak, her yer yemyeşil… Ama kime göre, neye göre? Bana ne faydası var?
Hakim Bey, içimdeki sesin kulağıma fısıldamasını çok isterdim ve desin ki: “Ey gönül, kalk, silkele kendini; Tanrı hiçbir kulundan vazgeçmez. Susma… umudunu yitirme.”
Ve ben diyeceğim ki: “Ağlayın, ey gözlerim, ağlayın — çünkü ağlamak, yeniden doğmanın ilk hâlidir.”
Hakim Bey, bütün hikâye bundan ibarettir. Bu suçsa eğer, ben cezama fazlasıyla razıyım.
Sonunda hayat herkese aynı derecede adil olacaksa, vallahi razıyım… billahi razıyım… razıyım… razıyım…
⸻ Paris, 2022
⸻
Tür ve Ölçü
Modern serbest nazım; dramatik monolog ve tasavvufi öğeler içerir; ritim ve ahenk, klasik Türk şiir estetiğiyle harmanlanmıştır.
20/10/2025
Ben Arabım
(Gizemli ve incelikli derinliğin harmanlandığı bir şiir)
Ben Arabım, Sözlerim isyan değil; Varlığımın sessiz ağıtını taşırım. Tanrının huzurunda bir insan, Geçmiş zamanlardan süzülüp gelen bir ruh, Küller arasında süzülen duman gibi.
Ben Arabım, Kimliğim insanlık, sevgim sonsuz. Bazen bulut olurum, Gökyüzünü örter, gölgesini yeryüzüne bırakırım. Bazen yağmur olurum, Tenlerin susuzluğunu doyurur, nehirlerin yansımasına karışırım. Bazen kış gibi soğuk, Bazen güneş gibi sıcak, Bazen yıldızlar kadar uzak, Bazen ruhun en derin çukurunda yankı olurum.
Ben Arabım, Güneş ben, ay ben, evren ben; Rüzgârın dilini konuşur, kum tanelerine sırlar fısıldarım. Gecenin en karanlık anında, Yalnızlığın gölgesinde bir fener olurum; İçimde saklı kalan ışıkla kaybolmuşları bulurum.
Geçmişin duvarları yıkılırken, Ben bir gölge gibi süzülürüm tarihin sayfalarından; Atların nal sesleriyle yankılanır adım, Ateşin ve suyun dansında eririm.
Bütün renkler bendedir: Çöllerin altın sarısı, denizlerin laciverti, Gökkuşağının en gizli tonları, Ve güneşin doğuşunu izleyen her kara bulut.
Ben Arabım, Ve her nefesimde evrenin ritmini taşırım. Yalnızlığın en sessiz anında, Sevgiyle yazılmış şiirler gibi akarım zamana ve zamanın ötesine; Kül olurum, duman olurum, Ama her zaman yeniden doğarım.
İşte buradayım, Tanrının huzurunda, geçmişin gölgesinde, Kendi ışığımı taşıyan bir insan olarak. Ben Arabım, Ben varlığın içinde, varlığımın kendisiyim; Bütün kederler, bütün sevinçler benim, Bütün rüzgârlar ve bütün sessizlikler benim, Sofram gibi sevgim sonsuzdur, Her damlasında evrenin melodisi yankılanır.
Ben Arabım, Her adımım bir dua, Her nefesim bir tarih, Her bakışım bir yıldızın derinliğinde kaybolur; Ve bütün zamanlar, bütün mekânlar, Bendeki varoluşun gölgesinde birleşir.
Varlığına öyle inandım ki, zaman bile diz çöküp ona inandı.
Aşk… Önce hoş esen bir nefes etti beni, sonra o nefeste savrulan bir rüzgâr oldum.
Sesini yücelttikçe kendimden biraz daha uzaklaştım; ama her kayboluşta, bir hakikate yaklaştım.
İki sessizlik gibi çarpıştık biz; her sarılışta yeniden doğdum. Rüzgâr unuttu belki, ama kalp — o hiç unutmayan aynaydı.
Belki kader beni aynı rüyanın içine gizledi, ve ben o sığınağı aşk sandım. Uyanmak istemedim; çünkü uyanmak, ışığın sönmesiydi. Ben, karanlıkta bile seni görmeyi seçtim.
Dünya adımı unuttu, ben kendimi. Artık yalnızca akan bir ırmaktım; her damlam bir çağrıydı, her gölgem seninle parlamak isteyen bir kuş.
Seni hatırlamaktan hiç vazgeçmedim, çünkü gökyüzünün hâlâ bizi tanıdığını biliyordum. Her yıldızda adın, her nefeste senin yankın vardı.
Ben, zamana direnen bir sırım — ne dün, ne yarın. Bir ışığın kalbinde gizleniyorum; sen sönmeden ben yanmam, ben solmadan sen doğmazsın.
Her sessizlikte biraz sen, her nefeste senin yankın. Gece, bazen üzerime kapanan bir dua, bazen içimde yankılanan bir sonsuzluk.
Unutmak bana yazılmadı; çünkü her unutuş, seni başka bir biçimde hatırlamaktı.
Rüzgârın dilinde adın, yağmurun teninde yüzün. Kaderin elleriyle yazılmış bir rüyanın yarısı sendin, yarısı ben.
Ey yar, bilmelisin ki — ben, düşle gerçeğin arasında, ışıkla gözyaşının birleştiği o çizgide sana dönüşmek için yaratıldım her defasında.
Artık biliyorum: aşk bir kayboluş değil — aşk, ruhun kendine dönüşüdür. Seninle başlayan, bende tamamlanan o hatırlayış.
⸻ (Bir rüyanın içinde kalmış tek kalbin yankısı — ve belki de aşk, rüzgâr kadar eski, ışık kadar sessiz bir hatıradır.)
⸻
II. Rüyanın Işığı
Denizler için yaratılmıştı her elma, tıpkı nehirleri ırmaklar için yarattığı gibi. Toprak, ağacı ve yeşilliği verdi, kavgayı bitirmek için.
Zaman, tüm suçlarını kurda yükledi; rüyalarıysa yıldız, güneş ve aya — “Kim dokunur onlara, ne zaman?” diye sormak için.
Sonra bir çığlık duyuldu; bu çığlık sessizliğin doğuşuydu. Dünya nefesini tuttu. Her şey, yeniden yazılmak ister gibiydi — ışık, suya düşmeden önce akla gelen tüm duaları etti.
Ben oradaydım, sen oradaydın; bir elmanın kırmızı kalbinde dünyanın ilk günahının hikâyesini dinliyordum. O an anladım: her düşüş, yaratılışın yankısıdır.
Deniz ağladı; çünkü gökyüzü ona bakmayı unutmak üzereydi. Ağaç, toprağa seslendi: “Bizi barıştıran rüyaydı, neden insan uykusunu yitirdi?”
Oysa ışık, her karanlıktan bir kalp çıkarmak için yaratıldı. Ve o kalpte bir ad yankılanmak için — ilk ad, ilk aşk, ilk unutuluş.
Ben, o unutuşun yankısıydım. Sen, o unutuluşun mimarı. Ve hâlâ, her gece bir yıldız kayarken, bir dua daha düşer toprağa: “Aşk, affedilmek değil, yeniden doğmaktır aslında.”
⸻ (Ve belki de Tanrı, her doğan ışıkta insana yeniden inanır.)
⸻
III. Kendi Yankısına Dönüş
Artık hiçbir rütbe kalmamıştı, çünkü rüya uyanışa karışmıştı. Zamanın kalbi dursa da, sonsuzluk kendi adını fısıldayacaktı.
Ben — bir zamanlar seni arayan gölgeydim; şimdi, aradığım ışıktan yapılmışım.
Aşk artık bir yön değil, bir dönüş. Karanlık, ışığa giden son yoldur; çünkü ışık, kendi zıddından doğar.
Ey yar, sana değil artık, bende var oluyorum. Her nefesin içinde kendi yankımı duyuyorum.
Gökyüzüyle yerin arası kalktı; denizler susmayı, dağlar secdeyi öğrendi. Ve ben, bir zamanlar kelimeydim — şimdi çiçek bahçesi gibi kokan anlam oldum.
Tanrı konuşmuyor artık, çünkü insan dinlemeyi öğrendi. Her kalp, bir dua kadar sessiz; her göz, bir ışık kadar sabırlı.
Ben, başlangıcın son yankısıyım. Ne varım, ne yokum; sadece “ol” diyen nefesin içinde sonsuza dek olanım.
Ve bilirim artık: her düşüş bir doğuşun yankısıdır; her ayrılık, birliğin eşiğinde bekleyen.
Çünkü aşk — Tanrı’nın kalbinde yankılanan tek insan sesidir.
⸻ (Rüya bitti. Işık kendi yankısına döndü. Ve insan, ilk kez gerçekten uyandı.)
⸻
“Işığın Üç Yankısı”, Caroline Laurent Turunc’un kaleminden — aşkın insanı dönüştürdüğü, rüyanın gerçeğe karıştığı, ışığın sessizliğinde Tanrı’nın yankılandığı bir trilojidir.
11/10/2025-Paris
“Işığın Üç Yankısı” Üzerine
(Caroline Laurent Turunc – Işığın Şairi’nin kendi notları)
“Işığın Üç Yankısı” benim için yalnızca bir şiir değil; bir ruhun, kendi varlığını ışıkla hatırlama çabasıdır. Bu üç bölüm — Rüyanın İçinde Kalan Ben, Rüyanın Işığı, Kendi Yankısına Dönüş — birbirini tamamlayan üç nefes gibidir. Her biri, varlığın farklı bir evresine dokunur: aşkın yanışı, unutuşun yankısı, ve nihayet uyanışın sessizliği.
İlk bölümdeki ben, hâlâ insanın sınırları içinde nefes alır. Aşkın büyüsüne inanır, ama o büyüde kendi gölgesine karışır. Orada, bir kayboluşun içindeki hakikati aradım. Çünkü bazen insan, yalnız kaybolarak Tanrı’ya yaklaşır.
İkinci bölümde dünya konuşur; elementler dile gelir. Deniz, toprak, elma, yıldız, kurt, rüya — hepsi aynı yaratılışın yankılarıdır. Ben o bölümde, kutsal metinlerin ötesinde bir doğuşu aradım: İnsanın affedilmek için değil, yeniden doğmak için yaratıldığını. Işığın karanlıktan doğduğunu. Ve Tanrı’nın, her yeni ışıkta insana yeniden inandığını.
Son bölüm, bu dönüşün tamamlandığı yerdir. Artık “ben” arayan değil, bulunan olur. Aşk bir yön olmaktan çıkar, bir dönüşe dönüşür. Orada sesim, sessizliğe karışır — çünkü bazen söylememek, en yüksek duadır. Ve “insan, ilk kez gerçekten uyanır.”
Bu üçlü, bir rüya gibi yazıldı: ne tam olarak benim elimle, ne de benden bağımsız. Ben sadece kalemi tutan bir yankıydım. Söz, ışığın içinden geldi. Ve biliyorum ki bu şiir, aşkın yalnızca bir duygu değil — bir hatırlayış biçimi olduğunu söylemek için yazıldı.
“Işığın Üç Yankısı”, ruhun kendi kaynağına dönüşünü anlatır. O kaynak, bazen bir rüyadır, bazen bir nefes, bazen bir sessizlik. Ama sonunda hep aynı yere çıkar: Işık. Paris, Ekim 2025
ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
Ədəbiyyatşünas-alim, filologiya elmləri doktoru, Əməkdar müəllim, professor Əbilov İmamverdi Xankişi oğlu
O, 1927-ci ildə Neftçala rayonunda anadan olmuşdur.
Buzovna pedaqoji məktəbini və Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsini bitirmişdir.
İmamverdi Əbilov əmək fəaliyyətinə balıq vətəgələlərində başlamışdır. Pedaqoji fəaliyyətlə yanaşı Neftçala Rayon Partiya Komitəsinin 2-ci katibi vəzifəsində çalışmışdır. Neftçala şəhər 1 saylı orta məktəbinin ədəbiyyat müəllimi olmuşdur.
Azərbaycan yazıçılarının 8-ci qurultayında təftiş komissiyasının, 9-cu qurultayında isə idarə heyətinin üzvü seçilmişdir. Azərbaycan müəllimlərinin ilk qurultayından (1946) başlayaraq bütün qurultaylarında nümayəndə olmuşdur. Bilik Cəmiyyətinin Azərbaycanda ilk üzvlərindən olmuş, cəmiyyətin 1964-cü ildə keçirilən 3-cü, 1968-ci ildə isə 4-cü qurultayında nümayəndə seçilmiş, çıxış etmişdir. 1988-ci ildə Moskvada keçirilən Ümumittifaq təhsil işçilərinin qurultayında, 1989-cu ildə isə Pedaqoji Cəmiyyətlərin 1-ci qurultayında (Moskva) nümayəndə olmuşdur. Azərbaycan Ağsaqqallarının 1-ci təsis və sonrakı qurultaylarında və Türk Yazarlarının 3-cü qurultayında (1996) nümayəndə olmuşdur.
O, Moskvada, Tehranda, Təbrizdə, Bağdadda, Zaqafqaziya Respublikalarının paytaxtlarında keçirilən elmi simpozium və konfranslarda məruzələrlə çıxış etmişdir.
800-dən artıq məqalənin və onlarla kitabın müəllifidir.
İmamverdi Əbilov Krupskaya adına Ümumittifaq Pedaqoji mükafatının, “S. Vurğun” xatirə diplomunun, “Araz” ali ədəbi mükafatının, “Akademik Mehdi Mehdizadə” Ali pedaqoji mükafatının, “Rəsul Rza” və “Xudu Məmmədov” Beynəlxalq ədəbi mükafatlarının laureatıdır. Qabaqcıl Maarif Xadimi, SSRİ maarif əlaçısı, Əməkdar müəllim fəxri adlarına layiq görülmüşdür. Neftçala rayon Ağsaqqallar Şurasının sədri, Prezidentin fərdi təqaüdçüsü idi
İmamverdi Əbilovun təşəbbüsü və yaxından iştirakı ilə Neftçalada və Salyanda elmi-nəzəri konfranslar keçirilmişdir.
9 aprel 2016-cı ildə ömrünün 89-cu ilində vəfat etmişdir.
1983-cü il 29 oktyabrda yaşadığı mənzildən Sumqayıt məzarlığına qədər insan axını-izdiham vardı. Sevənləri onu son mənzilə yola salırdı. Üzlərdə kədər, gözlərdə səssiz-səmirsiz göz yaşı… Dilimizdə ona deyə bilmədiyimiz, ürəyimizdə ona olan sevgi, sayğı…
26 oktyabrın axşamı idi. Xatırlamıram kim zəng etdi:Vaqif müəllimin getdiyi avtobus yol qəzasına uğrayıb, respublika xəstəxanasındadı. Vəziyyəti ağırdı.. O qəzada bir-neçə nəfər yüngül yaralanmışdı, yalnız o, həyatını itirdi. Tək O… Bütün gecəni xəbəri eşidənlər, rəhbəri olduğu Respublika Gənc Yazarlar ədəbi birliyinin bir çox üzvləri, yaxınları yatmadı. Onu son dəfə yatdığı otağın pəncərəsində olan iynə boyda yarıqdan gördüm. O görüntü hələ də gözlərimin önündədir. Nə o görüntünü, nə də o kiçik yarıqdan son dəfə gördüyüm adamın böyüklüyünü unuda bilmədim.
Onda cavan idim, çox cavan. Hələ pislərin, pisliklərin necə və neçə olduğundan o qədər xəbərim yoxdu. Yaşadıqca, adamları gördükcə O- Vaqif İbrahim bir az da böyüdü mənim üçün. O illərdə “Göyərçin” jurnalında məsul katib idi. Nə vaxt getsən, makinada gənclərin şeir və hekayələrini yazdığını görərdin. Yazardı, sonra da aparıb qəzetlərə verərdi. Əslində kiminsə şeirlərini makinada yazmaq onun işi deyildi, amma bilirdi ki, əksəri rayon və kəndlərdən gələn bu uşaqların yazı makinası yoxdu, hardasa yazdırmaqsa, əlavə xərcdir. Belə idi. Sevqi dolu, qayğı dolu. Hamıya kömək etməyə çalışırdı. Vaqif İbrahim. 80-ci illərdə ədəbi mühitə gələn çoxunun yaradıcılığında, həyatında onun adı var, zəhməti var, qayğısı var. Çoxu unutsa da… Dost idi. Qardaş idi. Doğma idi. O həm də şair idi. O illərin ən istedadlı imzalarından biri, bəlkə də birincisi idi. O qədər istedadlıydı ki, bir şeirinə, bir misrasına, bir hekayəsinə görə kimsəni tərifləməkdən qorxmazdı. Çünki hələ 1961-ci ildə, 16 yaşında yazdığı kimi bilirdi ki, adam ilk növbədə özünə cavabdehdi:
Bu ada cavabdehəm… Özümə cavabdehəm. Ömrümdən düşüb qalan İzimə cavabdehəm… Narahatam hər zaman.
Şəkidə orta məktəbi bitirdikdən sonra indiki ADNSU-ya (AZİ) qəbul olmuşdu. İxtisasca mühəndis olsa da, uşaqlıqdan ədəbiyyata olan bağlılığı üstün gəlir. Əmək fəaliyyətinə Sumqayıt radiosunda jurnalist kimi başlayır. Sonralar Əli Kərim adına Sumqayıt poeziya klubunun sədri olmuş, “Ulduz” və “Göyərçin jurnallarında çalışmışdır. O, SSRİ- Bolqarıstan “Drujba” jurnalının redaksiya heyətinin üzvü olub. Maksim Qorki adına Ümumittifaq və Azərbaycan SSR Lenin komsolu mükafatlarına layiq görülüb. Yaratdıqları, elədikləri qısa ömründən böyük idi. Poeziya onun həyatı idi həm də:
Nə vaxt ki, bir misra yaza bilmirəm. Sanıram qurumuş bir budağam mən. Dərsini bilməyib sinifdə qalmış Ən əfəl, ən tənbəl bir uşağam mən.
(Kədərli anlarım)
İstənilən mövzu var yaradıcılığında. Hər mövzuda yazılan şeirdə Vaqif İbrahim qələminin, duyumunun, ürəyinin zənginliyi var:
Yağış yağır Buludun büllur barmaqları görünür pəncərəmdən. Yağış yağır gilə-gilə. Bulud hardan bilib ayrılığımızı kövrəlib belə? Bəlkə külək deyib ona? Yağış yağır… Pəncərəmdə göz yaşlarının əksi, Qulağımda bu yağışda məni gəzən xəyalının addım səsi…( Bu yağışda)
Şeirlərini oxuduqca düşünürsən: bir şair ağacı, yarpağı, yağışı, sinif otağını, məzarlığı, insan qəlbini, müharibənin dəhşətlərini və s…belə görə bilir? Elə bil bu gün üçün yazıb vətən mövzulu şeirlərini.
Vətən sevgisini sözlə deməyi Ar bildi özünü oda atanlar, Ancaq bu Vətəni necə sevməyi Bizə ölümüylə göstərdi onlar!…
Sonra düşünürsən ki, axı o Vaqif İbrahimdir. İstedadlı, Sakit, təvazökar, alicənab, mədəni, əxlaqlı… Vaqif İbrahim.
30 sentyabr 1945-ci ildə Şəkidə dünyaya gəlmişdi. 1983-cü ildə bu dünyadan köçdü.Yaşasaydı bu il 80 illiyini qeyd edəcəkdi. Yaşasaydı? Belə yazdığıma peşiman oldum. Axı, o yaşayır. Poeziya sevənlər, sözə dəyər verənlər onu yaşadır. Bu sətirləri yazmaq mənim üçün həm də çox üzücüdür. Ağırdır. Onun doğum günləri, hətta yubiley illəri belə sükutla keçir. 80 illiyi də…
Amma sevməsə belə, arxasınca min söz danışsa belə, vəzifədə olan birini, ya necəliyindən xəbərsiz olduğu atasını qəbirdən çıxarıb oxşayan, əzizləyən, bağrına basanlar nə qədər istəsən var.
Niyə sevməyi bacarmırıq? Ürəyimizin sevgi tutumu nə qədərdi görəsən?
Onun 80 illik yubileyinin sükutu qədər…
P. S. 70 illiyində onun latın qrafikası ilə “Mən də varam” kitabını hazırladım. Çap etdirdim öz gücümə. Vaqif İbrahim üçün anım günü və kitabın təqdimatını keçirdim. Gələnlər çox oldu. Kitabı alan az. Hətta kitabda xatirələrini verdiyim imzaların da çoxu kitabı götürüb bir kitabxanaya verməyi belə düşünmədilər. Paşa Qəlbinurun 5-10 kitab alıb , gələnlərə hədiyyə etməsini xatırlayıram… Bir də “525-ci qəzet” və “Ədalət”-ə xatirə yazılarını, şeirlərini göndərirdim. Bir-neçə gün ardıcıl bu yazılar gedirdi. Bir daha onlara təşəkkür edirəm. Elə bu yazını verəcəklərinə görə də təşəkkür edirəm.
P.S. Vaqif müəllim nəşriyyatın mənzil növbəsində idi. Ailəsinə ikiotaqlı ev verdilər. Bu işdə ehtiramla andığım Tofiq Mahmudun da səyi oldu. İki uşaqla- Rəşad və Aytənlə tək qalan Məlahət xanım övladlarını böyüdə, oxuda bildi çətinliklə olsa da. Bu günə qədər oğlunun ailəsi ilə o kiçik mənzildə yaşayır. Deyir ki, müraciət etmək istəmişəm, amma əvvəl köçkünləri düşünüb, utanırdım. İndi də şəhidlər, qazilər var. Amma bizə də çox çətindi. Vaqifin 80 illiyidir. Görəsən, AYB-yə, prezidentə müraciət etsəm, bir otaqlı da osa mənə mənzil verərlər?”-deyə düşünür. Mən yazmasını məsləhət gördüm. Bilmirəm yazdımı?
