Sözün, ədalətin və elmin işığında yaşayan ömür

Fəxri hüquq doktoru Arif Nəcəfbəylinin xatirəsinə

Bəzi insanlar həyatdan köçəndən sonra da getmirlər. Onlar yazdıqları ilə, gördükləri işlərlə, öyrətdikləri ilə, ən başlıcası isə insanların yaddaşında yaratdıqları izlə yaşamaqda davam edirlər. Belə insanların ömrünü yalnız doğum və vəfat tarixləri arasında qalan illərlə ölçmək mümkün deyil. Onların həqiqi ömrü xatirələrdə, əsərlərdə, yetişdirdikləri insanlarda davam edir.
Arif Nəcəfbəylinin ömür yoluna nəzər salanda belə bir mənzərə yaranır. O, hüquqşünas və vəkil kimi öz peşəsinə sədaqətlə xidmət etmiş, hüquqi düşüncəsini yazıları ilə ifadə etmiş, ədəbiyyata və elmə xüsusi münasibət bəsləmiş, insanlarla ünsiyyətdə isə səmimiyyəti,və sadəliyi ilə seçilmişdir.
Onun şəxsiyyətində hüquqşünasın prinsipiallığı ilə ziyalının həssaslığı, söz adamının duyğusu ilə həyatsevər insanın nikbinliyi bir araya gəlirdi.

Vəkil olmaqdan daha böyük bir məsuliyyət

Vəkillik sadəcə bir peşə deyil. Bu sənət insan taleləri ilə işləməyi, haqqı müdafiə etməyi, bəzən ümidsizliyin içində qalan insana dayaq olmağı tələb edir. Bunun üçün yalnız hüquqi bilik kifayət etmir. Vicdan, prinsipiallıq, səbir və insanı anlamaq bacarığı da lazımdır.
Arif Nəcəfbəyli bu peşənin məsuliyyətini dərindən dərk edən hüquqşünaslardan idi. Hüququn aliliyinə, ədalət prinsipinə və insan hüquqlarına münasibəti onun peşə fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən olmuşdur.
O, hüquqi məsələlərə yalnız qanun maddələrinin çərçivəsində baxmırdı. Qanunun arxasında insan taleyinin dayandığını anlayırdı. Bəlkə də , məhz buna görə onun vəkillik fəaliyyəti ilə yanaşı, hüquqi mövzulara dair yazıları da xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

“Vəkilin qeydləri” – peşə yolunun yazıya çevrilmiş yaddaşı

Məhkəmədə icraçı, Sumqayıt şəhər Komitəsində inzibati orqanlar üzrə təlimatçı, Naxçıvan Muxtar Respublikasında Culfa rayon Məhkəməsinin sədri, vəkillik fəaliyyəti kimi vəzifələrdə çalışıb.
1996-1998-ci illərdə İstanbulda olarkən Vəkillik sahəsində biliyinə görə ona Vəkilin Məhkəmədə geyim forması və döş nişanı təqdim olunub.
O, Azərbaycan Respublikası Rəyasət Heyətinin 16 may 1996-cı il tarixli qərarı ilə “Fəxri hüquq doktoru”, bir qədər sonra “Əmək veteranı” adlarına layiq görülüb.
A.Nəcəfbəylinin “Xatirələr işığında” kitabından müxtəlif qəzetlərdə dərc edilən yazılar maraqla oxunur.
Arif Nəcəfbəylinin yaradıcılıq irsindən danışarkən “Vəkilin qeydləri” kitabını xüsusi qeyd etmək lazımdır.
Kitabın adı özü çox şey deyir. “Qeyd” bəzən, sadəcə , bir fikrin kağıza köçürülməsi kimi görünür. Amma vəkilin qeydləri adi qeydlər deyil. Onların arxasında illərin təcrübəsi, müşahidələri, insan taleləri, hüquqi düşüncələr və həyatın müxtəlif üzləri dayanır.
“Vəkilin qeydləri”ni bu mənada bir hüquqşünasın peşə yaddaşı kimi dəyərləndirmək olar. Burada hüquq yalnız nəzəri anlayış deyil, həyatın içində yaşayan, insan talelərinə toxunan bir gerçəklikdir.
Arif Nəcəfbəylinin hüquqşünas kimi əsas üstünlüklərindən biri də hüquqi düşüncə ilə həyat təcrübəsini birləşdirməsi idi. O, hüquqa yalnız maddələr və normalar toplusu kimi baxmır, onun insan və cəmiyyət üçün mənasını önə çəkirdi.
Bu baxımdan “Vəkilin qeydləri” yalnız hüquqşünaslar üçün deyil, hüququn insan həyatındakı yerini anlamaq istəyən oxucu üçün də maraqlı bir irsdir.

Qələmi də hüquqa xidmət edirdi

Arif Nəcəfbəyli yalnız məhkəmə zallarında danışan vəkil deyildi. O, qələmi ilə də hüquqi düşüncəyə xidmət edirdi.
Hüquqi və elmi-publisistik mövzulara müraciət etməsi onun daim düşünən, araşdıran və öyrənən bir ziyalı olduğunu göstərirdi. Yazılarında hüququn müxtəlif məsələlərinə, qanunvericiliyin tətbiqinə, vəkil peşəsinin məsuliyyətinə və hüquqi mədəniyyətin əhəmiyyətinə toxunurdu.
Onun üçün bilik heç vaxt tamamlanmış bir mərhələ deyildi. Öyrənmək, araşdırmaq, düşünmək və bildiklərini bölüşmək həyatının mühüm prinsiplərindən idi.
Bəlkə də , elə buna görə elmə və elm adamlarına xüsusi hörmətlə yanaşırdı. Elm öyrənən insanlara münasibətində bunu aydın görmək mümkün idi. O, biliyi insanın öz üzərində qurduğu ən böyük mənəvi sərvətlərdən biri hesab edirdi.

Mənim Arif dayım…

Arif Nəcəfbəyli haqqında yazarkən onu yalnız hüquqşünas kimi təqdim etmək mənim üçün kifayət deyil. Çünki mənim yaddaşımda o, hər şeydən əvvəl Arif dayımdır.
Xatırlayıram ki, mən 7–8-ci sinifdə oxuyarkən bizə gələndə müxtəlif mövzularda inşa yazmağı tapşırardı. O gedənədək mən də verilən mövzu haqqında düşünərək yazı hazırlayardım. Sonda yazdıqlarımı yoxlayar, münasibətini bildirərdi.
O zaman bunun mənasını indiki kimi dərindən düşünmürdüm. İndi isə anlayıram ki, onun bu davranışı ,sadəcə ,mənə inşa yazdırmaq deyildi. O, mənə düşünməyi, fikrimi yazılı ifadə etməyi, sözə diqqətlə yanaşmağı öyrədirdi.
Bəlkə də , onun içindəki ziyalı müəllim kimi də özünü göstərirdi.Onun universitet auditoriyasında həyata hazırladığı nə qədər tələbəsi var idi.
Bir uşağın yazdığı inşanı oxumaq, onun fikrinə münasibət bildirmək, səhvini göstərmək, yaxşı cəhətini qiymətləndirmək – bunların hamısında insana və onun inkişafına verilən dəyər vardı.
İllər keçəndən sonra həmin kiçik epizodların əslində böyük bir tərbiyə məktəbi olduğunu daha yaxşı anlayırsan.İnanıram ki , filologiya üzrə fəlsəfə doktoru adını qazanmağımda, 20 il Azərbaycan dili dərsliklərinin müəllifi kimi tanınmağımda o böyük insanın rolu danılmazdır.
Heç təsadüfi deyil ki , çap olunan monoqrafiyamın əvvəlində əsəri təhsilim üçün əziyyəti olan anama və dayıma həsr etdiyimi qeyd etmişəm.

Ədəbiyyat onun başqa dünyası idi

Arif dayım ədəbiyyatı çox gözəl bilirdi. Sözə, şeirə, klassik irsə xüsusi marağı vardı. Qəzəllər yazırdı.
Hüquqşünasın qələmindən qəzəl çıxması ilk baxışda iki ayrı dünyanın – hüququn və poeziyanın bir araya gəlməsi kimi görünə bilər. Əslində isə , bu iki dünyanın ortaq nöqtəsi var: söz.
Hüquqşünas üçün söz məsuliyyətdir , şair üçün isə söz duyğudur. Arif Nəcəfbəylinin şəxsiyyətində bu iki münasibət bir-birini tamamlayırdı.
O, hüququn dəqiq dilini bildiyi kimi, ədəbiyyatın incə dilini də sevirdi. Bəlkə də , buna görə söhbətlərində yalnız hüquqdan deyil, ədəbiyyatdan, həyatdan, insanlardan danışmaq mümkün idi.
Hüquqşünas obrazı çox vaxt insanların gözündə ciddi, rəsmi, hətta bir qədər məsafəli görünür. Amma onun xarakterində bu ciddiyyət həyatsevərliklə tamamlanırdı.
O, zarafatı sevirdi, insanlarla rahat ünsiyyət qururdu, səmimi münasibət yaradırdı. Onunla bağlı xatirələrdə yalnız vəkil, hüquqşünas və müəllif obrazının deyil, gülərüz, ünsiyyətcil və xoş söhbətli insanın da qalması təsadüfi deyil.
Bəlkə də , insanı yaddaşlarda yaşadan ən böyük xüsusiyyətlərdən biri məhz budur – onun yanında özünü necə hiss etdiyin.
Arif Nəcəfbəylinin ədəbiyyata sevgisi hələ məktəb illərindən özünü göstərirdi. Universitetin hüquq fakültəsinə qəbul imtahanında ona “Leyli və Məcnun” poeması ilə bağlı sual düşür. Müəllim poemadan bir parça söyləməsini istəyir. Arif Nəcəfbəyli isə soruşur: “Hansı hissəsindən?” Müəllim hissələrin adını dedikcə, o, həmin parçaları əzbər söyləyir. Abituriyentin, demək olar ki, bütün poemanı əzbər bilməsi müəllimi heyrətə salır. Bu qeyri-adi bilik universitet rəhbərliyinin də diqqətini çəkir və sonradan Arif Nəcəfbəylinin oxuduğu məktəbə və valideynlərinə təşəkkür məktubu göndərilir. Bu hadisə onun ədəbiyyata sonsuz sevgisinin və zəngin mütaliəsinin yaddaqalan nümunələrindən biri idi.

Elm sevgisi ailə ənənəsinə çevriləndə

Arif Nəcəfbəylinin elmə münasibəti onun xarakterinin mühüm cəhətlərindən biri idi. Elm öyrənən insanlara böyük hörmətlə yanaşırdı. Bilik axtarışını, öyrənməyi və özünü inkişaf etdirməyi yüksək qiymətləndirirdi.
Bu mənəvi dəyərin ailədə də öz davamını tapması xüsusilə diqqətçəkəndir. Onun qızı Leylanın da elm yolunu seçməsi , ali məktəbdə müəllim kimi fəaliyyəti təsadüfi görünmür. İnsan övladına yalnız sözlə deyil, öz həyat nümunəsi ilə də təsir edir. Elmə hörmət edən, kitaba və biliyə dəyər verən bir atanın övladının da elm yolunu seçməsi həmin mənəvi mirasın davamıdır. Bəzən valideynin övladına verdiyi ən böyük sərvət nə ev, nə də maddi imkan olur. Ən böyük miras düşüncə tərzidir – kitaba sevgi, elmə hörmət, zəhmətə inam və daim öyrənmək arzusu.
Arif Nəcəfbəylinin ailəsinə qoyduğu mənəvi mirasın mühüm hissəsi də məhz budur.

İnsan gedir, izi qalır

İllər keçir. İnsanlar dəyişir. Zaman öz axarı ilə davam edir. Amma bəzi adlar yaddaşdan silinmir.Arif Nəcəfbəyli də belə insanlardandır.
Onu hüquqşünas kimi tanıyanlar onun peşəkarlığını, kitabını oxuyanlar düşüncələrini, məqalələri ilə tanış olanlar hüquqi baxışlarını, ailəsi və yaxınları isə səmimiyyətini, nikbinliyini və insanlara münasibətini xatırlayırlar.
Mən isə onu həm bütün bunlarla, həm də uşaqlıq illərimin yaddaşında qalan o sadə səhnə ilə xatırlayıram: mənə inşa mövzusu verən, sonra yazımı oxuyub fikrini bildirən Arif dayımı…
O vaxt ,bəlkə də , bilmirdim ki, bir gün həmin xatirə mənim üçün bu qədər qiymətli olacaq.
İndi düşünürəm ki, insanın böyüklüyü bəzən ən adi görünən davranışlarında üzə çıxır. Bir uşağın yazısını oxumaqda, onun fikrinə qiymət verməkdə, elm öyrənən insana hörmət etməkdə, ədəbiyyatı sevməkdə, sözə dəyər verməkdə…
Arif Nəcəfbəylinin ömrü hüquqla başladı, sözlə zənginləşdi, ədəbiyyat və elmlə genişləndi, insanlara münasibəti ilə mənəvi məna qazandı.Bu gün onun haqqında yazarkən bir daha anlayıram: insan ömrünün ən böyük davamı özündən sonra qoyduğu yaxşı addır.
Arif Nəcəfbəylinin adı da belə bir izlə yaşayır – hüquqa sədaqətin, sözə hörmətin, elmə ehtiramın və insana bağlılığın izi ilə.
Bəlkə də , ən gözəl xatirə budur: insanın arxasınca yalnız “yaxşı vəkil idi” deyil, “yaxşı insan idi” deyilməsi.
Arif dayım haqqında mənim yaddaşımda qalan ən böyük həqiqət də elə budur.

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru
Xanım Qasımova