ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Bu dəfə söhbətimizin mövzusu tanınmış şair -ədəbiyyatşünas alim, hər sözündən, əməlindən bütöv Azərbaycan boylanan Qəndab (Qəndab Haqverdi – Əliyeva Qəndab Əjdər qızı) xanımın “Ətirli güllər” kitabı haqqında olacaq. Bu söhbətimiz zamanı yeganə istinad edəcəyim mənbə kitabın əlimdə olan filologiya elmləri doktoru Rəhim Əliyevin redaktorluğu və ön sözü ilə 2020-ci ildə Azərbaycan Respublikası, Bakı şəhərində, 136 səhifədən ibarət xüsusi tərtibatla, nəfis şəkildə “Qanun” nəşriyyatında nəşr olunmuş variantı olacaq. Kitabda müəllifin insanı məst edərək, dünyamızın ovqatı təlx edən bütün eybəcərliklərindən ayırıb müşki-ənbər qoxulu “altından çaylar axan Ədn cənnətləri”nə, nağıllar aləminə səyahətə götürən gül ətirli bayatıları, şeirləri, və ibrətamiz hekayələri, esseləri, miniatürləri, etüdləri toplanıb. Bu yazımı gələcəkdə ayrıca kitab şəklində çap olunacaq “Gül ətirli kitab” adlı monoqrafiya üçün müqəddimə kimi nəzərdə tutduğuma görə filologiya elmləri doktoru Rəhim Əliyevin kitaba yazdığı əhatəli ön sözə, ümumilikdə kitabın tərtibatına söykənərək müəllif və kitab haqqında ümumi məlumat verməyə çalışacağam. Kitabı əlimizə alanda diqqət ilk cəlb edən üz qabığındakı rəsm və müəllifin və ya redaktorun önə çıxartdığı“Qızıl gül deyib keçməyin, dünyada genləri dəyişdirilməyən, yəni, gerçək güllərdən biridir bu gül!” cümləsidir. Bu qatmanlı cümlənin ifadə etdiyi məna çalarları hər bir oxucunu öz dünyasına götürür. Bu cümlə məni öz uşaqlığıma, yeniyetməlik çağlarıma götürdü. Ağdam rayonunun Yusifcanlı kəndinin düz mərkəzində yerləşən həyətimizin tən ortasında olan çəkil (tut) ağacının ətrafındakı qızıl gül kolları gözümün önünə gəldi. Həmin günləri yaşadım. Ən maraqlısı odur ki, bu assosasiya dəyişmir, kitabı hər əlimiə götürəndə isə eyni yerdən başlamalı oluram; xəyalən həyətimizə gedir, 13-15 yaşlarında bir yeniyetmə oluram. Həmin qızıl gül kollarından toplayaraq, üzərində sinif yoldaşlarımın adlarını yazdığım (indi də – 24 May 2024 – qoruyub, saxladığım) quru ləçəklər gözümün önünə gəlir. Hər ləçək bir insan, insan taleyi olur…
Rəsmdə ilk baxışdan bir kitab üz qabığı ilə qarşılaşırıq. Lakin bu, sadəcə dizayn elementi deyil, dərin mənəvi-emosional yük daşıyan vizual mətndir. “Ətirli güllər” adı altında təqdim olunan bu obraz bütöv bir düşüncə dünyasını, qadın ruhunun incəliyini (1963 – cü il təvəllüdlü – 1951, 1975, 1987, ..), təbiət və insan arasında pozulmayan bağları simvolizə edir.
Üz qabığında yaşıl yarpaqların fonunda açan çəhrayı güllər həyatın, saflığın və təbiətin əzəli ahəngini, tamlığı, bütövlüyü xatırladır. Gül motivi burada klassik bəzək funksiyasından çıxaraq fəlsəfi məna qazanır. Gül – kökü torpaqda, üzü işıqda olan varlıqdır; insan kimi. Xüsusən də alt hissədə yer alan fikir — “Qızılgül deyib keçməyin, dünyada genləri dəyişdirilməyən, yəni, gerçək güllərdən biridir bu gül!” — müasir dünyanın saxtalaşdırılmış dəyərlərinə qarşı bir etiraz, təbiiliyə və əsilliyə çağırış kimi oxunur. Bu cümlə təkcə güldən yox, həm də dəyişməyən insan xarakterindən (1963 – cü il təvəllüdlü – 1951, 1975, 1987, ..), saf duyğulardan, mənəvi kökdən danışır.
Rəsmdə təsvir olunan qadın obrazı (müəllifin real öz fotosu əsasında) xüsusilə diqqət çəkir. Onun başını bir qədər yana əyib düşüncəyə dalması daxili sükutu, xatirələrlə dolu bir ruh halını ifadə edir. Bu duruş nə kədərli, nə də tam sevinc içindədir – bu, düşünən, hiss edən, yaşayan insanın duruşudur. Qadın burada konkret bir şəxs deyil, ümumiləşdirilmiş insan ruhunun simvoludur. O, güllərlə eyni müstəvidə təqdim olunur: sanki təbiətin bir parçasıdır, yaxud təbiət onun daxili aləminin davamıdır.
Rəng seçimi də təsadüfi deyil. Yaşıl rəng ümidin, yenilənmənin və həyatın rəngidir. Çəhrayı isə zəriflik, sevgi, həssaslıq və yetkinlik deməkdir. Qara-ağ qadın portreti isə bu rənglərin fonunda daha da qabarır və insanın daxili aləmi ilə xarici dünyanın rəngarəngliyi arasında kontrast yaradır. Bu kontrast bizə xatırladır ki, insanın daxilində bəzən sükut, bəzən sual, bəzən də cavabsızlıq hökm sürür, amma ətraf aləm öz axarı ilə çiçəkləməyə davam edir.
Publisistik baxımdan bu rəsmi müasir dövrə ünvanlanan sakit, amma təsirli bir çağırış kimi dəyərləndirmək olar. Texnologiyanın, süni dəyişikliklərin, “geni dəyişdirilmiş” münasibətlərin artdığı bir zamanda bu üz qabığı orijinallığın, kökə bağlılığın və mənəvi saflığın müdafiəsinə qalxır. “Ətirli güllər” təkcə gül deyil, təkcə qadın deyil – bu, dəyişməyən dəyərlərin, ruhun ətrinin simvoludur.
Ümumilikdə, bu mənzərə oxucunu səssizcə düşündürür, onu zahiri gözəllikdən daxili dərinliyə doğru aparır. O, bizə xatırladır ki, hər gülə sadəcə gül kimi baxmaq olmaz, bəzən bir gül bütöv bir həyat fəlsəfəsini daşıyır. Eləcə də hər insan – xüsusən də susaraq düşünən insan – içində açılmamış bir bağ gizlədir.
Kitabı açırıq və ilk səhifədəcə belə bir bəndlə qarşılaşırıq:
Saralmış yarpaqlarda Quru nəfəsdir şeir! İnsanların səsində İlahi səsdir şeir!
Hələlik hər şey mükəmməldir; üz qabığındakı cümlə və girişdəki bu bir bənd artıq kitab barədə kifayət qədər müsbət fikir formalaşdıra bilir. “Yaxşı kənd yolundan, yaxşı ev qapısından bəlli olar” deyib atalar. Bilmirəm, mətnin (bəndin) ifadə etdiyi məna ilə tam razılaşdığıma görə (mənim də 1975 təvəllüdlü olduğumu nəzərdən qaçırmayaq), ya hansısa başqa bir səbəbdən kitab maqnit kimi məni özünə çəkir. Bu bir bəndin təsirində növbəti vərəqləri çevirirəm, ancaq hələ də beynimdə analiz gedir. Min cür xəyallarla uğraşan beyin bu qısa, lakin dərin məna qatlarına malik misraları Azərbaycan poeziyasının fəlsəfi-estetik gücünü bir daha nümayiş etdirən poetik nümunə kimi qəbul edir. Şeir zahirən sadədir, lakin məzmun etibarilə insan ruhunun, sözün və ilahi nəfəsin təmas nöqtəsində dayanır. Bu misralar oxucunu təkcə ədəbi zövqə deyil, həm də düşüncəyə, daxili səssizliyə və mənəvi oyanışa dəvət edir.
“Saralmış yarpaqlarda / Quru nəfəsdir şeir!” – deyə başlayan şeir üz qabığında xoş rayihəsinə qapıldığımız qızıl güllərin əhatəsində qəfildən peyda olan payız obrazı üzərindən həyatın keçiciliyini, zamanın amansız axarını və insan ömrünün faniliyini simvolizə edir. Saralmış yarpaq burada təkcə təbiət detalı deyil, həm də yaşanmış duyğuların, itkilərin, yorulmuş ruhun rəmzidir. “Quru nəfəs” ifadəsi isə sözün bəzən mexaniki şəkildə, ruhsuz səsləndirilməsinə işarədir. Şair bu misralarla oxucuya xatırladır ki, söz yalnız forma ilə kifayətlənəndə, daxili yanğıdan, ruhdan qopanda öz canlılığını itirir.
Lakin Qəndab xanım poeziyanı bu səviyyədə saxlamır. Şeir ikinci misra cütlüyündə yeni bir məna mərhələsinə yüksəlir: “İnsanların səsində / İLAHİ səsdir şeir!” Burada şair sözün və şeirin həqiqi missiyasını ortaya qoyur. İnsan səsi — ağrı, sevinc, ümid, dua və etirazın cəmləndiyi məkan kimi təqdim olunur. Məhz bu səsdə şeir ilahiləşir, yəni adi ifadə vasitəsindən çıxaraq mənəvi bir gücə çevrilir. Şairə görə poeziya yalnız estetik zövq üçün deyil, insan ruhunu Tanrıya, həqiqətə, işığa yaxınlaşdırmaq üçündür.
Bu yanaşma Qəndab xanımın alim təfəkkürü ilə şair duyumunun vəhdətindən qaynaqlanır. Onun poeziyasında söz təsadüfi deyil, məsuliyyətlidir; emosional deyil, dərin düşüncə ilə yoğrulub. Şeir burada həm sosial, həm mənəvi, həm də fəlsəfi məna daşıyır. Şair cəmiyyətə mesaj verir: əgər söz insanın səsində, dərdində, vicdanında yoxdursa, o, yalnız “quru nəfəs” olaraq qalacaq.
Publisistik baxımdan bu bir bənd müasir dövr üçün son dərəcə актуaldır. İnformasiya bolluğu, süni pafos, şablon ifadələr dövründə Qəndab xanımın bu misraları sözün saflığını, səmimiliyini müdafiə edən bir çağırışdır. Şair sanki xəbərdarlıq edir: poeziya da, ümumiyyətlə söz də insanın ruhundan qoparsa, mənasını itirər; amma insanın səsində, taleyində, ağrısında yer alsa, ilahi bir gücə çevrilər.
Qəndab xanımın bu qısa şeiri Azərbaycan ədəbi düşüncəsində sözə münasibətin örnək təzahürü kimi dəyərləndirilə bilər. Bu misralar bizə xatırladır ki, şeir kağız üzərində deyil, insanın içində yaşayır. O, saralmış yarpaqlarda susa bilər, amma insan səsində Tanrının nəfəsi kimi əbədiləşir. Məhz buna görə də Qəndab poeziyası oxucunu oxumağa yox, düşünməyə, hiss etməyə və öz daxilinə qulaq asmağa vadar edir:
“Mən həqiqətlərimin olmadığı yerdə daha rahatam” — bu cümlə təkcə bir şair etirafı deyil, həm də müasir insanın daxili ziddiyyətlərini açan fəlsəfi düşüncənin real inikası kimi ortaya çıxır. Bu sözlər Qəndab poeziyasının başlanğıc nöqtəsi, onun daxili dünyasının açarı kimi səslənir. Çünki Qəndab xanımın şeirləri faktların, sərt gerçəkliklərin deyil, hisslərin, yaddaşın, ana nəfəsinin, şəhər boğuntusunun poeziyasıdır.
Ədəbiyyat hər zaman duyğuların məktəbi olub. Oxucu da bu məktəbdə özünə bənzər ruhlar axtarır. Qəndab xanımı oxuyanlar onun nədən danışdığını anlayırlar — çünki o, hamının içində gizlənmiş, amma hamının dilinə gətirə bilmədiyi hissləri səsləndirir. Bu poeziya oxucuya yeni bir həmdəm, yeni bir daxili yol yoldaşı təqdim edir.
Qəndab xanım heç kimə bənzəməyən şairdir. Onu yaxından tanıyanlar bilirlər ki, şeirlərinin kökündə duran mətləblər onun kövrək, həssas daxili aləmindən qaynaqlanır. Bu kövrəklik zəiflik deyil — bu, duymaq cəsarətidir. “An”, “Alışmışam”, “Sevgi yağışı”, “Gerçək xəyal” kimi şeirlər sadə sözlərlə yazılsa da, dərin məna çalarlarına malik rəngarəng nümunələrdir. Bu dərinlikdə hər bir insanın, xüsusilə yaradıcı ruhun “bir xalqın tarixi qədər zəngin” mənəvi aləmi görünür.
Qəndab xanım üçün ana obrazı poeziyanın mərkəzində dayanır. Şair duyğularını ifadə edərkən tez-tez anasının obrazına sığınır, onunla dərdləşir. Ana burada təkcə valideyn deyil — sığınacaqdır, təsəllidir, ən böyük qorxuda, ən ağır ağrıda insanın qeyri-iradi çağırdığı müqəddəs ünvandır. Qəndab xanım giley-güzarını da ona edir. Hətta bitməyən yuxusuz gecələrin sona çatması üçün belə ana nəfəsinə ümid bağlayır. Bu, fitri bir instinktin poeziyadakı təzahürüdür.
Qəndab poeziyasının əsas motivlərindən biri də müasir şəhər həyatının doğurduğu mənəvi ziddiyyətlərdir. İnsan ailədə, məktəbdə əziz-xələf kimi böyüyür, lakin çoxmərtəbəli binaların beton hücrələrində böyük dünyanın nəbzini itirir. Məktəbdən həyata atılanda isə şəhərin qəddar üzü ilə qarşılaşır: kobudluq, eqoizm, tamahkarlıq — bunlar təbiətin saf çiçəyini solmağa məcbur edir. Bu çiçəklər şəhərin boz simasına alışa bilmir və Qəndab xanımın şair kimi yaratdığı lirik qəhrəmanı da məhz bu solan çiçəklərdəndir.
Qəndab xanımın şeirləri milyonluq şəhərdə tənhalıqda boğulan insanın mənəvi tarixçəsidir. Gecə ilə gündüzün bir-birinə qarışdığı, səs-küy içində səssizliyin hökm sürdüyü bir ekzistensial təkliyin poeziyasıdır bu. Bu təkliyin səbəbi təkcə tərbiyə və mühit deyil — bu, anadangəlmə bir həyat qavrayışıdır. Böyük Azərbaycan şairi Füzulinin dediyi kimi, insan dünyaya ağlayaraq gəlir və Qəndab bir şair kimi bu ağrını ömür boyu içində daşıyanlardandır.
Bütün bu iztirabların içində şairin dözümlülüyü heyrət doğurur. Daş-qaya kimi lal şəhərdə insanın bu qədər əzaba necə tab gətirdiyi sualı ortaya çıxır. Bəlkə də Qəndabın şair kimi gücü elə onun alim kimi agah olduğu həqiqətlərdən qaçıb sığındığı poeziyada, ana obrazında, xəyallarında gizlidir. O, həqiqətlərin olmadığı yerdə rahatlıq tapır — çünki o məkanda insan hələ özüdür, hələ safdır, hələ sınmayıb.
Qəndab poeziyası bizə bir həqiqəti xatırladır: bəzən insanı yaşadan gerçəkliyin özü yox, ondan qaçmaq cəsarətidir. Və poeziya məhz bu qaçışın ən dürüst, ən saf ünvanıdır. Qəndab xanım cəsarətli və səmimi şairdir. Bu xüsusiyyət onun alim kimi bir çox elmlərə vaqif olmasından qaynaqlanır. Onun yaradıcılığı daxili həyəcan motivlərinə görə və sözə məsuliyyətlə yanaşma baxımından müəyyən məqamlarda Azər Turanın, Namiq Hacıheydərlinin, Qənirə Paşayevanın, Kənan Hacının, Bəhruz Niftəliyevin dəsti-xəttilə üst-üstə düşsə də özünəməxsus ifadə tərzilə seçilir. Qəndab xanımın yaradıcılığının təbliği məqsədilə qələmə alınmış bu monoqrafiya “Giriş”, “Bayatılar”, “Şeirlər”, “Etüdlər”, “Miniatürlər”, “Esselər”, “Hekayələr” və “Yekun” olmaqla səkkiz bölümdən ibarətdir. Qeyd olunmuş bölmələr üzrə təfsilata keçməzdən əvvəl müəllif haqqında qısa arayış təqdim edirəm:
QISA ARAYIŞ Qəndab — Qəndab Haqverdi — şair-ədəbiyyatşünas alim (Əliyeva Qəndab Əjdər qızı) — 5 oktyabr 1963-cü ildə Azərbaycan Respublikası, Bərdə rayonunda anadan olub. Ali təhsilini Bakı Dövlət Universitetində tamamlayıb. Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru (PhD) elmi dərəcəsi var. Namizədlik (PhD) dissertasiyası “Mirzə İbrahimovun bədii nəsrində Cənub mövzusu”, Doktorluq dissertasiyası isə “Cənubi Azərbaycanda milli-demokratik ədəbiyyat və folklor (1945–1979)” üzrə olan Qəndab xanım əsl ədəbiyyat fədaisidi. Təxminən 40-a yaxın elmi məqalə çap etmişdir, o cümlədən beynəlxalq bazalarda indeksləşdirilən jurnallarda nəşrləri də mövcuddur (10 beynəlxalq, 3 isə digər elmi nəşrdə, mənbə AMEA-nın saytı) . 2020-ci ildə XX əsr Cənubi Azərbaycan milli-demokratik ədəbiyyatının nümayəndəsi, el şairi Muradəli Qüreyşi Qaflantının əlyazmalarını aşkara çıxarmış, 200-ə yaxın şeiri köhnə əlifbadan latın əlifbasına transliterasiya edərək “Ulu Çinar” kitabını tərtib etmişdir. Bu işlə həmin şairin irsi Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinə daxil edilmişdir . 2022-ci ildə “Fədai şair Qaflantının həyatı və sənəti” adlı monoqrafiyası çap olunmuşdu. Güney Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi ilə bağlı: “XIX-XX əsr Güney Azərbaycan el şairləri”, “XX əsr Güney Azərbaycan milli demokratik poeziyası” adlı iki antologiya nəşr etdirmişdir. “Sədyar Vəzifə Eloğlunun ədəbi fəaliyyəti”, “Güney Azərbaycan Folklorunda milli kimlik – Şəhriyar həqiqəti” kimi elmi məqalələri Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinə verilmiş misilsiz töhfələr kimi dəyərləndirilməlidir. Elmi əsərlərinin seçilmiş siyahısı: Mirzə İbrahimov nəsrində Cənub mövzusu (2016) Kurban Said’in “Ali ve Nino” romanında fərqli toplumların baxış açısı (2019) Çağdaş Güney Azərbaycan poeziyasında lirik psixologizm (2020) Fədai şair Qaflantının həyatı və sənəti (2022) Eldar Muğanlı poeziyasında sosial-siyasi motivlər (2022) Hazırda AMEA Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu, (Bakı şəhəri) Aparıcı elmi işçi vəzifəsində çalışır. Çoxlu sayda bədii kitabların da müəllifi olan Qəndab xanım eyni zamanda Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvüdür. Çağdaş ədəbi proseslərin fəal iştirakçılarından biri olan Qəndab xanım özü olduqca müxtəlif mövzularda yaratdığı nümunələrlə ədəbiyyatımızın fondunu zənginləşdirməklə kifayətlənməyib, digər şairlərin də xüsusilə cənublu şairlərin aşkarlanıb fondumuza daxil edilməsinə, tanınmasına böyük töhfələr verir. Təhqiqat mövzusu kimi ədəbi təhlilə cəlb etdiyim “Ətirli güllər” kitabı şairin xoş rayihəli gül bağçasından dərdiyimiz sadəcə bir qönçədir. Onun ilk şeirlər kitabı “Səni elə sevdim ki!..” adlanır. Növbəti yazımızda Qəndab xanımın bayatılarından söhbət açacağıq. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik.
Yeni kitab təqdimatı Bu günlərdə Cəlilabad ədəbi mühitinin xanım nümayəndələrindən olan, “Həməşəra” Fəxri Diplomu laureatı, dəyərlimiz şairə xanım Zeynəb Alıhüseynqızının sayca dördüncü şeir kitabı öz şəxsi vəsaiti hesabına işıq üzü görmüşdür.
Kitabın əsas məlumatları: Kitabın adı: “Şəhidlər” (Şeirlər, ağılar və mərsiyələr toplusu) Müəllif: Zeynəb Alıhüseynqızı Redaktor: Arzu Əyyarqızı (“Mirvarid Dilbazi Poeziya Məclisi İctimai Birliyi”nin üzvü və Cəlilabad rayonu üzrə rəsmi təmsilçisi, “Həməşəra” Ədəbi Məclisinin yaradıcısı və rəhbəri, “Zərif kölgələr” ədəbi saytının idarə heyətinin üzvü, Azərbaycan Yazıçılar Birliyi və Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, “Həməşəra” və “Nizami Gəncəvi” Fəxri Diplomları, “Ziyadar” Mükafatı laureatı, şair-publisist) Məsləhətçi redaktor və ön söz müəllifi: İlqar İsmayılzadə (fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, “Həməşəra” mətbu orqanının təsisçisi və baş redaktoru, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi və Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, “Ziyadar” Mükafatı, “Qızıl Qələm” və “Zəfər” Media Mükafatları Laureatı, tərcüməçi, araşdırmaçı, yazıçı-publisist) Naşir: “Elm və təhsil” nəşriyyatı, Bakı Nəşr olunduğu il: 2025 Çap növbəsi: Birinci Kağız formatı: 60×84 1/16 Səhifə sayı: 112 səhifə.
Kitab barədə: Bu kitab Zeynəb xanım Alıhüseynzqızının şeir və poeziya sahəsində oxucularının görüşünə gəlmiş sayca dördüncü kitabıdır. Bundan öncə onun 2017-ci ildə “Nə qədər sualım cavabsız qalıb” ilk, 2018-ci ildə “Allah, məni Əhli-Beytə dost eylə” adlı ikinci, bir müddət öncə isə “Ana sevgisi” adlı şeir kitabları çap olunmuşdur. Şair xanımın bu kitabında əsasən xalq şeiri üslubunda şəhidlərlə bağlı 60-dan çox şeirlər, ağılar və mərsiyələri yer almışdır. Tərəfindən və eləcə də Zeynəb xanım tərəfindən qələmə alınmış iki ayrı ön sözlərdən sonra kitabın birinci fəslində Qarabağ Savaşında canını qurban vermiş əziz şəhidlərimiz, ikinci fəslində isə Peyğəmbər və onun Əhli-beyti haqqında qələmə alınmış ədəbi nümunlər təqdim edilmişdir. Kitab Cəlilabad ədəbi mühitinin tanınmış nümayəndəsi, şair-publisist Arzu xanım Əyyaqrızı tərəfindən redaktə edilmiş, tərəfimdən isə məsləhətçi redaktor olaraq şeirlər üzərində müəyyən düzəliş və korrektor işləri həyata keçirilmişdir. Burada fürsətdən istifadə edib Cəlilabad ədəbi mühitinin nümayəndəsi Zeynəb xanım Alıhüseynqızını işıq üzü görən sayca dördüncü şeirlər kitabına görə səmimi qəlbdən təbrik edir, mənə göstərdiyi etimada və səmimiyyətə görə minnətdarlığımı bildirir, eyni halda ona uzun, sağlam və mənalı-məsud ömür, yeni-yeni yaradıcılıq uğurları arzulayıram! Bu arada kitabın redaktoru, əzizimiz və dəyərlimiz Arzu xanım Əyyarqızına, eləcə də “Elm və təhsil” nəşriyyatına təşəkkürümü bildirir, onların hər birinə işlərində davamlı uğurlar diləyirəm!
İlqar İsmayılzadə fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, “Həməşəra” mətbu orqanının təsisçisi və baş redaktoru, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi və Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, “Ziyadar” Mükafatı, “Qızıl Qələm” və “Zəfər” Media Mükafatları Laureatı, araşdırmaçı, tərcüməçi, yazıçı-publisist 08.01.2026
Yeni akademik tədqiqatlar müasir Əlcəzair ədəbiyyatına işıq salır
İraq tədqiqatçısı Dr. Bəşər İbrahim Nayif Əlcəzair ədəbiyyatında nüfuzlu akademik tədqiqat dərc edib, bu tədqiqat nağılçı Turkia Loussif-in “Aboud Qamçıya Dözə Bilmir” adlı qısa hekayələr toplusunu əhatə edir. Bu tədqiqat ərəb dünyasında ədəbi və tənqidi tədqiqatların təşviqi çərçivəsində həyata keçirilir və Əlcəzair ədəbi kitabxanasına mühüm əlavədir.
Qısa hekayələr toplusunun sahibi, nağılçı Turkia Louwasif kitablarının aldığı diqqətdən məmnunluğunu ifadə etdi və qeyd etdi ki, Tikrit Universiteti onun akademik tədqiqat sahəsində kitablarından birini ilk dəfə araşdıran universitetdir və bunu uğura aparan qapı hesab edir.
Adab al-Farahidi jurnalında dərc olunan bu tədqiqat Vasifin türk hekayələrində gediş və geri dönüş mövzusunu əhatə edir və Əlcəzair ədəbiyyatı sahəsində tədqiqatçılar və alimlər üçün mühüm istinad mənbəyidir. “Aboud Qamçıya Dözə Bilmir” adlı qısa hekayələr toplusu 2021-ci ildə Khayal Nəşriyyatı tərəfindən nəşr olunub və 14 hekayədən ibarətdir
Bu tədqiqat Dr. Bəşər İbrahim Nayefin səylərinin nəticəsidir; o, tədqiqatın bir nüsxəsini nağılçı Turki Luvasifə təqdim etmiş və Əlcəzair ədəbi kitabxanasına mühüm əlavə hesab olunur.
ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
Həmin gün ruzilər Səddədən gələr, İnsana hər zülm bəndədən gələr. Novruza əlli gün qalıbsa nə var!!! Meydana yüyürsün çolma-çocuqlar. Südlü çörəklərin ətri qovzanır, Şirniyyat süfrədə, ocaqlar yanır. Qırx günlük Çilləyə “sağol” – deyibən, Çıxmışam Səddənin pişvazına mən. Gələn müsafirdən hey mədəd umub, Bir munis yar kimi üstünə cumub. Qucaram mən onu, mehmanım olar, Bu Kiçik çilləni sevməzmi insan?! Səddədir Çərşənbə bəşarətçisi, Səddədir Xıdırın tək müjdəçisi. İndi unudubdur səni çoxları, İndi insan dərdi, insan “ah” ları. Çox şeyi kölgədə qoyub, deyəsən, Başını çən-duman alıb, deyəsən. O çən də, duman da gedər haçansa, Kimlər ki Novruzun hikmətin dansa: Zəlildən zəlildir, şikəstdən şikəst, Onlara aşina olmağa dəyməz! Novruzu səsləyən Çillə əzizdir, Çün dışarıdakı qardan təmizdir. Səddənin xeyiri, faydası bumu? Turan Uğurun könül albomu: Açılır yarpaqtək Baharı öyür, Qəlbimdə ürək yox, Günəş döyünür.
(məndən sənə nəsihət) Gəncsən, çılğınsan əminəm ki, dediklərimlə əvvəl razı olmayacaqsan, amma sonra baxışın dəyişəcək. İlk iş günüm idi. Memar olaraq dünyada tanınan top şirkətlərdən birində işləməyə başlamışdım. İlk layihə günü tikinti işləri gedən əraziyə rəhbərlik köhnə işçilərdən birini mənimlə göndərdi. Həmsöhbətim maşında olarkən söhbətə başladı. Sakitcə onu dinləyirdim. Bir az özündən danışdı, bir az da mənim haqqımda maraqlandı. Oxuduğum yeri soruşdu. Sonra dedi ki, filan yeri oxuyan nə biləsidir ki… İnsanı oxuduğu yerə, peşəsinə görə mühakimə etməyə başladı. Mən yenə fikir bildirmədim. Nə düşündüyümü soruşdu. Dedim: İnsanı oxuduğu yerə görə yox, bacardığına görə iş seçimində qiymətləndirməliyik. Yenə aqressivləşdi, “səhv düşünürsən” deyib yol boyu danışmağa başladı. Mən isə sakit dayanıb pəncərədən çölə baxırdım. Məkana çatdıq. İşin dizaynı haqqında məlumat verməyə, çertyojunu hazırlamağa başladım. Bir-iki əlavə etdikdə sözümü yarımçıq kəsərək müdaxilə etdi. Mən yenidən izah etməyə çalışanda aqressiya yarandı. — Mənim işimi məndən yaxşı bilməyəcəksən ki, — deyərək sifətini turşutdu. — Əsla, mən sizə işinizi öyrətmək niyyəti ilə demədim. Sadəcə texniki cəhətdən bildiyim üçün fikir bildirirəm, uyğun olsa edərik, — dedim. — Xeyr, fikrinizi özünüzdə saxlayın, uyğun deyil. Mən öz işimi bilirəm, — deyə səs tonunu qaldıraraq danışmağa başladı. Bu layihə ikimizin adından, şirkəti də təmsil etməklə xarici rəhbərliyə təqdim ediləcəkdi. İş ortaya yaxşı qoyulmalı idi. Üstəlik, ön hissədə mənim adım gedirdi, son təhvili mən verməli idim. O isə sadəcə texniki cəhətdən işini görürdü. Quruluş, vizuallıq mənim işim idi. Bunlardan biri yanlış olsa, ilk iş günündə heç kim istəməzdi ki, işi bəyənilməsin, ziddiyyətli məqamlar çox çıxsın. Yenə vəziyyəti izah etməyə çalışdım. Bu dəfə daha da acıqlı tonda danışmağa başladı. Başa düşdüm ki, olmayacaq. Susdum. Sakitcə maşına oturduq və şirkətə qayıtdıq. İşi olduğu kimi təhvil verdim, amma işin yarısı qalmışdı. Rəhbərlik mənfi cəhətləri gördü və vaxt qaldığı üçün düzəldilib davam etdirilməsini istədi. Rəhbərlikdən bir xahişim oldu: texniki işçini özüm seçmək istədiyimi dedim. Mənimlə razılaşdılar. İkinci gün layihə üzərində işlədik. O, məni səbrlə dinləyirdi. Hətta “sənin də əlavən varsa, mütləq bildir” deyirdi. Mən dedim ki, tikinti üsulu bu istiqamətdə olsa və bunlar tətbiq edilsə, daha uyğun olar. Üzümə donuq halda bir dəqiqə baxdı, sonra dedi: — Sən bunları haradan bilirsən? İzah etdim ki, bu bölmənin bir hissəsini mən də keçmişəm. Bir az mən də bilirəm. O dedi: — Gəlib mənə çatmısan ki, çox gözəl fikirdir, bəyəndim. Bax, ürəyim açıldı. İki bilən başla bu iş tez və ən yaxşı şəkildə həll olar. Bu sözlər üzümdə təbəssüm yaratdı. Elə həmin gündən işləməyə başladıq. Şirkətdə kiçik bir iclas keçirildi. İlk iş günü getdiyim texniki işçi də orada idi. Mən layihə haqqında tribunaya çıxıb danışanda yuxarıdan-aşağı qəribə bir məzəmmətlə baxıb söz atmağa başladı: — Bu nədir? Cavan kadrı işə götürürlər, burada da biz öyrədirik elə bil. Bu azmış kimi, sonda yenə davam edirdi. “Dırnaq arası tənqid” idi, amma bu onun cılızlığı, çarəsizliyi idi. Mən yenə susdum. Nə dedisə, sakit dayandım. İclas bitdi. Biri dedi: “Belə sakit qalma, səni əzərlər.” Biri dedi: “Gərək onu susdurardın.” Biri də dedi: “İlk iş günüdür, nə edə bilər ki?” Mən sadəcə kənardan müşahidə edirdim. Layihəni işlədiyim həmkarım yaxınlaşanda o da gəldi. Yenə söz atdı. Bu dəfə həmkarım cavab vermək istədi. Qolundan tutub dedim: — Sakit dayan, heç nə demə. Bu mənimlə bağlıdır, xahiş edirəm, müdaxilə etmə. Həmkarımla otaqdan çıxdım. Bir müddət sonra təsadüfən yeni bir işçi də komandaya qoşuldu və o da mənim ilk gün getdiyim kimi onunla getdi. O bəy yenə etdiyini etdi. Amma bu dəfə yeni işçi susmadı, cavab verdi. Təsadüfdən məlum oldu ki, bu şəxs xaricdə təhsil alıb ölkəyə qayıdan, şirkət rəhbərinin qardaşı oğlu imiş. Texniki işçinin işinə xitam verildi. Uzun müddət keçdi. Mən artıq xarici şirkətdə işləyirdim. Bir gün lift gözləyərkən qapı arxasından yüksək səslə mübahisə eşitdim. Yaxınlaşanda yenə onu gördüm. Əsəbi halda sənədləri yerə çırpırdı. Rəhbərlik artıq onu işə qəbul etmirdi. Sınaq müddətində sərgilədiyi davranış və texniki bilikləri şirkətin strategiyasına uyğun deyildi. Özünü nə inkişaf etdirmişdi, nə də yeni bacarıqlar qazanmışdı. Onu qapıdan içəri buraxmadılar. Telefonuna zəng gəldi. Çox əsəbi və acınacaqlı vəziyyətdə idi. Borc götürüb qurduğu iş çökmüşdü, kredit borcu ilə bağlı son xəbərdarlıq zəngi gəlmişdi. Yanına yaxınlaşdım. Məni görəndə şoka düşdü. Dedim: — Xatırladın məni? Bir zamanlar bacarıqsız dediyin adam. Susdum, amma sənin bu halını görüb susa bilmədim. Özünü düzəlt, yoxsa bütün qapılar üzünə bağlanacaq. Həyatdan ümidini üzmə. Allah insana daşıya bilməyəcəyi yük verməz. Bunu bir sınaq kimi qəbul et və dəyiş. Deyib getdim. O qapıdan mən keçdim, amma o keçə bilmədi. Mən susdum. Susqunluğuma kimi qorxaqlıq dedi, kimi zəiflik. Halbuki əsl güc səsdə deyil. Əsl güc özünü idarə etməkdədir. Sakitcə yoluma davam etdim.
1 Bu da prospektin bayram gecəsi, Səssislik boylanır yuvalarından. Bu da bu…”Məmməd Rahim küçəsi”, Tənhalıq qoxuyur divarlarından.
2 Hava qaralmaqda, işdən gəlirəm, Yamanca duyulur tənhalıq səsi. Üzümüz yazadı, qışdan gəlirəm, Burnuma toxunur bahar nəfəsi.
3 Amma dönəlgəsi dönüb ömrümün, Yenə yalnızlığım kölgəmə qonub. “Bəs!” demir qadası, “Bəs!” demir gülüm. Sürünür ardımca prospekt boyu.
4 Bu “Əzəl çərşənbə” axşamındaca, İçimdən bir arzu dillənir düzü. Bir tonqal üstündən gərək doyunca, Hoppanım, tökülsün könlümün tozu.
5 O tonqal aparsın ağrılarımı, Bayramı bayramtək keçirim gərək! Uşaqlıq dünyamın anılarını, Dünəndən sabaha köçürüm gərək.
6 Kirimiş məhlədə kimsə görünmür, Yaxşısı budur ki, qayıdım evə. Qalanan ocaqlar nəsə görünmür. Bu nə hüzndür ki, nə olub belə?
7 Keçmişin “Çərşənbə xatirələri” Hələ neçəsinin saxlancı olub. Bəlkə neçəsinin gözü düşməni, Bəlkə başlarının qaxıncı olub?
8 Axı…bu bayram axşamı hamı, Bir azca tənhadı, bir azca yalqız. Tezliklə yurduma gələcək bahar, Bilirəm, sənə də ümiddir, ay qız!
9 Süfrəmiz bəzəkli, qapım da açıq. Bəs bu bayramın nisgili nədir? Kədərim yaxamdan yaman yapışıb. Bir ağac qurdutək içimdən didir.
10 Mən səni gözlədim, yalnızlıq gəldi, Daha heç nə deyil eynimə mənim. Baharın yam-yaşıl ipəklərindən, Tənhalıq biçilib əynimə mənim.
11 Bu da prospektin bayram gecəsi, Səssizlik boylanır yuvalarından. Bu da bu…”bizim Rahim küçəsi”, Tənhalıq qoxuyur divarlarından. 27 fevral, saat 22:46. Bakı.
Məmməd İsmayıl yaşar!
Dəliqanlı igidlər, Yaradar sözdən hörük. Ozan Allah quludur, Sirrə çıxammaz dönük. Tovuz Məmməddən ulu, Məmməd Tovuzdan böyük. Bu kəlməni duyanlar, Bir gün, əlbəttə, şaşar, Neçə Məmməd içində, Məmməd İsmayıl yaşar.
Bir uluca millətin, Bir qaraca qopuzu, O qopuzu bilməyən, Görəmməz Tanrı üzü. Hər ulusa verilməz, Sıx sinənə o sazı, Saza ağız büzənlər, Çin həddinimi aşar? Neçə Məmməd içində Məmməd İsmayıl yaşar.
Dardaneldən keçənlər, Türkün özündən keçməz, Bir gün özündən keçən, Doğru sözündən keçməz. Bu yollarda incələr, Əyri-düzündən keçməz. Vətənə olan sevgi, Köksündə durmaz, daşar. Neçə Məmməd içində, Məmməd İsmayıl yaşar…
Bozqurd olub ölənə, Turan diri qalacaq, Türkü yardan bilənə, Vətən iri qalacaq.
Vətən iri qalarsa, Oğlu-əri qalacaq! Bu sözləri yazarkən, Turan Uğurmu coşar?! Məmməd Araz gedibsə, Məmməd İsmayıl yaşar. Məmməd Alim gedibsə, Məmməd Aslan gedibsə, Məmməd İsmayıl yaşar!
10.04.2021
“Köhnə məhləmiz”
1 A köhnə məhləmiz, görəsən nədən, Gecələr gəlməyən yuxumsan mənim. Gedib baş çəkəndə, görürəm ki, mən, Əvvəlki tək deyil, yoxumsan mənim.
2 İndi köhnə məhlə necə sönükdür, Uzaqdan top səsi gəlir arabir. İncimə, sənin də üzün dönükdür, Qonşular da köçüb bir-bir, iki-bir.
3 Bella xalanı da görmürük daha, Haçandı Müşfiqin işığı yanmır. İndi o xatirələr həyatdan baha Dönüb bir çağaya, neynim ki, qanmır.
4 Ələsgər Ələkbərov-5 ünvanıydı, Mehdiyev Şəfaət olub deyəsən. Yanında “Əfsanə” kafesi vardı Hər şey əfsanəyə dönüb deyəsən
5 Bircə qarajımız sağ-salamatdı Gedib qapısına əl vurub gəldim. Toz basan qarajlar bir əmanatdır, Gedib tozanağın alıb da gəldim.
6 Üzbəüz baqqalı vardı bir zaman, Çay-çörək, bir azca şəkər alardıq “Səbət” marketinə macal tapmasaq, Axşamı qalardı, səhər alardıq.
7 Yağış da yağanda ayaq batardı, Asfaltı yox idi öydən aşağı, Xudmani evləri bizə çatardı, İndi göydələn var göydən aşağı.
8 A köhnə məhləmiz, doluxsunmuşam, Nə yaman azmışam xatirələrdə A köhnə məhləmiz dilxor olmuşam, Baş-başa qalmışam xatirələrlə.
Səni Turan Uğur yadamı salsın? Gəlib səndən keçər həyat səhnəmiz. Şəninə bir şeir deyim ki, qalsın: -Adını da qoyum “Köhnə məhləmiz”
ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
Şair, ssenarist Turan Uğur (İsmayılzadə Turan Asif oğlu) 1983- cü ilin oktyabrın 14-də Göyçay şəhərində doğulub.Əslən Təbrizin Dəryan qəsəbəsindəndir.Babası İsmayıl Paydar-Dəryani Arazın o tayından-Güney Azərbaycanından quzeyə pənah gətirənlərdəndir. Turan Uğur 1999-2003 cü illərdə Bakı Slavyan Universitetinin rus dili filologiyası, 2004-2007- ci illərdə Azərbaycan Dillər Universitetinin avropaşünaslıq-fransaşünaslıq (fransız dili ixtisası) üzrə bakalavr, 2007-2009-cu illərdə Qərb Universitetinin regionşünaslıq-fransaşünaslıq ixtisası üzrə magistr təhsili alıb. Ədəbi yaradıcılığa 22 yaşından dövri mətbuatda nəşr olunan şeirləri ilə gəlib. 2011- ci ildən AzTV-nin “Səhər” musiqi-informasiya proqramında müxbir, 2015-2022- ci illərdə “Mədəniyyət” kanalında “Buraxılış və əlaqələndirmə” şöbəsində efir redaktoru, 2022-ci ildən AzTV-nin “Uşaq, gənclik və maarifçilik” redaksiyasında baş redaktor müavini vəzifəsində işləyib. Müəllifi olduğu “Sətirlər” verilişi 3 il ardıcıl olaraq 2019-2022 ci illərdə “Mədəniyyət” kanalında nümayiş olunub və izləyicilərin rəğbəti ilə qarşılanıb.Bundan başqa “Çıraq”, “Xudafərin”, “Güzgü” verilişlərinin ssenari müəllifi, habelə “Çərçivəsiz”, “Palitra-Art” verilişlərinin redaktoru olub. “Məram”, ” Örnək” “Şuşa-270-Gəncliyin gözü ilə”, “147 ilin işığı”, “Vətən dedim-Laçın”, “Bir qəsəbənin 3 qəhrəmanı”, “Üfüqə açılan gecə” kimi bədii-sənədli filmlərin və verilişlərin ssenari müəllifidir. Bəzi verilişlərdə “Turan”( GünAz tv-də) “Xudafərin”-də aparıcı qismində çıxış edib. 2021-ci ildə nəşr olunan 480 səhifəlik “Sətirlər” kitabının müəllifidir. 108 ssenarisini və 50-yə yaxın şeirini Xalq artisti Mehriban Zəki ifa edib. “Sətirlər” kitabında fransız müəlliflərdən-Viktor Hüqodan, Artur Rembodan, Jak Preverdən tərcümə etdiyi şeirlər də yer alıb.Hazırda Azərbaycan Televiziyasında müəllif kimi bir sıra ədəbi-bədii və publisistik verilişlər hazırlayır. Şair Turan Uğurun “Köhnə məhləmiz” şeirinə musiqi bəstələnib.
Yazıçının 2023-cü ildə ustad şairimiz Məmməd İsmayılın həyatından bəhs edən “Tale şairi: Məmməd İsmayıl” adlı xatirə-romanı nəşr olunub. Turan Uğur 2024-cü ilin iyulun 31-də Azərbaycan Yazıçılar Birliyinə üzv qəbul olunub. Ssenari müəllifi və aparıcısı olduğu “İrs” folklor verilişi “Mədəniyyət” kanalında uğurla yayımlanır.
Şair Məmməd İsmayıl, Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlı, Akademik Rafael Hüseynov, yazıçı Seyran Səxavət, professor Qəzənfər Paşayev, şair Camal Yusifzadə, yazıçı Mustafa Çəmənli, şair Avdı Qoşqar, yazıçı Azər Qismət, yazıçı Kənan Hacı və başqaları uğurlu yollar diləyib, ünvanına xoş sözlər deyiblər. Türk dünyasının ustad şairi Məmməd İsmayıl Turan Uğurun ilk kitabı olan “Sətirlər”ə Ön söz yazıb.
