XOŞBƏXTLİYİN AXTARIŞINDA
(Sədulla Şirinovun “Kimdir xoşbəxt?” romanı – altıncı yazı)
Salam olsun sözə, insan taleyinə, ailə ocağına, insanı insan edən mənəvi dəyərlərə qiymət verən yazarlara və oxuculara! Bəzən bir kitabın adı oxucunun qarşısında uzun bir sual qoyur. Cavabını isə kitabın son səhifəsinə qədər axtarmağa məcbur edir. Sədulla Şirinovun 2025-ci ildə işıq üzü görmüş “Kimdir xoşbəxt?” romanı məhz belə əsərlərdəndir. Kitabın adı sadədir, lakin bu sadəliyin arxasında insan ömrünün ən mürəkkəb suallarından biri dayanır: xoşbəxtlik nədir və insanı həqiqətən xoşbəxt edən nədir?
Əsər 240 səhifədən ibarətdir və “Füyuzat” nəşriyyatında çap olunub. Redaktoru Vaqif Osmanlıdır. Kitabın quruluşuna proloq, on üç bölüm və epiloq daxildir. Bölümlərin adları belə müəllifin qarşıya qoyduğu əsas mənəvi sualları göstərir: “Xoşbəxtlik”, “Kimdir günahkar?”, “Çətin qərar”, “Xoşqədəmli yad qonaq”, “Bir həsrətin sonu”, “Kor-koranə yaranan təhlükəli eşq”, “Fədakar ananın uğuru”, “Evi abad edən qadındır”, “İsmət”, “Ləkəli keçmişin acı nəticəsi”, “Nə deyir, desinlər”in xoş nəticəsi”, “Mərhəmət” və “Sözün gücü”. Bu adların hər biri əslində böyük bir həyat hekayəsinin ayrıca qapısıdır.
Xoşbəxtlik – var-dövlət, yoxsa mənəvi rahatlıq?
Sədulla Şirinov roman boyu oxucunu bir məsələnin üzərində düşündürür: insanın çox pulu, böyük evi, yaxşı avtomobili, yüksək vəzifəsi varsa, bu, onun xoşbəxt olması deməkdirmi?
Əsərin hadisələri göstərir ki, müəllif xoşbəxtliyi maddi imkanlarla eyniləşdirmir. Əksinə, pulun, sərvətin və imkanların mənəvi tərbiyə ilə tamamlanmadığı halda insanın həyatında ciddi problemlər yarada biləcəyini göstərir.
Romanın ön sözündə də vurğulandığı kimi, əsərdə ailə səadəti, qarşılıqlı anlaşma və halal zəhmətlə qurulan həyatla yanaşı, ailə ocağına laqeyd münasibətin doğurduğu faciələr qarşılaşdırılır.
Bu baxımdan əsərin əsas sualı təkcə “Kimdir xoşbəxt?” deyil. Əslində müəllif bununla yanaşı başqa suallar da verir:
Kim düzgün yaşayır?
Kim doğru seçim edir?
Kim övladını düzgün tərbiyə edir?
Kim ailəsinin qədrini bilir?
Kim var-dövlətlə mənəviyyat arasındakı sərhədi qoruya bilir?
Bu sualların hər biri romanın ayrı-ayrı hadisələrində cavab axtarır.
“Kimdir xoşbəxt?” romanının başlıca mövzularından biri ailədir. Azərbaycan ailəsi burada yalnız iki insanın birlikdə yaşadığı məkan kimi təqdim edilmir. Ailə həm də tərbiyə ocağı, mənəvi məktəb, yaddaş məkanı, gələcək nəslin formalaşdığı mühitdir.
Övlad tərbiyəsi, ər-arvad münasibətləri, valideyn məsuliyyəti, ailə seçimində düzgün qərar vermək, ailə daxilində qarşılıqlı anlaşma kimi məsələlər romanın müxtəlif süjet xətlərində bir-birini tamamlayır.
Əsərin ön söz müəllifi Ləman Vaqifqızı romanın məhz ailə münasibətlərinə həsr olunduğunu və Azərbaycan ailəsinin möhkəmliyi ilə milli dəyərlərə bağlılığının əsərdə müxtəlif detallarla təsvir edildiyini qeyd edir. Bu cəhət romanın publisistik gücünü də artırır. Çünki oxucu hadisələri yalnız kənardan izləmir. Öz ailəsini, ata-anasını, övladlarını, qohumlarını, qonşularını və tanıdığı insanları düşünməyə başlayır. Ədəbiyyatın gücü də bir qədər buradadır: yazıçı oxucuya hökm vermir, onun qarşısına həyat qoyur.
Romanın diqqət çəkən süjet xətlərindən biri Maral və qızı Şəhla ilə bağlıdır. Maral qızının təhsilinə, gələcəyinə böyük ümid bəsləyən anadır. Şəhla da anasının ümidini doğrultmağa çalışır. Onun diplom alması ana-balanın birlikdə qazandığı mənəvi qələbə kimi təqdim olunur.
Şəhla öz uğurunun yalnız şəxsi zəhmətinin nəticəsi olmadığını anlayır. Anasının onu istiqamətləndirməsi, qoruması və gələcəyinə laqeyd qalmaması onun formalaşmasında mühüm rol oynayıb.
Əsərdə bu fikir xüsusilə aydın ifadə edilir: Maralın Şəhlaya verdiyi dəstək və Şəhlanın anasının məsləhətlərinə biganə qalmaması nəticəsində onların hər ikisi öz məqsədinə çatır.
Lakin müəllif burada da sadə cavabla kifayətlənmir. Çünki övladın uşaqlıq və gənclik illərində ona dayaq olmaq başqa, onun böyüdükdən sonra şəxsi həyat seçiminə həddən artıq müdaxilə etmək tamam başqa məsələdir.
Beləcə roman valideyn sevgisinin sərhədləri haqqında da düşündürür.
Övladı qorumaq haraya qədərdir?Onun əvəzinə qərar vermək haradan başlayır?
Bu suallar Şəhla ilə bağlı hadisələrin emosional yükünü artırır.
Əsərin ikinci bölümünün adı təsadüfi deyil: “Kimdir günahkar?” Bu sual xüsusilə Uğur obrazının timsalında kəskinləşir.
Uğurun həyat tərzi, məsuliyyətsizliyi, gecələr evə qayıtması və həyata münasibəti onun valideynlərini narahat edir. Lakin hadisələr inkişaf etdikcə məsələ sadəcə “pis övlad” məsələsi kimi görünmür.
Valideynlər də öz keçmişlərinə nəzər salmalı olurlar.
Şahmar müəllim və Şahnaz xanımın övlad tərbiyəsinə münasibəti göstərir ki, insanın sonrakı davranışında uşaqlıq illərində aldığı tərbiyənin ciddi rolu vardır.
Romanın bu hissəsində yazıçı mühüm bir fikri önə çıxarır: övladın gələcək şəxsiyyət kimi formalaşması sonradan deyil, uşaqlıqdan başlayır.
Əsərdə “dəmiri isti-isti döyərlər” xalq məsəli də məhz bu kontekstdə işlədilir. Müəllifin məntiqinə görə, vaxtında verilməyən tərbiyəni illər sonra bərpa etmək olduqca çətinləşir.
Bu, yalnız valideynlərə deyil, bütövlükdə cəmiyyətə ünvanlanan fikirdir.
Sədulla Şirinov romanın ayrı-ayrı obrazları vasitəsilə var-dövlətin insan həyatında yaratdığı paradoksları da göstərir.
Şahmar müəllimin ailəsində bunun nümunəsi daha qabarıqdır.
Övladın hər ehtiyacını təmin etmək, ona maddi rahatlıq yaratmaq valideyn üçün ilk baxışda yaxşılıq kimi görünə bilər. Lakin mənəvi tərbiyə, zəhmət vərdişi, məsuliyyət hissi və müstəqil düşüncə formalaşdırılmadıqda həmin maddi imkanlar son nəticədə övladın özünə qarşı çevrilə bilər.
Əsərdə Şahmar müəllimin atasının vaxtilə ona dediyi nəsihət bu baxımdan diqqətəlayiqdir: övladı “cibi boş, başı dolu” böyütmək ideyası maddi sərvətdən çox insanın öz qabiliyyətinə və əməyinə güvənməsini ifadə edir.
Bu fikir romanın əsas mənəvi tezislərindən birinə çevrilir. Çünki insanın cibini doldurmaq mümkündür, amma başını doldurmaq üçün illərlə zəhmət, tərbiyə, təhsil və həyat təcrübəsi lazımdır.
“Kimdir xoşbəxt?” əsərinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri obrazların gündəlik həyatın içindən seçilməsidir. Burada böyük tarixi hadisələrin qəhrəmanlarından çox, adi həyatda rast gəlinən insanlar danışır:
müəllimlər, ailə başçıları, analar, övladlar, idarəçilər, gənclər, qonşular, qohumlar…
Lakin onların gündəlik həyatında baş verən hadisələr böyük mənəvi məsələlərə çevrilir.
Bir ailədə verilən qərar digər ailənin taleyinə təsir edir. Bir valideynin vaxtında etmədiyi hərəkət illər sonra övladın həyatında nəticəsini göstərir. Bir gəncin verdiyi qərar bir neçə insanın taleyini dəyişir.
Beləliklə, müəllif adi həyatı böyük mənəvi sualların laboratoriyasına çevirir.
Romanın quruluşunda epiqrafların ayrıca yeri vardır. Əsərin bölümləri müxtəlif şair və filosoflardan alınmış epiqraflarla başlayır və təqdim olunan materialda da qeyd edildiyi kimi, bu epiqraflar təsadüfi seçilməyib; hər biri sonrakı hadisələrlə məna baxımından səsləşir.
Bu üsul romanın ideya xəttini zənginləşdirir.
Səməd Vurğunun “Vaqif” dramından gətirilən misralar isə əsərdə insanın həyatın və insanların dəyişkənliyinə münasibəti baxımından mühüm semantik çalar yaradır:
“Çox alışıb, çox yanmayın!
Uşaq kimi aldanmayın!
Bu dünyanın cəfasına,
İnsanların vəfasına!”
Bu misralar romanın ümumi ruhu ilə səsləşir: həyatın zahiri rahatlığına aldanmamaq, insan münasibətlərinin mahiyyətini dərk etmək və mənəvi dayaq axtarmaq.
Sədulla Şirinovun yaradıcılığında milli-mənəvi dəyərlərə bağlılıq “Kimdir xoşbəxt?” romanında da özünü göstərir. Əsərdə Azərbaycan folkloruna, xalq deyimlərinə, atalar sözlərinə, milli adət-ənənələrə və etnoqrafik detallara müraciət edilir. Bu, yalnız bədii dekorasiya deyil. Folklor burada hadisələrin mənasını açan ikinci bir dil rolunu oynayır. Atalar sözləri obrazların dünyagörüşünü ifadə edir, xalq deyimləri isə hadisələrin mənəvi nəticəsini ümumiləşdirir.
Ön sözdə də müəllifin Azərbaycan folklorunu, milli adətləri, milli dəyərləri və xalq etnoqrafiyasını yaxşı bilməsi əsərin diqqət çəkən xüsusiyyətlərindən biri kimi qeyd olunur. Bu baxımdan “Kimdir xoşbəxt?” yalnız ailə romanı deyil, həm də milli-mənəvi yaddaşın bədii ifadə olunduğu əsər təsiri bağışlayır.
Sədulla Şirinovun romanında dilin sadəliyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Ön söz müəllifi əsərin süjet xəttinin maraqlı, dilinin isə sadə və aydın olduğunu vurğulayır.
Bu xüsusiyyət yazıçının hadisələri oxucuya yaxınlaşdırmasına imkan verir.
Müəllif ağır fəlsəfi terminlərlə danışmaq əvəzinə, həyatın öz dilindən istifadə edir.
Mətbəxdə, həyətdə, süfrə arxasında, iş yerində, ailə daxilində gedən söhbətlər vasitəsilə böyük məsələlər gündəmə gətirilir.
Bu mənada romanın dialoqları ayrıca diqqət çəkir. Obrazlar danışdıqca onların xarakteri açılır.
Kiminsə bir cümləsi onun dünyagörüşünü, digərinin zarafatı ailə münasibətini, başqa birinin susması isə daxili narahatlığını göstərir.
Romanda qadın obrazları da mühüm mövqedədir. Maral, Şahnaz, Şəhla, Təranə, Nigar və digər qadın obrazları vasitəsilə ailənin mənəvi yükünün böyük hissəsini daşıyan insanların daxili dünyası göstərilir.
Xüsusilə ana obrazlarında qayğı, məsuliyyət, narahatlıq və fədakarlıq hissləri ön plana çıxır.
Kitabın mündəricatında “Fədakar ananın uğuru” və “Evi abad edən qadındır” kimi bölmə adlarının yer alması da bu xəttin əsərin strukturunda xüsusi yer tutduğunu göstərir. Qadın burada yalnız ailənin üzvü deyil. O, çox zaman ailənin daxili sabitliyini qoruyan, övladın gələcəyi haqqında düşünən, ərinin qərarlarına təsir göstərən və ailə daxilində mənəvi tarazlığı təmin edən tərəf kimi təqdim edilir.
Romanın son bölümlərinin adları da əsərin mənəvi xəttini aydın şəkildə tamamlayır.
İsmət.
Mərhəmət.
Sözün gücü.
Bunlar sadəcə bölmə adları deyil, əsərin ümumi mənəvi konsepsiyasının açar sözləridir.
İsmət insanın mənəvi bütövlüyü ilə bağlıdır.
Mərhəmət insanın başqasının dərdinə münasibətini müəyyənləşdirir.
Söz isə insan taleyini dəyişə biləcək gücə malikdir.
Beləliklə, romanın əvvəlində qoyulan “xoşbəxtlik” sualı əsərin sonlarına doğru daha geniş mənəvi anlayışlarla əlaqələndirilir.
Sədulla Şirinov hadisələrə kənardan baxan müşahidəçi deyil. O, insan münasibətlərinin içərisinə daxil olur və oxucunu obrazların taleyi ilə üz-üzə qoyur.
Yazıçının əsas üstünlüklərindən biri odur ki, hazır cavabları oxucuya zorla qəbul etdirmir.
O, hadisəni göstərir.
Dialoqu qurur.
Obrazı danışdırır.
Sonra isə oxucunu düşünməyə buraxır.
Bu baxımdan romanın publisistik mahiyyəti də güclüdür. Çünki əsərin müxtəlif hissələrində ailə, tərbiyə, mənəviyyat, maddiyyat, məsuliyyət, valideyn-övlad münasibətləri kimi ictimai əhəmiyyətli məsələlər bədii süjetin daxilində müzakirəyə çıxarılır.
Bəs kimdir xoşbəxt? Romanın öz daxili məntiqi bu suala bir neçə istiqamətdən cavab verir.
Xoşbəxtlik yalnız var-dövlət deyil.
Xoşbəxtlik yalnız vəzifə deyil.
Xoşbəxtlik yalnız gözəl ev deyil.
Xoşbəxtlik yalnız rahat həyat da deyil.
İnsanın xoşbəxtliyi ailəsində qarşılıqlı hörmət, övladlarının düzgün tərbiyəsi, halal zəhmət, mənəvi rahatlıq, düzgün seçim və insanlıq keyfiyyətləri ilə tamamlanır.
Ləman Vaqifqızının ön sözdə ifadə etdiyi ümumiləşdirmə bu baxımdan romanın əsas ideyasını yığcam şəkildə ifadə edir: ailənin və nəslin başını uca edən övladlar valideyn üçün, valideynlərini anlayan və dinləyən övladlar isə öz növbəsində övlad üçün xoşbəxtlik mənbəyidir.
Bu fikir əsərin adına verilmiş sualın cavabını da özündə daşıyır.
Sədulla Şirinovun “Kimdir xoşbəxt?” romanı ailə münasibətlərindən çıxış edərək daha geniş bir mənəvi mənzərə yaradır.
Bu əsərdə insanın ailəyə, övlada, valideynə, zəhmətə, pula, sevgiyə, mərhəmətə və öz taleyinə münasibəti bir-birinə bağlanır.
Romanın qəhrəmanları müxtəlif həyat yolları ilə hərəkət etsələr də, hamısını eyni sual birləşdirir:
İnsan necə yaşamalıdır ki, həyatının sonunda “xoşbəxt olmuşam” deyə bilsin?
Yazıçı bu suala yalnız bir cümlə ilə cavab vermir. O, cavabı hadisələrə, obrazlara, ailələrə, səhvlərə, peşmanlıqlara və doğru seçimlərə bölür.
Bəlkə də əsərin əsas gücü elə bundadır. Çünki xoşbəxtlik hazır şəkildə verilən nemət deyil. İnsan onu öz davranışı, seçimi, zəhməti, mənəviyyatı və münasibətləri ilə qurur.
Sədulla Şirinovun “Kimdir xoşbəxt?” romanı oxucunu məhz bu quruculuq haqqında düşünməyə çağırır.
Ailə qurmaq asandır, ailəni qorumaq çətindir.
Övlad böyütmək mümkündür, şəxsiyyət yetişdirmək çətindir.
Sərvət toplamaq olar, mənəvi zənginlik yaratmaq daha çətindir.
İnsan çox şeyə sahib ola bilər, amma öz daxilində rahatlıq yoxdursa, bütün sahib olduqları xoşbəxtliyin əvəzi olmaya bilər.
Elə buna görə də “Kimdir xoşbəxt?” sualı romanın ilk səhifəsində başlayıb son səhifəsində bitmir.
Bu sual kitab bağlandıqdan sonra da oxucunun daxilində yaşayır.
Və bəlkə də yaxşı ədəbiyyatın əsas missiyalarından biri budur: cavab verməklə yanaşı, insanı öz cavabını axtarmağa sövq etmək.
Sədulla Şirinovun bu romanı da məhz belə bir axtarışın – xoşbəxtlik, mənəviyyat, ailə və insanlıq axtarışının bədii ifadəsidir.
Eşq olsun sözə! Eşq olsun ailə ocağını qoruyanlara! Eşq olsun övladının gələcəyini öz rahatlığından üstün tutan valideynlərə! Eşq olsun mənəviyyatı sərvətdən üstün bilən insanlara! Çünki bəzən insanın axtardığı xoşbəxtlik uzaqlarda deyil – elə öz evinin içində, öz ailəsinin yanında, öz vicdanının qarşısında dayanır.
Kimdir xoşbəxt?
Bəlkə də cavab çox sadədir:
Xoşbəxtliyi var-dövlətdə yox, insanlıqda axtaran və sahib olduğu dəyərləri qorumağı bacaran insan. Hələlik, gözəl insan – yaradılmışların əşrəfi!
22.09.2026. Bakı.
Müəllif: Zaur USTAC
AVMVİB, AJB və AYB-nin üzvü, “Yazarlar” jurnalının baş redaktoru, şair-publisist, tərcüməçi-nasir, naşir
SƏYYAD ƏHMƏDLİ (GÖYÇƏLİ)NİN YAZILARI
Sədulla Şirinovun yaradıcılığı
Oxuyun >> Gözündə tük var