Sözün yaddaş arxeologiyası:
“Ayətxan Ziyad” imzasının fəlsəfi qatları
Ədəbi tənqid və sənətşünaslıq çox zaman müəllifin yaradıcılıq irsinə sadəcə bioqrafik faktların, rəqəmlərin və xronoloji tarixlərin açıqlanması ilə yanaşır. Ancaq ömrünün yarım əsrdən çoxunu ağ vərəqlərlə baş-başa keçirmiş söz sahibinin dünyası quru təqvimlərin sərhədinə sığışmaz. Təqdim olunan yazı yaşanan ömür yolunun sadəcə hesabatı deyil. Məqalənin məqsədi yazıçı-jurnalist, tədqiqatçı Ayətxan Ziyadın 57 illik masaarxası fəaliyyətinin zahiri xronologiyasını deyil, onun yaradıcı təfəkkürünün daxili nüvəsini, sətiraltı fəlsəfi qatlarını oxucuya çatdırmaqdır. Məqalə “Ayətxan Ziyad” imzasınınədəbiyyatda, mətbuatda və elmdə qərar tutduğu mənəvi sahillərin fəlsəfi koordinatlarını üzə çıxarır.
Oxucu yazını mütaliə etməklə məqam-məqam A.Ziyad yaradıcılığının üç əsas sütununu – onun publisist-jurnalist peşəkarlğını, bədii nəsrində və poeziyasında artıq özünü təsdiq etmiş lirik MƏN-ini və tədqiqatçı zəkasının metodologiyasını dünya təfəkkür tarixinin tanınan nümayəndələri ilə paralel şəkildə özü üçün aydınlaşdımaq imkanı əldə edir. Məqalə, A.Ziyadın həm mətbuatdakı kəskin, ifşaedici, qarşısıalınmaz çıxışlarını, həm də arxivlərin zəngin dərinliyindən aşkarlanan elmi tutumunu Martin Haydegger, Mişel Fuko, Anri Berqson, Qaston Başlar, Valter Benyamin və digər mütəfəkkirlərin varlıq və yaddaş nəzəriyyələri ilə müqayisəli müstəvidə təhlil edir.
Adları çəkilən filosofların dil saflığı, unudulmayan yaddaş və insan ömrünün zaman dəyəri haqqındakı düşüncələri, əslində eyni bir mənəvi təməldə birləşir. Onların ortaq bir fikri var idi: əsl sənət və dürüst söz zamanın sınağından uğurla keçir. Onlar heç vaxt unudulmur və gələcək nəsillərin yaddaşına həmışəlik həkk olunur.
Bu fəlsəfi baxış oxucuya “Ayətxan Ziyad” imzasının sadəcə keçici gündəlik mətbuat yazıları ilə məhdudlaşmadığını, yazıçının 57 illik bədii və elmi irsinin dərin fəlsəfi qatlara malik bir yaddaş arxeologiyası nümunəsi olduğunu aydınlıqla nümayis etdirir.
Araşdırmalarımız bu qənaətimizi bir daha təsdiq edir ki, fəlsəfi qatlardan yetərincə bəhrələnmək imkanında olan qələm sahiblərinin əsərləri daha yüksək bədii qalıcılıq qazanır. Sözügedən keyfiyyətləri dərindən analiz etmək üçün oxucunu A.Ziyadın əsərləri nümunəsində sözün yaddaş arxeologiyasının fəlsəfi qatlarıdan biri ilə tanış edirik.
IX QAT: Təxəyyülün mənəvi bünövrə məkanı: uşaqlıqdan yaddaşa
((Gaston Başlyarın (Gaston Bachelard) uşaqlıq təəssüratları və poetika fəlsəfəsi işığında)
VIII qatda insanın öz iç dünyasına çəkilən təfəkkürünün, yaşantının müşahidədən heyrətə, heyrətdən düşüncəyə, düşüncədən sözə çevrilməsi üzərində dayanmışdıq. IX qat həmin prosesin daha ilkin mərhələsinə – insanın dünyanı ilk dəfə necə gördüyünə, ilk sözləri necə mənimsədiyinə, ətrafındakı əşyaları, səsləri, hadisələri necə mənalandırdığına yönəlir. Burada məsələ yalnız uşaqlıqdan danışmaq deyil. Daha dərin sual budur: sonralar insanın təxəyyülünə, yaddaşına və sözünə çevriləcək ilk material harada yaranır?
Gaston Başlyarın fəlsəfi-estetik düşüncəsi bu sual üçün mühüm nəzəri açar verir. “Məkanın poetikası”nda məkan yalnız insanın yaşadığı fiziki yer kimi deyil, onun daxili dünyasının formalaşdığı intim sahə kimi götürülür. Ev, otaq, künc, yuva kimi yaxın məkanlar insanın uşaqlıq təəssüratlarını qoruyan, xəyalın və xatirənin formalaşmasına şərait yaradan daxili məkanlara çevrilir. G.Başlyarın üçün uşaqlıq yaddaşı sadəcə keçmişdə qalmış hadisələrin siyahısı deyil; həmin yaşantıların sonrakı həyat və təxəyyül içində yenidən canlanmasıdır.
Bu baxış IX qat üçün əsas nəzəri istiqaməti müəyyənləşdirir: yaddaşın ən dərin qatına keçmək üçün yalnız xatırlanan hadisələrə deyil, həmin hadisələrin insanın daxilində ilk dəfə hansı obraz, duyğu və söz şəklində yarandığına baxmaq lazımdır.
IX fəlsəfi qat üçün daha mühüm olan məqam tədqiqatla yaradıcılığın bir nöqtədə qovuşmasıdır. A.Ziyadın uşaq ədəbiyyatına yönələn tədqiqatları bu baxımdan onun yaradıcılıq yolunda təsadüfi bir mövzu dəyişikliyi kimi görünmür. 2017-ci ildən başlayaraq bu sahədə apardığı araşdırmalar, xüsusən Zahid Xəlil və Zaur Ustac yaradıcılığına həsr etdiyi monoqrafiyalar, onlarla məqalə uşağın poetik dünyasının necə qurulduğu məsələsinə elmi marağının göstəricisidir.
“Zahid Xəlil yaradıcılığının nəzəri-poetik sistemi: konseptual-çərçivə və metodoloji yanaşma” və “Zaur Ustacın uşaq poeziyasında bədii sənətkarlıq sistemi, yaxud uşaq dünyası Zaur Ustacın gözü ilə” adlı monoqrafiyalarda diqqət konkret müəlliflərin yaradıcılığı üzərində cəmlənsə də, bu tədqiqatların arxasında daha geniş məsələ dayanır: uşaq dünyasının poeziyada hansı bədii və düşüncə mexanizmləri ilə yaradılması.
Z.Ustacın yaradıcılığının Zahid Xəlil, Qəşəm İsabəyli və Rafiq Yusifoğlu ilə müqayisəli müstəvidə nəzərdən keçirilməsi də bu baxışın çərçivəsini genişləndirir. Burada uşaq poeziyasına yalnız mövzu kimi deyil, ayrıca poetik düşüncə sahəsi kimi yanaşılır.A.Ziyad uşaqlıq dünyasının necə qurulduğunu, hansı sözlərdən, obrazlardan, münasibətlərdən və yaddaş elementlərindən ibarət olduğunu araşdırır.
A.Ziyad uşaq ədəbiyyatına kənardan baxan tədqiqatçı mövqeyi nümayiş etdirmir.Onun özünün də uşaqlar üçün yazdığı “Sevda, Babək və dostları” adlı kitabı nəşr edilib. “Ömrüm bir yaşıl yarpaq, rəngləri mənimkidi” və “Qara, məxmər gecələrim” kitablarında bu silsilə ayrıca bölmə kimi verilmişdir.A.Ziyadın özünün uşaq şeirlərin olması tədqiqatçı baxışına başqa bir istiqamət əlavə edir.
Beləliklə, IX qatın əsas məsələsi yalnız “A.Ziyad uşaq ədəbiyyatını araşdırıb” demək deyil. Məsələ ondadır ki, uşaq dünyasına tədqiqatçı kimi baxan insanın öz yaradıcılığında həmin dünyanın poetik mexanizmləri necə üzə çıxır və bu mexanizmlər yaddaşın formalaşması ilə necə əlaqələnir?
Uşaqlıq: yaddaşın deyil,
yaddaşın yaranmasının məkanı
G.Başlyarın məkan fəlsəfəsinin bu qatda ən mühüm tərəfi uşaqlığın yalnız zaman mərhələsi kimi deyil, insanın daxili dünyasının ilkin məkanı kimi anlaşılmasıdır. Uşaqlıqda yaşanan hər hadisə gələcəkdə eyni şəkildə xatırlanmır. Bəzən böyük hadisələr unudulur, çox kiçik bir detal isə yaddaşda qalır. Çünki yaddaş hadisənin böyüklüyünə görə deyil, onun insanın daxili dünyasında yaratdığı izə görə işləyir.
Uşaq üçün dünyanın ölçüsü də böyüklərinkindən fərqlidir. Yaşlı adamların əhəmiyyətsiz hesab etdiyi bir hadisə uşağın dünyasında ciddi emosional hadisəyə çevrilə bilər. “Sevda, Babək və dostları” kitabındakı “Qənd balam, şəkər balam” şeirində bu xüsusiyyət xüsusilə aydın görünür. Uşağın yeni-yeni dil açması sadəcə fizioloji inkişaf faktı kimi təqdim edilmir. “Bal tökülür dodağından” ifadəsi ilə ilk sözlər poetik hadisəyə çevrilir. Uşağın danışmağa həvəsi, sözün ardınca söz gətirməsi, hər sözün bir nəğmə kimi səslənməsi onun dünyasında dilin necə meydana gəldiyini göstərir.
Burada G.Başlyarın nəzəri fikri ilə A.Ziyadın poetik nümunəsi arasında təbii bir əlaqə yaranır. G.Başlyar üçün insanın ilkin məkanı onun sonrakı təxəyyülünün daxili materialını hazırlayırsa, A.Ziyadın şeirində də uşağın ilk danışığı adi məişət faktı olaraq qalmır; sonralar xatırlana biləcək poetik obraza çevrilir. Uşağın ilk sözü burada həm dilin, həm də yaddaşın başlanğıcıdır.
Eyni xüsusiyyət saçının kəsilməsi ilə bağlı şeirdə də görünür. Böyüklər üçün sadə bir məişət hadisəsi olan saç kəsilməsi uşaq üçün itkiyə çevrilir. “İndi o saçının harasın darasın?” sualının təkrarı (əslində, təkriri) uşağın həmin hadisəni necə qəbul etdiyini göstərir. Təkrir burada yalnız ritmik vasitə deyil; uşağın fikrinin eyni nöqtənin ətrafında dolaşmasını, baş vermiş dəyişikliklə barışa bilməməsini ifadə edir.
Bu nümunələr göstərir ki, uşaqlıq yaddaşının materialı çox vaxt böyük hadisələrdən yox, ilk dəfə yaşanan kiçik təcrübələrdən yaranır. Sonrakı yaradıcılıq üçün əhəmiyyət daşıyan da həmin hadisələrin böyüklüyü deyil, onların uşağın daxili dünyasında yaratdığı münasibətdir.
Məkan xatirədən
obraza çevriləndə
G.Başlyarın məkan poetikasında uşaqlıq məkanının mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun yalnız xatırlanan yer olmamasıdır. İnsan həmin məkanı sonradan xəyalında yenidən qurur. Buna görə də, poetik təxəyyül keçmişi olduğu kimi təkrarlamır, onu yenidən görür və yeni obraz münasibətləri içində yaşadır.
A.Ziyadın “Arazxan evcik tikir” şeiri bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Uşaq domino daşlarından ev qurur. Hər dəfə sonuncu daşı qoyanda “ev” dağılır. Sonda bacısı Sevda köməyə gəlir.
Bu sadə uşaq oyununun arxasında uşağın məkanla münasibətinin mühüm xüsusiyyəti dayanır: uşaq üçün qurmaq son nəticə deyil, qurmağın özüdür. Ev yalnız hazır konstruksiya deyil; onun qurulması, dağılması və yenidən qurulması təxəyyülün hərəkətidir.
G.Başlyarın məkan fəlsəfəsi baxımından yanaşdıqda bu detal təsadüfi görünmür. Ev insanın ən ilkin daxili məkanlarından biridir. A.Ziyadın şeirində isə ev artıq hazır yaşayış məkanı kimi deyil, uşağın öz əli ilə yaratdığı xəyal məkanı kimi meydana çıxır. Deməli, burada məkan yaddaşın saxlandığı yer olmaqdan əvvəl təxəyyülün qurduğu yerə çevrilir.
“Qar yağışı” şeirində də təbiət uşağın baxışında adi fiziki hadisə olmaqdan çıxır. Qarın hərəkəti, səsi, görünüşü və kənddən şəhərə qədər yayılması uşaq təxəyyülünün dili ilə canlandırılır. Kiçik Babəkin qarla oynamaq istəyi isə təbiəti müşahidə etməkdən onu öz oyun məkanına çevirməyə keçidi göstərir.
“Bütöv dünya mənimdi” şeirində bu münasibət daha da genişlənir. Uşağın dünyaya münasibəti sərhədlərlə müəyyənləşmir: günəş, çiçəklər, çöl və ətraf aləm onun təxəyyülündə bir bütöv məkan kimi qavranılır. Bu, uşağın dünyanı mənimsəməsinin poetik formasıdır.
Beləliklə, G.Başlyarın nəzəriyyəsindəki “məkan → xəyal” əlaqəsi A.Ziyadın uşaqlar üçün yazdığı şeirlərdə “ətraf aləm → uşaq baxışı → oyun və obraz” formasında konkretləşir.
İlk sözün arxasında
ilk dünya
Uşağın dili böyüklərin dilinin sadələşdirilmiş forması deyil, uşaq sözü öz təcrübəsinin içindən qəbul edir. Bu səbəbdən böyüklərin məcazi, zarafat və ya şərti şəkildə işlətdiyi ifadələr uşaq üçün həqiqi məna daşıya bilər.
“Sadəlövhlük” şeirində uşağın Könülün “vay, ürəyim düşdü” ifadəsini həqiqi mənada qəbul etməsi bunun sadə, lakin dəqiq nümunəsidir. Ana zarafatla “get, axtar quzum” deyir, uşaq isə böyüyün dil oyununu öz məntiqi ilə qəbul edir.
Burada əsas məsələ sadəlövhlük deyil. Şeir uşağın dil ilə dünya arasında qurduğu birbaşa münasibəti göstərir. Böyük insan artıq məcazın şərtiliyini bilir; uşaq isə sözün arxasında konkret hadisə axtarır. Deməli, uşağın poetik dünyasının ilkin xüsusiyyətlərindən biri sözün əşya və hadisə ilə hələ tam ayrılmadığı mərhələdir.
Bu cəhət IX qat üçün əhəmiyyətlidir. Çünki yaddaşın arxeologiyası yalnız keçmiş hadisələri tapmaq deyil, həmin hadisələrin ilkin dilini də axtarmaqdır. İnsan dünyanı ilk dəfə hansı sözlərlə adlandırıbsa, sonrakı düşüncəsində həmin sözlərin izi qala bilər.
Bu baxımdan A.Ziyadın uşaq ədəbiyyatına tədqiqatçı münasibəti ilə öz uşaq şeirləri arasında daxili bir yaxınlıq görünür. Tədqiqatçı kimi o, uşağa təqdim edilən sözün keyfiyyətinə, poetik imkanına və uşağın dünyasına yaxınlığına diqqət yetirir. Mənbədə də onun uşaq ədəbiyyatı təhlilində əsas məsələlərdən birinin mətnin uşağın dünyasına nə dərəcədə yaxın olması olduğu vurğulanır.
Uşaq sual verəndə
mədəni yaddaş danışmağa başlayır
Uşaqlıq dünyasının mühüm xüsusiyyətlərindən biri də sualdır. Uşaq böyüklər üçün hazır və dəyişməz görünən mənaları sorğulaya bilir. Bu suallar bəzən sadə görünsə də, onların altında mədəni yaddaşla fərdi düşüncə arasında ilk qarşılaşma dayanır.
A.Ziyadın qarğa ilə bağlı şeirində uşağın “xeyir söylə, a qarğa” ifadəsinin yalnız boz qarğaya aid edilməsini soruşması belə bir nümunədir. Uşaq burada sadəcə quş haqqında sual vermir. O, böyüklərdən eşitdiyi bir ifadənin daxili məntiqini yoxlayır: əgər bir qarğaya “xeyir söylə” deyilirsə, niyə başqa qarğaya deyilmir?
Bu sualın əhəmiyyəti onun cavabında deyil, sualın özündədir. Çünki uşağın dünyasında artıq şifahi-mədəni yaddaşın bir parçası yaşayır, lakin uşaq onu olduğu kimi qəbul etməklə kifayətlənmir. O, həmin yaddaş elementinə öz sualını verir.
Bu, yaddaşın mexaniki ötürülməsi deyil. Mədəni yaddaş uşağın şüuruna daxil olur, lakin orada yenidən işlənir. Beləliklə, fərdi təfəkkür ilə kollektiv yaddaşın ilk əlaqələrindən biri yaranır.
“Bir ala qarğa…” şeirində də “xeyir söylə” ifadəsinin uşaqların kollektiv çağırışına çevrilməsi həmin prosesin başqa formasını göstərir. Burada artıq fərdi sual yox, kollektiv oyun və təkrar var. Folklorsayağı ifadə uşaqların dilinə daxil olaraq onların oyun dünyasının bir hissəsinə çevrilir.
Bu nümunələr A.Ziyadın uşaq ədəbiyyatı tədqiqatlarında diqqət çəkən məsələni də aydınlaşdırır: uşaq mətnində milli və mədəni yaddaş yalnız mövzu kimi təqdim olunmur. O, dilin içində, ifadədə, ritmdə, sualda və obrazda yaşayır.
Oyun:
yaddaşın ilk yaradıcı forması
Uşağın təxəyyülü oyun zamanı özünü daha aydın göstərir. Çünki oyun zamanı uşaq hazır dünyanı sadəcə qəbul etmir, onu dəyişdirir.
“Çapar oğlan” bu baxımdan IX qatın ən mühüm nümunələrindən biridir. Taxta qılınc, qamış at, uşaqların dəstəsi və “düşmənə hücum” oyunu uşağın təxəyyülündə Koroğlu obrazı ilə birləşir. Burada Koroğlu haqqında abstrakt məlumat verilmir. Milli-epik yaddaş uşağın oyununa daxil olur və uşaq özünü həmin dünyanın içində təsəvvür edir.
Bu, yaddaşın canlı mexanizmidir. Koroğlu adı sadəcə keçmişdən qalmış bir ədəbi surət olaraq saxlanılmır; uşağın oyununda yenidən hərəkətə gəlir.
G.Başlyarın uşaqlıq təəssüratlarının sonrakı xəyal dünyasında yaşaması haqqında düşüncəsi ilə bu nümunə arasında mühüm paralellik yaranır. Uşağın qarşısında hazır tarixi-epik dünya dayanır, lakin təxəyyül onu olduğu kimi təkrarlamır. Taxta qılınc həqiqi qılınca, qamış at həqiqi ata, uşaq isə öz xəyalında Koroğluya çevrilir.
Deməli, kollektiv yaddaşın uşağa keçməsinin ən təsirli yollarından biri onun oyuna çevrilməsidir. Yaddaş oyunla birləşəndə artıq kənardan öyrədilən məlumat deyil, uşağın öz təcrübəsinin bir hissəsi olur.
Ailə yaddaşı
gələcək haqqında təsəvvürə çevriləndə
Uşaq dünyası yalnız oyun və xəyal dünyası deyil. Ailə münasibətləri də həmin dünyanın ilkin mənəvi məkanını yaradır. Uşaq öz gələcəyini çox vaxt ətrafındakı böyüklərin həyatına baxaraq təsəvvür edir.
“Neftçi olacağam” şeirində uşağın atasını işə yola salması və gələcəkdə onun kimi neftçi olmaq istəməsi bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Burada peşə seçimi haqqında abstrakt fikir yoxdur. Uşağın gələcək təsəvvürü gündəlik ailə mənzərəsindən doğur. Ata işləyir, uşaq onu müşahidə edir və öz gələcəyini həmin müşahidənin davamı kimi qurur.
Beləliklə, uşaqlıq yaddaşı yalnız keçmişi saxlamır; gələcəyin ilkin obrazlarını da yaradır.
Bu xüsusiyyət G.Başlyarın uşaqlıq məkanına verdiyi əhəmiyyətlə səsləşir. İnsanın ilkin intim dünyasında formalaşan obrazlar yalnız keçmişə aid olmur. Onlar gələcək haqqında təsəvvürlərin də materialına çevrilir. Uşağın “mən nə olacağam?” sualına verdiyi ilk cavab çox vaxt “mən kimləri görürəm?” müşahidəsindən yaranır.
Uşaq oyunu
tarixlə qarşılaşanda
“Sevda, Babək və dostları” kitabındakı “Atam deyir ki…” şeiri IX qatın fəlsəfi mərkəzinə daha yaxın dayanır. Çünki burada uşağın oyunu ilə böyüyün yaddaşı bir nöqtədə qarşılaşır.
Uşaq müharibə oyunu oynayır. Ata isə bildirir ki, vaxtilə böyüklər də belə oyun oynayırdılar, bir-birlərini düşmən kimi təsəvvür edirdilər. Lakin sonra həqiqi müharibə gəldi və oyun gerçəkliyə çevrilərək insanların ürəyini dağıtdı. Bundan sonra onlar müharibə oyunu oynamadılar.
Bu şeir uşaqlıq yaddaşı ilə tarixi yaddaş arasındakı münasibəti çox sadə bir ailə dialoqu içində qurur. Uşaq üçün müharibə əvvəlcə oyundur. Ata üçün isə artıq yaşanmış həqiqətdir.
Burada yaddaşın ötürülməsi dərslik, tarix kitabı və ya rəsmi izah vasitəsilə baş vermir. Bir atanın sözü uşağın oyununa daxil olur və oyunun mənasını dəyişir.
Bu məqam “sözün yaddaş arxeologiyası” anlayışı üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki burada keçmişin izi birbaşa hadisənin təsvirində deyil, bir nəsildən digərinə keçən cümlədə yaşayır. Uşaq həmin cümləni eşidərək öz oyununun içində yeni məna ilə qarşılaşır.
G.Başlyarın fəlsəfəsi ilə A.Ziyadın bu şeiri arasındakı əlaqə də burada daha aydın görünür: uşaqlıq insanın daxili dünyasının ilk məkanıdırsa, ailə həmin məkanın ilk yaddaş mühitlərindən biridir. Uşağın eşitdiyi söz sonralar onun dünyaya münasibətində iştirak edə bilər.
Tədqiqatçı baxışı ilə
yaradıcı təcrübə arasında
A.Ziyadın uşaq ədəbiyyatına münasibətinin əhəmiyyəti yalnız onun bu sahədə yazdığı tədqiqatların sayında deyil. Əsas məsələ onun uşaq dünyasına hansı mövqedən yanaşmasıdır.
2017-ci ildən başlayan araşdırmalarında onun diqqətinin əsasən uşaq şairləri Zahid Xəlil və Zaur Ustac yaradıcılığı üzərində cəmləndiyi, bu tədqiqatlarda uşaq poeziyasının sənətkarlıq sistemi, poetik dil və uşaq dünyasının ifadə imkanlarının araşdırıldığı mənbədə göstərilir. Zaur Ustacın yaradıcılığı ilə yanaşı Zahid Xəlil, Qəşəm İsabəyli və Rafiq Yusifoğlu kimi müəlliflərlə müqayisələr də aparılır.
Bu fakt IX qatın əsas fəlsəfi məsələsini daha da dəqiqləşdirir. A.Ziyad əvvəlcə uşağın ədəbiyyatda necə göründüyünü araşdırır: “uşaq üçün yazılan söz necə olmalıdır, hansı poetik vasitələr onun dünyasına yaxınlaşa bilir, milli və mənəvi məzmun uşağın qavrayışına necə daxil olur?”
Sonra isə onun öz “Sevda, Babək və dostları” kitabında uşaq dünyasına yaradıcı mövqedən yanaşması görünür. Kitabdakı şeirlərdə ilk söz, ilk həyəcan, ilk qorxu, ilk sual, oyun, ailə münasibəti, təbiət, peşə arzusu, folklorsayağı ifadə və tarixi yaddaş kimi müxtəlif elementlər uşağın baxış bucağından təqdim olunur. Kitabın məzmununda bu mövzuların bir silsilə halında yerləşməsi də həmin istiqamətin sistemli olduğunu göstərir.
Burada tədqiqatçı ilə şair arasında mexaniki eynilik yaratmaq düzgün olmaz. Lakin hər iki istiqamətdə bir ortaq diqqət görünür: uşaq dünyasının sözə necə çevrildiyi.
Tədqiqatçı bu prosesi başqasının yaradıcılığında araşdırır. Şair isə onu öz poetik təcrübəsində sınaqdan keçirir.
IX qatın əsl fəlsəfi yükü də məhz bu iki baxışın kəsişməsində yaranır.
Yaddaşın
ilkin arxivi
Beləliklə, IX qat bizi yaddaşın özündən daha əvvəlki bir mərhələyə gətirir: yaddaşın yaranma mərhələsinə.
Uşağın ilk sözü burada sadəcə danışmağa başlamaq deyil. o, dil ilə dünya arasındakı ilk əlaqədir.
Saçının kəsilməsi ilə bağlı kiçik inciklik sadəcə uşaq şıltaqlığı (kaprizi) deyil, o, itki hissinin ilk təcrübələrindən biridir:
– “Sadəlövhlük”də sözün birbaşa mənası uşağın dünyanı necə qəbul etdiyini,
– Qarğa haqqında sual mədəni yaddaşın uşaq şüurunda necə sorğuya çevrildiyini göstərir;
– “Çapar oğlan”da Koroğlu uşağın oyununa daxil olur və epik yaddaş canlı təxəyyülə,
– “Arazxan evcik tikir”də məkan uşaq xəyalının qurduğu və yenidən qurduğu dünyaya çevrilir;
– “Neftçi olacağam”da ailə münasibəti gələcəyin ilk obrazını yaradır;
– “Atam deyir ki…” şeirində isə ailənin yaddaşı uşağın oyununa daxil olaraq onu tarixi yaddaşla qarşılaşdırır.
Bütün bunlar ilk baxışda bir-birindən ayrı mövzular kimi görünə bilər. Lakin onların altında eyni proses gedir: insan dünyanı əvvəlcə yaşayır, sonra ona ad verir, onu oyununda yenidən qurur, sual verir, eşitdiyi sözləri mənalandırır və həmin yaşantılar zaman keçdikcə yaddaşın materialına çevrilir.
G.Başlyarın fəlsəfəsində uşaqlıq məkanı insanın daxili dünyasının mühüm başlanğıc nöqtəsidirsə, A.Ziyadın uşaq ədəbiyyatı ilə bağlı tədqiqat və yaradıcılıq təcrübəsi bu başlanğıc nöqtəsinin ədəbiyyatda hansı formalarda üzə çıxa bildiyini göstərir.
Bu baxımdan “sözün yaddaş arxeologiyası” yalnız keçmişin dərinliklərində gizlənmiş xatirələri axtarmaq demək deyil. Daha dərin məsələ budur: həmin yaddaşın ilk materialları harada yaranmışdı?
Cavab IX qatda aydınlaşır: ilk sözün içində, ilk evin və otağın duyğusunda, ailə söhbətində, uşağın verdiyi ilk sualda, qurduğu evcikdə, oynadığı oyunda, eşitdiyi nağıl və folklor ifadəsində, atasından eşitdiyi müharibə xatirəsində.
Deməli, yaddaşın arxivi sonradan qurulmur. Onun ilk səhifələri insanın uşaqlıq təcrübəsində yazılmağa başlayır.
Və söz həmin səhifələrin ən davamlı daşıyıcılarından biridir.
Bu səbəbdən IX qatın fəlsəfi nəticəsi uşaqlığın sadəcə “gözəl və saf dövr” olması deyil. Belə ümumiləşdirmə məsələnin mahiyyətini kiçildə bilər. Əsas məsələ budur ki, uşaqlıq insanın dünyanı ilk dəfə mənalandırdığı daxili məkandır; təxəyyül həmin məkanda formalaşır, dil onun ilk ifadə vasitəsinə çevrilir, yaddaş isə yaşantıları zamanın içindən keçirərək saxlayır.
A.Ziyadın uşaq ədəbiyyatına yönəlmiş tədqiqatları ilə öz uşaq şeirlərinin birlikdə nəzərdən keçirilməsi bu prosesi iki istiqamətdən göstərir: biri uşağın dünyasının ədəbiyyatda necə qurulduğunu araşdırır, digəri həmin dünyanın özünü poetik sözə çevirir.
Beləcə, VIII qatda insanın içində sözə çevrilən yaşantının ardınca IX qat həmin yaşantının daha ilkin mənbəyinə – uşaqlığın daxili məkanına qayıdır.
Yaddaşın ən dərin qatı bəzən xatırladığımız hadisənin özündə deyil, həmin hadisəni ilk dəfə necə yaşadığımızdadır. Söz isə həmin ilkin yaşantının zaman içindən keçərək bu günə gəlib çatan izidir.
Sevda Ziyad (İsgəndərova),
araşdırmaçı