Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Söhbətimiz qaldığı yerdən davam edir.
Azərbaycan ədəbiyyatında elə qələm sahibləri var ki, onların yaradıcılığı təkcə estetik zövq oyatmır, eyni zamanda oxucunu varlıq, insan və Yaradan haqqında düşünməyə vadar edir. Tanınmış ədəbiyyatşünas alim-şair Qəndab xanım məhz belə sənətkarlardandır.
“Mən qədərə inanıram”
Tanınmış şair və ədəbiyyatşünas alim Qəndab xanımın “Ətirli güllər” kitabında 110-cu səhifədə yer almış “Mən qədərə inanıram” adlı miniatürü həcminin kiçikliyinə baxmayaraq, daşıdığı fəlsəfi yük, həyat və insan haqqında irəli sürdüyü konseptual düşüncə baxımından böyük bir mətn təsiri bağışlayır. Bu yazı sadəcə bir bədii parça deyil, insan şüurunun, iradəsinin və zamanla münasibətinin poetik-fəlsəfi həllidir desək, yanılmarıq.
Miniatürün ilk cümləsi oxucunu dərhal sarsıdır: “Nə ona, nə sənə, nə də özümə inanmıram, yalnız qədərə inanıram!” Bu cümlə zahirən ifrat fatalizmi xatırlatsa da, mətn irəlilədikcə aydın olur ki, müəllif kor-koranə təslimçiliyi deyil, hadisələrin səbəb–nəticə zəncirində formalaşan labüd həqiqəti nəzərdə tutur. Qəndab xanım üçün qədərlik anlayışı mistik deyil, düşüncə, hərəkət və nəticənin vəhdətindən doğan obyektiv gerçəklikdir.
Müəllif “nəticə – hadisənin sonudur” deyərkən, insanın düşüncə və davranışlarının dünyada boşluqda yoxa çıxmadığını, əksinə, konkret hadisələrə çevrildiyini vurğulayır. Burada insan məsuliyyəti xüsusi önəm daşıyır. Qəndab xanım qədərlə insan iradəsini bir-birinə zidd qoymur; əksinə, onları bir-birini tamamlayan proseslər kimi təqdim edir. Hər bir hərəkətin onu edən insan üçün “o anın ən doğru hərəkəti” olması fikri, zamanın nisbi həqiqətlərini, insanın seçimlərinin subyektiv doğruluğunu açır.
Miniatürün gücü ondadır ki, müəllif “doğru” anlayışını mütləqləşdirmir. Doğruların kəsişdiyi, birləşdiyi anlarda hadisənin baş verməsi fikri, həyatın çoxsəsli və çoxistiqamətli axarını simvolizə edir. Bu yanaşma Qəndab xanımın həm alim, həm də şair təfəkkürünün sintezindən doğur: elmi səbəbiyyət anlayışı poetik obrazlılıqla ifadə olunur.
“Qədər də elə budur” cümləsi miniatürün ideya kulminasiyasıdır. Burada müəllif oxucuya qədərlik anlayışını yenidən düşünməyi təklif edir. Qədər – keçmiş, indi və gələcəyin bir xətt üzərində birləşməsidir; olmuşun dəyişməzliyi, olanın reallığı və olacağın qaçılmaz ehtimalıdır. Bu baxımdan mətn zaman fəlsəfəsi ilə insan psixologiyasını bir nöqtədə birləşdirir.
Miniatürün sonunda başlanğıca qayıdış – “Mən qədərə inanıram, nə ona, nə sənə, nə də özümə inanmıram” – kompozisiya baxımından dairəvi strukturu tamamlayır. Bu, həm də həyatın dövri xarakterinə, insanın eyni suallara yenidən və yenidən qayıtmasına işarədir. Oxucu bu cümləni artıq ilk oxuduğu kimi deyil, daha dərin, daha məsuliyyətli anlamda qəbul edir.
Ümumilikdə, “Mən qədərə inanıram” miniatürü Qəndab xanımın ədəbi yaradıcılığında insan, zaman və məsuliyyət mövzularının yığcam, lakin yüksək fəlsəfi səviyyədə ifadəsidir. Bu mətn oxucuya hökm vermir, onu düşünməyə məcbur edir; inancı sorğulayır, lakin ümidsizliyə sürükləmir. Qəndab xanım bu miniatürlə sübut edir ki, bəzən bir səhifəlik mətn bütöv bir kitabın deyə bilmədiyini deyə bilər.
“Gerçək Xəyal” (səh.109)
“Gerçək Xəyal” miniatürü Qəndab xanımın poetik-fəlsəfi düşüncə tərzinin, daxili dünyasının və insan ruhuna yönəlmiş estetik baxışının parlaq ifadəsidir. Bu mətn həm janr baxımından, həm də məna dərinliyi etibarilə klassik miniatür çərçivələrini aşaraq publisistik düşüncə ilə bədii lirikanın qovuşuğunda formalaşan nadir nümunələrdəndir.
Miniatürün adının özü – “Gerçək Xəyal” – artıq oxucunu paradoksal bir fəlsəfi müstəviyə dəvət edir. Burada xəyal gerçəkləşir, gerçək isə xəyal kimi əriyib gedir. Qəndab xanım insanın yaşadığı hisslərin, xatirələrin və zamanla dəyişən duyğuların nisbi mahiyyətini açır. “Ayaqları torpaqdan üzülən də”, “sevincindən quş kimi göylərə uçan da” ifadələri ilə insanın həm maddi, həm də mənəvi aləmdəki halı bir-birinə calanır. Bu, insanın həyat boyu keçdiyi emosional trayektoriyanın poetik xəritəsidir.
Mətn boyunca Xəzərin maviliyi xüsusi rəmzi məna daşıyır. Gözlərin maviliyinin Xəzərlə qarışması təsadüfi deyil. Burada vətən, yaddaş, həsrət və sevgi birləşir. Qəndab xanım üçün Xəzər yalnız coğrafi məkan deyil, ruh halıdır, daxili sükutun və fırtınanın eyni anda yaşandığı mənəvi aynadır. “Hər an həsrətlə yolunu gözləyən gözlər” obrazı isə insanın bitməyən gözləntisini, taleyin arxasınca baxmaq məcburiyyətini simvolizə edir.
Miniatürün ən güclü fəlsəfi qatlarından biri müəllifin öz “mən”ini zaman içində dəyişən bir varlıq kimi təqdim etməsidir: “Mən necə dəyişərdim, lap hava kimi!” Bu etiraf insanın həyatla birlikdə dəyişən xarakterini, duyğularının kövrəkliyini göstərir. Amma qarşı tərəf – “Sən” – həmişə daş kimi, qaya kimi təsvir olunur. Bu sabitlik həm güc, həm də soyuqluq rəmzidir. Sanki həyatın axarında yalnız xatirələr dəyişir, amma bəzi obrazlar daşlaşaraq zamanın fövqündə qalır.
Miniatürün kulminasiya nöqtəsi müəllifin “indi çönüb arxaya baxanda Səni görmürəm” etirafıdır. Bu cümlə təkcə bir sevginin yoxluğu deyil, bir mərhələnin bitməsi, insanın öz keçmişi ilə vidalaşmasıdır. “Çünki yoxsan, Sən bir Xəyalsan!” fikri gerçəkliyin sərt hökmüdür. Burada Qəndab xanım oxucunu acı bir ayılmaya aparır: bəzən həyat boyu arxasınca getdiyimiz, dəyişməz sandığımız varlıqlar yalnız irəli baxanda görünür, geriyə dönəndə isə xəyala çevrilir.
“Gerçək Xəyal” yalnız şəxsi hisslərin ifadəsi deyil, eyni zamanda müasir insanın psixoloji durumuna ünvanlanan publisistik çağırışdır. Mətn oxucunu düşünməyə vadar edir: biz nəyə gerçək deyirik, nəyə xəyal? Həyatda sabit bildiklərimiz doğrudanmı mövcuddur, yoxsa biz irəli baxdığımız üçün onları görürük? Qəndab xanım bu sualları birbaşa deyil, poetik-fəlsəfi dillə, incə duyğu qatları vasitəsilə təqdim edir.
Qəndab xanımın “Gerçək Xəyal” miniatürü onun həm alim dəqiqliyini, həm də şair həssaslığını özündə birləşdirən sanballı ədəbi nümunədir. Bu mətn oxucunu yalnız estetik zövqlə deyil, dərin düşüncə ilə də baş-başa qoyur. Miniatür sübut edir ki, kiçik həcmli mətnlər də böyük həyat həqiqətlərini daşıya bilər. “Gerçək Xəyal” insan ruhunun yaddaşında uzun müddət yaşayan, oxunduqca yeni mənalar açan bir ədəbi düşüncə məkanıdır.
“Sevgi yağışı” (səh. 111)
Qəndab xanımın “Sevgi yağışı” adlı miniatürü poetik həcmin kiçikliyinə baxmayaraq, mənaca son dərəcə geniş, fəlsəfi baxımdan isə dərin bir mətndir.
Bu miniatür ilk cümləsindən etibarən oxucunu sevginin ümumbəşəri məkanına aparır: “Hara baxırdımsa hər yerdə sevgi görürdüm…” Bu cümlə adi müşahidə deyil, kainata sevgi prizmasından baxan bir idrakın etirafıdır. Burada sevgi konkret bir insanla, bir münasibətlə məhdudlaşmır; o, varlığın öz mahiyyətinə çevrilir. Göylərdən yağan sevgi metaforası ilahi başlanğıcı simvolizə edir. Sevgi artıq hiss yox, varlığı yaşadan ilahi enerjidir.
Miniatürdə təbiət obrazları xüsusi semantik yük daşıyır. Bir-birinə sarı əyilən ağaclar, bir-birinə sarmaşan budaqlar, titrəşən yarpaqlardan süzülən sevgi – bütün bunlar kainatda qarşılıqlı bağlılıq ideyasını ifadə edir. Qəndab xanım bu təsvirlərlə göstərir ki, sevgi yalnız insanlara məxsus deyil; o, təbiətin dilidir, varlığın öz ahəngidir.
Mətnin ən təsirli məqamlarından biri sevginin mərhələli hərəkət trayektoriyasıdır: göydən yerə, yerdən torpağın dərinliklərinə, oradan isə sonsuzluğa doğru. Torpaq burada “nəhəng bir Ana” kimi təqdim olunur. Bu obraz həm ana bətnini, həm də insanın mənşəyini xatırladır. Sevgi torpağın dərinliklərinə işləndikcə, kainat “nəhayətsiz bir sevgi dənizində” salınan varlıq kimi təsvir edilir. Bu, sufi düşüncəsinə xas olan vəhdət ideyasının poetik ifadəsidir.
Miniatür təkcə təsvirlə kifayətlənmir, dərin idrak mərhələsinə keçir. Müəllif gördüyü gözəlliklərin arxasında duran “güc və qüdrəti” dərk etdikcə, mənəvi xoşbəxtlik zirvəsinə yüksəlir. Burada sevgi artıq emosional hal yox, idrakın kamillik mərhələsidir. Sevgi insanı Allaha aparan yol kimi təqdim olunur.
Mətnin finalı isə publisistik baxımdan son dərəcə güclü və sarsıdıcıdır: “ALLAHIM! Sən qəlbimi eşq ilə doldurdun, mənə sevdiyimi verdin, sevdiyim isə məni SƏNƏ göndərdi…” Bu cümlə ilahi eşqin fəlsəfəsini açır: insan sevdiyi vasitəsilə Allaha doğru yol alır. Burada məhəbbət bir məqsəd yox, vasitədir – mənəvi yüksəlişin körpüsüdür.
Qəndab xanımın “Sevgi yağışı” miniatürü müasir insanın mənəvi aclığı fonunda xüsusi aktuallıq kəsb edir. Maddiləşmiş dünyada unudulan sevgi anlayışı bu mətndə yenidən ilahi mənasına qovuşur. Alim dəqiqliyi ilə qurulan məntiq, şair həssaslığı ilə yaradılan obrazlar bu miniatürü həm ədəbi, həm də fəlsəfi baxımdan dəyərli edir.
Nəticə etibarilə, “Sevgi yağışı” sadəcə poetik miniatür deyil, insanın özünə, kainata və Yaradanına ünvanlanan mənəvi çağırışdır. Bu əsər bir daha sübut edir ki, Qəndab xanımın yaradıcılığında söz təkcə estetik vasitə deyil, həm də idrak, iman və mənəvi kamillik yolunun işığıdır. Sevginin kainat miqyasında poetik təcəssümüdür.
“Sevmək” (səh. 130)
Qəndab xanımın “Sevmək” adlı miniatürü Azərbaycan ədəbi-fəlsəfi düşüncəsində sevgi anlayışına verilmiş ən kamil, ən dolğun və eyni zamanda ən səmimi təriflərdən biri kimi diqqəti cəlb edir. Bu mətn nə klassik şeir çərçivəsinə sığır, nə də sırf aforizm məntiqi ilə məhdudlaşır. O, publisistik dərinliyi, bədii-estetik yükü və mənəvi məsuliyyəti birləşdirən sevgi haqqında konkret tezislər təsiri bağışlayır.
Miniatürün ilk cümləsi oxucunu adi duyğular müstəvisindən çıxararaq, sevginin yaradıcı və qurucu mahiyyətini ön plana çəkir: “Sevmək – yalnız gözəlliklərdən və bu gözəlliklərin yaratdığı hiss və duyğulardan ibarət özəl bir dünya yaratmaqdır.” Burada sevgi passiv yaşantı deyil, daxili aləm qurmaq bacarığı, ruhun memarlığı kimi təqdim olunur. Qəndab xanım sevgi anlayışını emosional təsirdən çox, daxili nizam və mənəvi dünya kimi dəyərləndirir.
Miniatür boyu sevgi bir neçə əsas semantik ox üzrə inkişaf edir əsas tezislər):
-Sığınacaqdır – həyatın keşməkeşlərindən yorulan insanın ruhən dincəldiyi yer;
-Təmizlikdir – cismani və ruhi paklanma;
-Ucalıqdır – uzaq ulduzu qoparıb qəlbinə qoymaq qədər əlçatmaz, amma arzu olunan yüksəklik.
Bu məqamda sevgi həm insani zəifliklərin dərmanı, həm də insanı fövqəladə ucalığa qaldıran qüvvə kimi təqdim edilir. Qəndab xanımın dili ilə sevgi, insanı yerdən göyə aparan mənəvi pilləkəndir.
Miniatürdə sevginin ilahi mənbəyi xüsusi vurğulanır: “Yaradanın canlılara bəxş etdiyi ən böyük nemətdir.” Bu yanaşma sevginin yalnız fərdi seçim deyil, mənəvi əmanət olduğunu göstərir. Sevən insan bu neməti daşımağa layiq olmalı, onun məsuliyyətini dərk etməlidir. Sevgi burada həm nemət, həm də imtahandır.
Əsərin ən güclü tərəflərindən biri sevginin romantik ideal kimi yox, çətin yol kimi təqdim edilməsidir: “Sevdiyin uğrunda hər şeyi, hətta canını belə fəda etməyi bacarmaqdır; … / ən çətin olanı seçməkdir.” Bu fikirlər sevginin rahatlıq yox, cəsarət, qurban, iradə tələb etdiyini açıq şəkildə ortaya qoyur. Qəndab xanım sevgini zəiflərin sığındığı təsəlli deyil, güclülərin seçimi kimi təqdim edir.
Miniatürün fəlsəfi zirvəsi sevginin zamandan və fərdə bağlı olmaması ideyasıdır: “Əbədi Sevgi zəncirinə bir halqa atmaqdır.” Burada sevən insan artıq təkcə özü üçün yaşamır; o, əbədiyyətə qoşulur, nəsillərarası mənəvi davamlılığın bir hissəsinə çevrilir. Sevgi bu mənada insanı Yaradanla yaxınlaşdıran yol kimi dərk olunur.
Əsərin finalı publisistik gücü ilə seçilir: “Ürək istər, güc istər, Dostum! Sən bunu bacarmazsan!” Bu cümlə oxucuya atılan açıq çağırışdır. Müəllif sevgini ideallaşdırmır, əksinə, onu hamının bacara bilmədiyi yüksək mənəvi səviyyə kimi təqdim edir. Bu çağırış həm sarsıdır, həm düşündürür, həm də oxucunu öz daxili imkanları ilə üz-üzə qoyur.
Qəndab xanımın “Sevmək” miniatürü Azərbaycan ədəbi düşüncəsində sevgi mövzusuna yeni fəlsəfi dərinlik gətirən, oxucunu hissdən çox məsuliyyətə, romantikadan çox kamilliyə səsləyən sanballı bir mətn nümunəsidir. Bu miniatür sevginin nə olduğunu izah etmir – sevginin kimə yaraşdığını göstərir.
Bu baxımdan “Sevmək” təkcə ədəbi nümunə deyil, ruhi ölçü, mənəvi meyar, insanlıq imtahanıdır.
Ümumilikdə Qəndab xanımın alim dəqiqliyi, şair həssaslığı ilə qələmə aldığı duyğuları, hiss və həyacanı sadəcə poetik miniatür deyil, insanın özünə, kainata və Yaradanına ünvanlanan mənəvi çağırışdır. Ən ali məqam – yaradılışa, oyanışa, hərəkətə olan sevgidir. Bu əsərlər bir daha sübut edir ki, Qəndab xanımın yaradıcılığında söz təkcə estetik vasitə deyil, həm də idrak, iman və mənəvi kamillik yolunun işığıdır. Sevginin kainat miqyasında poetik təcəssümüdür.
Növbəti yazımızda Qəndab xanımın esselərindən söhbət açacağıq. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik.
ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Söhbətimiz qaldığımız yerdən davam edirik.
Tanınmış ədəbiyyatşünas alim-şair Qəndab xanımın “Ətirli güllər” kitabında 99-cu, 100-cü və 131-ci səhifələrdə yer almış etüdləri əsasında söhbətimizi qurmağa çalışacağam. Bu etüdlər çağdaş ədəbiyyatımızda insanın daxili ağrısının, tənhalığının və susqun fəryadının bədii-publisistik ifadəsi kimi diqqəti cəlb edir. Bu mətnlərdə süjetdən çox hal, hadisədən çox hiss, personajdan çox insan taleyi ön plana çıxır. Etüd janrının imkanları daxilində Qəndab xanım oxucunu konkret bir hadisənin deyil, ümumbəşəri bir duyğunun içinə çəkir.
Qəndab xanımın “Ətirli güllər” kitabında 99-cu səhifədə ana haqqında, ana məhəbbəti mövzusunda, yuva-ocaq barədə – bağlılıq və azadlığı simvolizə edən iki etüd yer alıb.
Birinci etüd: Ana – azadlığa açılan ilk yuva (səh. 99)
Birinci etüddə müəllif bizi uşaqlıq xatirələrinin saf və işıqlı məkanına aparır. Qaranquş obrazı təsadüfi deyil. Qaranguş xalq yaddaşında baharın müjdəçisi, ocağın qoruyucusu, evin bərəkət simvoludur. Qəndab xanım qaranguş balalarının uçuşunu müşahidə etməklə əslində insan ömrünün ən həssas mərhələsini — Ana qucağından dünyaya açılma anını təsvir edir.
“Və bir payız mən də o qaranguş balalarıtək qanadlanıb süd qoxulu yuvamdan uçdum…”
Bu cümlə publisistik baxımdan olduqca güclüdür. Burada Ana “süd qoxulu yuva” metaforası ilə təqdim olunur. Süd — həyatın başlanğıcıdır, təmizlikdir, halal zəhmətdir. Deməli, Ana yalnız sevgi deyil, mənəvi mayadır.
Müəllif azadlığa uçur, ölkələr, sərhədlər keçir, lakin vacib bir həqiqəti vurğulayır: Azadlığın da sərhədi var və o sərhəd Anadır.
“…yuvamdan aldığım azadlığın sərhədi keçilməz sərhəddim oldu, Ana!”
Bu fikir çağdaş insanın böyük faciəsini də açır: texniki cəhətdən sərhədlər aşılır, amma mənəvi sərhədlər aşılmamalıdır. Ana bu sərhəddir.
İkinci etüd: Ana – itki və qayıdış (səh. 99)
İkinci etüd artıq itki ilə üz-üzədir. Burada ton dəyişir, ritm ağırlaşır, cümlələr sanki nəfəs ala-ala yazılıb. Ana artıq gözləyən deyil, yoxluğu ilə var olan bir məfhuma çevrilir.
“Sənin belin əyilən gün mənim dünyam yıxıldı, ANA!”
Bu cümlə publisistik mətn üçün güclü ictimai mesaj daşıyır. Çünki Ana yalnız fərdi ailə itkisi deyil, dünyanın dağılmasıdır. Ana varsa, dünya var; Ana yoxdursa, dünya mənasını itirir.
Müəllifin “kəpənəktək uça-uça, sürünə-sürünə geri dönmək” obrazı insanın Ana itkisindən sonra yaşadığı mənəvi boşluğu təsvir edir. Bu artıq uçuş deyil, bu — yaralı qayıdışdır.
İkinci etüdün ən güclü publisistik nöqtəsi son cümlələrdə cəmlənir:
“”Ana” deyib gözlərim dolanda bəzilərinin “Neçə yaşı var?” sualı. Ananın yaşı olarmı, ANA?!”
Bu sual təkcə şəxsi etiraz deyil. Bu, cəmiyyətə ünvanlanan vicdan sualıdır. Ana yaşı ölçülən varlıq deyil. Ana — zamanın özüdür. Ana — keçmiş, indi və gələcəyin birləşdiyi nöqtədir.
Burada Qəndab xanım müasir insanın duyğu kasadlığına, mənəvi laqeydliyinə incə, amma sarsıdıcı şəkildə toxunur.
Bu iki etüd birlikdə oxunduqda sadəcə ədəbi nümunə deyil, müasir cəmiyyətdə ailənin mənəvi kodeksi təsiri bağışlayır. Qəndab xanım Ana mövzusunu nə pafosla, nə süni göz yaşı ilə təqdim edir. O, həyatın öz dili ilə danışır.
Bu etüdlər oxucuya xatırladır:
–azadlıq Anadan başlayır,
–qayıdışın ünvanı Anadır,
–Anasız qalanda dünya səssizcə uçuruma yuvarlanır,
və Ananın yaşı soruşulmaz — Ana zamanın özüdür.
Qəndab xanım bu etüdlərlə oxucunu bir daha öz Ana yaddaşı ilə üz-üzə qoyur. Bu isə publisistikanın ən ali missiyasıdır — oyatmaq, silkələmək, xatırlatmaq.
Ədəbiyyatda bir mövzu var ki, zaman dəyişir, nəsillər dəyişir, estetik cərəyanlar dəyişir, amma o mövzu heç vaxt köhnəlmir. Ana mövzusu məhz belə mövzulardandır. Qəndab xanımın “Ana haqqında” yazdığı birinci və ikinci etüd də bu əbədi mövzunun müasir duyumla, dərin yaddaşla və insani ağrı ilə ifadəsidir.
Bu etüdlərdə Ana sadəcə bioloji varlıq deyil. O, yurd, sərhəd, vicdan, qayıdış və mənəvi ölçü vahidi kimi təqdim olunur.
Birinci etüddə (səh. 100 – yuxarıda) hərəkətli şəhər mərkəzi fonunda təqdim olunan obraz zahirən hamı kimidir: addımlayır, izdihamın içindədir, insanlar arasındadır. Amma bu zahiri dinamikanın altında ağır bir daxili yük gizlənir. Müəllif “çiyinlərindən asılan ağır yük” metaforası ilə insanın görünməyən dərdini oxucuya hiss etdirir. Bu yük nə fiziki, nə də maddidir – bu, insanın ürəyində daşıdığı kədərdir.
Obrazın baxışları ətrafdakı adamlarda “öz dərdinin bənzərini” axtarır. Bu sual — “Görəsən, bu adamların arasında onun yaşadığı hisslərin eynisini yaşayan biri varmı?” — əslində bütün bəşəriyyətə ünvanlanmış sualdır. Qəndab xanım burada müasir insanın ən böyük faciəsini göstərir: izdiham içində tənhalıq.
Axşamın alaqaranlığında bu baxışları görən yoxdur. Çünki cəmiyyət çox vaxt insanın içində baş verənləri görmək istəmir. Lakin etüdün son cümləsi oxucuya ağır bir həqiqəti çatdırır: “dünyada ən bədbəxt adamın anası xəstə olan adam” olduğuna inanmaq. Bu fikir ana obrazını bütün dərdlərin mərkəzinə gətirir və mətnə milli-mənəvi dərinlik qazandırır. Burada ana yalnız bir insan deyil, müqəddəsliyin, həyatın və vicdanın simvoludur.
İkinci etüd (səh. 100 – aşağıda) daha çox alleqorik və simvolik məna daşıyır. Gecə saat 12-dən sonra sönmüş işıqlara baxan obrazın xatirələri onu toyuq kümesinə aparır. Bu təsvir ilk baxışda sadə görünsə də, dərin fəlsəfi qatlara malikdir.
Küməyə yığışan toyuqlar — təhlükəsizliyi seçənlər, çöldə qalanlar isə — taleyin sərt üzü ilə üzləşənlərdir. Qaranlıqda çaqqalın, tülkünün caynağına keçən, yaxud xəstəlikdən kənarda büzüşüb ölən toyuqlar insan həyatının acı gerçəklərini xatırladır: cəmiyyətin qoruyucu çərçivəsindən kənarda qalanların aqibəti çox vaxt faciəli olur.
Bu etüddə Qəndab xanım təhlükəsizlik, mərhəmət, biganəlik və məsuliyyət anlayışlarını sadə, lakin sarsıdıcı bədii detal vasitəsilə təqdim edir. Sönmüş pəncərələr insan qəlbinin işıqsızlığına, laqeydliyə işarədir. Müəllif oxucunu sual qarşısında qoyur: biz kimik — küməyə girənlər, yoxsa çöldə qalanlara baxıb susanlar?
“Bir kitab yazacaqdım!” (səh. 131)
Bəzən ədəbiyyatda yazılmamış əsərlər yazılmışlardan daha çox danışır. Qəndab xanımın “Bir kitab yazacaqdım!” adlı etüdü məhz bu qəbildəndir. Bu mətn bir kitabın deyil, bütöv bir ömrün etüdüdür; bir ideyanın yox, insan taleyinin fəlsəfi eskizidir. Burada müəllif oxucunu hadisələrə yox, düşüncəyə; süjetə yox, daxili hesabatlara aparır.
Etüdün ilk cümləsindən oxucu anlayır ki, söhbət adi bir bədii niyyətdən getmir. “Bir kitab yazacaqdım; adını “Ölüm və həyat” qoyacaqdım” — bu cümlə bir yaradıcılıq planı deyil, varoluş manifestidir. Qəndab xanım ölümü və həyatı bir-birinə qarşı qoymur; onları gecə ilə gündüz kimi iç-içə, ayrılmaz təqdim edir. Bu yanaşma müəllifin həm alim, həm də şair dünyagörüşünün sintezindən doğur: həyat yalnız yaşamaq deyil, ölümün fərqində olaraq yaşamaqdır.
Müəllifin toxunduğu əsas məqamlardan biri insanların bu həqiqəti dərk etməməsidir. Qəndab xanım yazır ki, çoxları doğulandan ölənə qədər həyatla ölümün bu yaxınlığını anlamır, anlayanların bir qismi isə bu duyğunu yaşaya bilmir. Bu fikir publisistik gücü ilə oxucunu silkələyir: cəmiyyətin ən böyük faciəsi ölümü unutmaq yox, həyatı dərk etmədən yaşamaqdır.
Etüddəki obrazlı ifadələr — gülüşdən doğulan ölümlər, göz yaşından pöhrələnən sevgilər — Qəndab xanımın poetik düşüncə tərzinin bariz nümunəsidir. Burada sevgi romantik hiss deyil, ağrıdan doğan bir varlıq formasıdır. Ölüm isə son deyil, mənanın başlanğıcıdır. Müəllif üçün ağlamaq belə katarsis gətirmir; “gözlərimdən yaş çıxmayacaqdı” deməklə o, insanın bəzən ağlamaqdan da məhrum qaldığı ruhi donuqluğu göstərir.
Etüdün ikinci hissəsində kitabın adının dəyişməsi — “Ölüm və həyat”dan “Olum və Ölüm”ə keçid — təsadüfi deyil. Bu dəyişiklik düşüncənin dərinləşməsidir. Burada müəllif bioloji doğumdan əvvəlki və sonrakı metafizik mərhələlərə toxunur: doğulmadan ölənlər, doğularkən ölənlər, doğulub yaşaya bilməyənlər… Bu cümlələr sadəcə ədəbi obraz deyil, həm də sosial və mənəvi ittihamdır. Cəmiyyətin yaratdığı şəraitdə yaşamaq hüququndan məhrum edilən talelərin sükutlu fəryadıdır.
Qapaq rəsmi ideyası — bir körpə və bir də taxta başdaşı — etüdün simvolik zirvəsidir. Bu iki obraz arasında bütün insan ömrü yerləşir. Qəndab xanım burada oxucuya açıq sual verir: bu iki nöqtə arasında sən nə qədər yaşadın? Sadəcə mövcud oldun, yoxsa var oldun?
Etüdün ən sarsıdıcı cümləsi isə sondadır: “Heyif, öldüm!” Bu ifadə fiziki ölümün yox, yazılmamış sözlərin, deyilməmiş həqiqətlərin, yaşanmamış duyğuların ölümüdür. Bu, bir insanın yox, bir kitabın, bir imkanın, bir həqiqətin ölümüdür. Əslində isə bu cümlə oxucuya ünvanlanmış xəbərdarlıqdır: yazılmamış kitablar, yaşanmamış həyatlara çevrilməsin.
“Bir kitab yazacaqdım!” etüdü Qəndab xanımın poetik-fəlsəfi dünyasının konsentratıdır. Bu mətn nə yalnız ədəbiyyatdır, nə də yalnız publisistika — bu, insanın özü ilə apardığı ağır və səmimi dialoqdur. Qəndab xanım bu etüdlə sübut edir ki, bəzən bir yazılmamış kitab, yüz yazılmış kitabdan daha çox həqiqət deyə bilir.
Əgər bu etüd bir kitab olsaydı, bəlkə də adı “Ölüm və həyat” deyil, “Dərk etmədiyimiz ömür” olardı. Amma müəllifin demədikləri də dedikləri qədər güclüdür. Və məhz bu susqunluq Qəndab xanım yaradıcılığının ən dərin səsidir.
Bu etüdlərin əsas gücü ondadır ki, Qəndab xanım elmi düşüncə ilə poetik duyumu, publisistik mövqe ilə bədii ifadəni ustalıqla birləşdirir. Mətnlər oxucuya hökm vermir, amma onu düşünməyə məcbur edir. Müəllif cəmiyyətin ağrılı nöqtələrinə toxunur: ana dərdi, tənhalıq, biganəlik, qorunmayan zəiflər.
Bu yazılar yalnız ədəbi nümunə deyil, həm də mənəvi çağırışdır. Qəndab xanım oxucuya demək istəyir ki, insanın dərdi səssiz ola bilər, amma o dərd görməzlikdən gəlinəndə cəmiyyətin vicdanında çat yaranır.
“Ətirli güllər” kitabından olan bu etüdlər Qəndab xanımın sözə yalnız estetik vasitə kimi deyil, məsuliyyət daşıyan bir silah kimi yanaşdığını göstərir. Bu mətnlər oxucuya şəhərin gurultusu içində susan insanları görməyi, gecənin qaranlığında işıqsız qalan taleləri unutmağı deyil, xatırlamağı və dərk etməyi öyrədir.
Qəndab xanımın bu etüdləri müasir Azərbaycan publisistikasında insan ruhunun müdafiəsinə qalxan sanballı bədii nümunələr kimi dəyərləndirilməlidir.
Növbəti yazımızda Qəndab xanımın miniatürlərindən söhbət açacağıq. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik.
ÖVLADIYAM Müzəffər ordunun şanlı əsgəri, Ərənlər yurdunun ər övladıyam! Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox, Babəklər yurdunun hürr övladıyam! * * * Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü, Ədalət, həqiqət bağrımda közdü, Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü, Mövlalar yurdunun nur övladıyam! * * * Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm, Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm, Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm, Alovlar yurdunun nar övladıyam! * * * Unutma, şah babam Xətai başdı, Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı, İlham, nə keçilməz sədləri aşdı, İgidlər yurdunun nər övladıyam! * * * Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var, Gen dünya yağıya daim olub dar, Düşmən qarşımızda yenə oldu xar, Aslanlar yurdunun şir övladıyam! * * * Göydən Yer üzünə ərmağan, payam, Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam, Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam, Ozanlar yurdunun sirr övladıyam! * * * Ustacam, vətənim vətən içində, Axıb duruluruq zaman köçündə, Min bir anlamı var, adi “heç”in də, Aqillər yurdunun pir övladıyam! 13.11.2020. Bakı.
Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Söhbətimiz qaldığımız yerdən davam edəcək.
Tanınmış alim-şair Qəndab xanımın şeirləri çağdaş Azərbaycan poeziyasının həm düşüncə, həm də duyğu qatlarını eyni anda hərəkətə gətirən, publisistik tutumu güclü olan poetik nümunələrdir. Onun şeirləri zahirən fərdi bir “mən”in daxili halını ifadə etsə də, əslində müasir insanın, xüsusilə də zamanla üz-üzə qalan ziyalının (nəcib xanımın) psixoloji, mənəvi və intellektual durumunu ümumiləşdirir.
“Hər yer başqa, Vətən başqa!”
Bəşər övladının mənəvi yaddaşında Vətən anlayışı hər zaman xüsusi, toxunulmaz bir mövqedə dayanıb. Bu anlayış təkcə coğrafi məkan deyil, ana südü kimi halal, ilk söz kimi müqəddəs, məzar daşı kimi əbədi bir dəyərdir. Tanınmış şair və alim Qəndab xanımın “Hər yer başqa, Vətən başqa!” adlı şeiri məhz bu ali dəyərin poetik-fəlsəfi təcəssümüdür.
Şairin şeirə başlıq formasında təqdim etdiyi bu fikir oxucunu qəti bir həqiqətlə üz-üzə qoyur: “Hər yer başqa, Vətən başqa!” Şair bu ifadə ilə dünyanın nə qədər rəngarəng, cazibədar olmasına baxmayaraq, Vətənin yeri heç nə ilə əvəz olunmayan mənəvi zirvə olduğunu vurğulayır.
Qəndab Vətəni ulduzla, işıqla, yol göstərən mənəvi mayakla eyniləşdirir:
“Göylərində ulduz olan, Yollarıma işıq salan…”
Burada Vətən insan taleyinin istiqamətverici qüvvəsi kimi təqdim olunur. O, insanı həm fiziki, həm də mənəvi zülmətdən çıxaran işıqdır. Şair üçün Vətən – bu dünyadan insana qalan ən qiymətli mirasdır, “cananın gözü”, yəni sevgilinin baxışı qədər əzizdir.
Şeirin ən təsirli qatlarından biri Vətən–Ana obrazıdır:
“İlk dil açıb söylədiyim, O ANA sözüdür VƏTƏN!”
Bu misralar Vətənin ana ilə eyniləşdirildiyi klassik, lakin heç vaxt köhnəlməyən milli düşüncə modelini əks etdirir. Burada Vətən bioloji yox, mənəvi ana kimi təqdim olunur. İnsan dil açanda ilk dəfə “ana” dediyi kimi, Vətəni də şüurunun ən ilkin, ən saf qatında daşıyır.
Qəndabın poetik dünyasında Vətən həm həyatın başlanğıcı, həm də son nöqtəsidir. Qəbir daşı obrazı bu mənada xüsusi simvolik yük daşıyır:
“Qəbir daşım ağac ola, Çiçək aça, bir gün sola…”
Bu misralar Vətənin insan ömrünü doğumdan ölümə qədər əhatə etdiyini göstərir. Ölüm belə Vətəndə bir gözəlliyə çevrilir; qəbir daşı ağac olur, çiçək açır. Bu, torpaqla insan arasında müqəddəs bir dövriyyənin poetik ifadəsidir.
Şair Vətəni körpənin üzündəki təbəssümə, saflığa, gələcəyə bağlayır. Körpə obrazı Vətənin sabahı, davamı və ümididir. Bu yanaşma Qəndabın Vətəni yalnız keçmişin xatirəsi kimi deyil, gələcəyin məsuliyyəti kimi də dərk etdiyini göstərir.
Şeirin digər qatında Vətən artıq passiv sevgi obyekti deyil, aktiv qoruyucu, mübariz ruhdur:
“Ocaqlara alov çatan, Bəd gözlərə ox tək batan…”
Burada Vətən həm istilik verən ocaq, həm də düşmənə qarşı sipərdir. Qəndab xanım Vətəni sevgi ilə yanaşı, müqavimət, qeyrət və mənəvi güc rəmzi kimi təqdim edir. Bu, xüsusilə müasir Azərbaycan tarixinin yaşadığı sınaqlar fonunda son dərəcə aktual və təsirlidir.
Şeirin sonluğa doğru artan emosional gərginliyi Vətənin adının çəkilməsi ilə yerin-göyün titrəməsi obrazında kulminasiya nöqtəsinə çatır. Bu, Vətənin təkcə bir anlayış deyil, kosmik miqyasda mənəvi güc olduğunu ifadə edir.
Qəndab xanımın “Hər yer başqa, Vətən başqa!” şeiri sadəcə poetik nümunə deyil, bu şeir oxucunu təkcə duyğulandırmır, onu düşünməyə, dəyərləri yenidən ölçməyə vadar edir. Qəndab bir daha sübut edir ki, əsl poeziya yalnız söz oyunu deyil, xalqın ruhunun səsidir.
“Qədərə inanmasaydım”
Qəndab xanımın “Qədərə inanmasaydım” şeiri Azərbaycan poeziyasında insanın alın yazısı ilə apardığı ağır, dramatik və eyni zamanda fəlsəfi mübarizənin poetik salnaməsi kimi oxunur. Bu şeir təkcə şəxsi taleyin etirafı deyil, bütövlükdə insanın qismət, ilahi hökm, ağrı və dözüm qarşısında daxili üsyanının, sarsıntısının və sonda gəldiyi mənəvi nəticənin bədii ifadəsidir.
Şeirin ilk misralarından oxucu güclü emosional gərginliklə üz-üzə qalır. “Qədərə inanmasaydım” deyimi şeirin leytmotivinə çevrilərək həm etirazın, həm də etirafın rəmzi olur. Şair sanki öz-özünə hesabat verir: əgər qismət olmasaydı, bu qədər ağrıya, bu qədər sınağa dözmək mümkün olmazdı. Burada “dəli olana qədər başına döymək” ifadəsi insanın çıxılmazlıq qarşısında yaşadığı ruhi böhranın son həddini göstərir. Qəndab taleyin qarşısında aciz qalan, amma bu acizliklə barışmayan insan obrazını yaradır.
Şeirin mühüm məziyyətlərindən biri onun obrazlı dilidir. Göz yaşı ilə daşlanmaq, daş olub göyərmək, daşların göz yaşının ürəyin başına düzülməsi kimi metaforalar yalnız fərdi kədərin deyil, daşlaşmış dərdin, sözə çevrilmiş iztirabın poetik mənzərəsini yaradır. Daş burada həm sərt taleni, həm də susqun ağrını təmsil edir. Şair göstərir ki, bəzən insan daş kimi görünür, amma daxilində göz yaşı axır, ağrı böyüyür, dərd dərin yuva salır.
Qəndab xanımın şeirində taleyə münasibət birmənalı deyil. Burada nə kor-koranə təslimçilik var, nə də üsyanın son həddi. Şair qismətə etiraz edir, onu çağırır, ona “əlini çək” deyir, bağırır, söyür, hayqırır. Bu hayqırtılar insanın Allaha ünvanlanan suallarını, içində yığılıb qalan narazılıqları xatırladır. Lakin bütün bu emosional partlayışların fonunda dərin bir inam da gizlənir: “İkimiz də Allahın, / Mənsə Sənin qulunanm!” Bu misra şeirin fəlsəfi kulminasiyasıdır. İnsan taleyə qarşı çıxsa da, onun ilahi mənşəyini inkar etmir.
Şeirin son hissələrində ağrının başqa bir mərhələsinə keçid hiss olunur. Artıq bu, təkcə fəryad deyil, həm də öyrəşmə, bəzən hətta uyuşma halıdır. “Zəhərli ilan kimi / Hər şeyə bircə damla / Zəhərimi qatmağa, / Şirin yuxu yatmışam!” misraları dərdin insan ruhunda necə adiləşdiyini, ağrının həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrildiyini göstərir. Bu, faciənin ən ağır mərhələsidir – ağrı ilə yaşamağı öyrənmək.
Qəndab xanımın “Qədərə inanmasaydım” şeiri oxucunu sadəcə duyğulandırmır, onu düşünməyə vadar edir. İnsan nədir? Qismət nədir? Harada üsyan başlayır, harada iman bitir? Bu suallar şeirin alt qatında daim yaşayır. Şair öz şəxsi taleyindən çıxış etsə də, ümumbəşəri bir problemə – insanın yazısı ilə münasibətinə işıq salır.
Bu şeir Qəndabın yalnız şair kimi deyil, həm də alim təfəkkürlü düşünən, həyatın mahiyyətini sorğulayan bir söz adamı olduğunu sübut edir. “Qədərə inanmasaydım” – həm ağrının etirafı, həm insanın öz taleyi ilə dialoqu, həm də poeziyada dərdin, dözümün və inamın dərin bədii ifadəsidir. Belə əsərlər oxucunun yaddaşında qalır, çünki onlar təkcə oxunmur, yaşanır.
“Sevgi ilə baxsan, əgər!”
Qəndabın “Sevgi ilə baxsan, əgər!” şeiri oxucunu sadəcə poetik mətnlə deyil, dərin fəlsəfi düşüncə ilə üz-üzə qoyan, insanın həyata, cəmiyyətə və öz daxilinə münasibətini yenidən nəzərdən keçirməyə çağıran sanballı bir ədəbi nümunədir. Bu şeir Qəndab poeziyasının əsas cizgilərini – humanizm, həyatın ziddiyyətli mahiyyəti, sevgi prizmasından baxış və dəyişən dünyanın dərki kimi mövzuları özündə bütöv şəkildə ehtiva edir.
Şeirin ana xətti baxış fəlsəfəsi üzərində qurulub. Müəllif oxucuya israrla xatırladır ki, dünya insanın baxışından asılı olaraq dəyişir. “Diqqətlə baxsan, əgər, / Sevgi ilə baxsan, əgər!” misraları sadə çağırış deyil, mənəvi mövqe manifestidir. Qəndaba görə, sevgi ilə baxmaq – anlamaq, bağışlamaq, duymaq və hiss etmək deməkdir. Bu baxış insanı təkcə ətraf aləmlə deyil, özü ilə də barışdırır.
Şeirdə xüsusi diqqət çəkən məqamlardan biri insanın daxili ikililiyinin bədii ifadəsidir:
“Hər böyüyün gözündə Hüzünlü bir uşaq var, Hər uşağın köksündə Sevinc məşəli yanar!”
Bu misralarda şair yaşın bioloji anlayışdan daha çox mənəvi kateqoriya olduğunu vurğulayır. Böyüklərin içində sönməyən uşaq kədəri, uşaqların qəlbində alışan sevinc məşəli həyatın paradokslarını poetik dillə təqdim edir. Qəndab bu yolla oxucuya insan ruhunun mürəkkəb, lakin canlı bir sistem olduğunu anlatmağa nail olur.
Şeirin davamında həyatın dəyişkənliyi və qaçılmaz sonluq mövzusu ön plana çıxır. “Həyat dəyişimdədır” fikrinin təkrarı sadəcə zamanın axışını deyil, insan taleyinin də fasiləsiz transformasiyada olduğunu göstərir. Bu dəyişkənlik fonunda “mənim kimi doğulub, mənim kimi ölərsən” misrası ümumbəşəri taleyin bərabərliyini vurğulayır. Burada nə rütbə, nə ad, nə də sosial status fərq yaradır – insan doğulur və ölür, amma bu iki məqam arasında necə yaşadığı əsasdır.
Qəndabın poeziyasında ağrı və ümid yanaşı addımlayır. “Hər titrəyən dodaqdan / Həsrət nidasi qopar” misrası insan iztirabının səssiz fəryadını simvolizə edirsə, “Hər açılan çiçəklə təzə-tər arzu açar” misrası həyatın yenilənmə gücünü göstərir. Bu qarşıdurma şeirin publisistik ruhunu gücləndirir, onu təkcə fərdi duyğuların deyil, cəmiyyətin mənəvi durumunun bədii aynasına çevirir.
Şeirdə diqqətçəkən mühüm məqamlardan biri də sözə və şeirə münasibətdir:
“Hər canlıda, cansızda Neçə-neçə şeir var! Hər yazılan şeirə Neçə-neçə ürək yar!”
Bu misralar Qəndab xanımın şair məsuliyyətinə verdiyi yüksək dəyəri ortaya qoyur. Şeir onun üçün sadəcə estetik mətn deyil, insan qəlbinə toxunan, onu yaralaya və ya sağalda bilən güclü bir mənəvi alətdir. Burada publisistik düşüncə açıq şəkildə hiss olunur: söz məsuliyyətdir, söz taledir.
“Sevgi ilə baxsan, əgər!” şeiri oxucunu dünyaya, insana və həyata yeni gözlə baxmağa çağıran dərin mənalı, ictimai-fəlsəfi yükü ağır olan bir poetik çağırışdır. Qəndab bu əsərdə sevginin yalnız romantik hiss deyil, düşüncə tərzi, həyat fəlsəfəsi olduğunu sübut edir. Şeir bizi biganəlikdən uzaqlaşdırır, diqqətli olmağa, hiss etməyə və ən əsası – sevgi ilə baxmağa səsləyir.
“Yeni dünya”
Ədəbiyyat bəzən zamanın aynasına çevrilir, bəzən də o aynanı sındırıb yeni bir baxış yaradır. Tanınmış alim-şair Qəndab xanımın “Yeni dünya” adlı bu şeiri məhz ikinci missiyanı daşıyan mətnlərdəndir. Bu şeir təkcə poetik düşüncənin məhsulu deyil, eyni zamanda müəllifin həyat, insan və cəmiyyət haqqında formalaşdırdığı mənəvi mövqenin poetik təcəssümüdür.
Şeir ilk misralardan oxucunu sarsıdır:
“İndi şeirlərimi mən yuxuda yazıram, iynəylə gor qazıram!”
Burada “yuxu” romantik rahatlıq yox, əksinə, ağrılı bir hal kimi təqdim olunur. Şair üçün yuxu – reallıqdan qaçış deyil, reallığın içində yaşanan ağır psixoloji gərginlikdir. “İynəylə gor qazıram” metaforası yaradıcılığın nə qədər əzablı, nə qədər incə və səbr tələb edən bir proses olduğunu göstərir. Qəndab xanım poeziyanı komfort zonası yox, vicdan sınağı kimi dərk edir.
Şeirin davamında müəllif yuxularla gerçəklik arasında sərt bir xətt çəkir:
“Gözümü açan kimi yuxuları unudub Gerçəklərə yozuram, Yuxulardan küsürəm!”
Bu misralarda şairin romantik xəyallardan imtina edib, acı gerçəkliklə üz-üzə dayanmaq iradəsi görünür. Qəndab xanım üçün poeziya xəyalların bəzəyi deyil, həqiqətin açıq ifadəsidir. O, yuxulara yox, gerçəklərə üz tutur və bu seçim onun şair mövqeyinin əsas sütununu təşkil edir.
Şeirin ən sarsıdıcı məqamlarından biri insan obrazının təqdimatıdır:
Bu misralar artıq təkcə fərdi ağrının deyil, ümumbəşəri məyusluğun ifadəsidir. Şair insanın insanı incitdiyi, mənəviyyatın parçalandığı bir mühitdə yaşamağın ağrısını poetik dildə qışqırır. “İnsanlıqdan küsürəm” demək asan deyil; bu, dərin müşahidənin, uzun düşüncənin və böyük ruh sarsıntısının nəticəsidir.
Qəndab xanımın şeirində cəmiyyət obrazı çox kəskin, lakin dəqiq metaforalarla təqdim olunur. İtlər obrazı simvolik xarakter daşıyır:
“Təklikdə hər biri quyruq bulayan, Yal görəndə yalayan, Birlikdə diş qıcayan, …”
Burada müəllif riyakarlığı, qorxaqlığı, fürsət düşəndə vəhşiləşən kütlə psixologiyasını ifşa edir. Bu, təkcə sosial tənqid deyil, əxlaqi diaqnozdur. Şair cəmiyyəti ittiham etmir, onu göstərir – olduğu kimi.
Şeirin son hissəsi isə artıq ümidsizlik yox, mənəvi qərar mərhələsidir:
“Tərəzimi qururam!.. Zəm-zəm suyun içirəm, Ədaləti biçirəm, / Buraxıb dünyaları Yeni dünya seçirəm!..”
Bu misralar Qəndab xanım poeziyasının fəlsəfi zirvəsidir. “Tərəzi” – vicdanın, “Zəm-zəm suyu” – mənəvi paklığın, “ədalət” isə ilahi və insani məsuliyyətin rəmzidir. Şair bu dünyanın eybəcərliklərini qəbul etmədiyini bildirir və öz daxili dünyasında yeni, təmiz, ədalətli bir aləm seçir.
“Yeni dünya” şeiri Qəndab xanımın yalnız şair yox, alim düşüncəsinə sahib bir ziyalı olduğunu bir daha təsdiqləyir. Bu şeir oxucunu düşündürür, narahat edir, öz daxili tərəzisini qurmağa vadar edir. Qəndab xanım poeziyada sözlə yox, məsuliyyətlə danışan sənətkarlardandır.
Bu şeir göstərir ki, əsl poeziya oxşamaq üçün deyil, oyatmaq üçün yazılır. Və Qəndab xanımın “Yeni dünya”sı oxucunu məhz bu oyanışa çağırır.
“İşıqda kölgə”
Tanınmış alim-şair Qəndab xanımın “İşıqda kölgə” adlı şeiri çağdaş Azərbaycan poeziyasında həm məzmun, həm də düşüncə dərinliyi baxımından xüsusi yer tutan poetik nümunələrdəndir. Şeir təkcə fərdi duyğuların ifadəsi deyil, eyni zamanda insan taleyinə, yaddaşa, vicdana və zamanla üz-üzə qalan ruhun halına yönəlmiş geniş publisistik-fəlsəfi düşüncə mətnidir.
Şeirin əsas ideya oxu “işıq” və “kölgə” anlayışlarının qarşılaşdırılması üzərində qurulub. Burada işıq klassik mənada yalnız ümid, aydınlıq, xeyir anlamı daşımır. Qəndab işığın içində gizlənən kölgəni göstərir. Bu, həyatın paradoksudur: insan ən parlaq anlarında belə keçmişin ağrısını, xatirələrin sarsıntısını, taleyin ağır izlərini özündə daşıyır.
“Necə ki, yaşar işıqda kölgə!” misraları şeirin ideya yekunudur. Şair açıq şəkildə bildirir ki, kölgə işığın yoxluğu deyil, onun ayrılmaz hissəsidir. İnsan da belədir – sevinci ilə kədəri, inamı ilə şübhəsi yanaşı yaşayır.
Şeirin başlanğıcında təqdim olunan ana əlləri, körpəlik xatirələri, “qara, şəvə tellər” obrazı insan yaddaşının ən saf, eyni zamanda ən həssas qatına toxunur. Ananın titrəyən əlləri burada təkcə fiziki hal deyil, zamanın, həyatın ağır sınaqlarının simvoludur.
“Sən mənim dəyərimi hardan biləsən?!” misrası ictimai çalar daşıyır. Bu sual təkcə konkret bir ünvana deyil, ümumən insanın insanı anlamamasına, dəyərin çox vaxt gec və ya heç dərk olunmamasına ünvanlanır.
Şeirin ortasında kənd həyatına aid təsvirlər – ocaq başı, çatırtı, qoca köpəyin səsi, günahsız ulduzlar – milli-mənəvi yaddaşı oyadır. Bu səhnələr sadəcə nostalji deyil, xalqın köklərinə, sadə, saf dəyərlərinə qayıdışdır. Qəndab bu detallar vasitəsilə urbanlaşmış, sürətlənmiş dünyaya qarşı mənəvi müqavimət nümayiş etdirir.
“Ümidli yollarıma” ifadəsi göstərir ki, şair üçün keçmiş xatirələr geriyə baxış yox, gələcəyə aparan mənəvi yol xəritəsidir.
“Düşməni uzaqda arama!” misrası artıq açıq publisistik çağırışdır. Şair burada cəmiyyətə səslənir: düşmən bəzən xaricdə deyil, insanın öz içində – qorxularında, laqeydliyində, vicdansızlığındadır.
“Sağ gözünlə, sol gözün kimi. Elə bax özün kimi,” misraları insanı dürüstlüyə, özünüdərketməyə, ikili standartlardan uzaq olmağa çağırır. Bu, yalnız poetik deyil, həm də etik mövqedir.
Qəndabın “İşıqda kölgə” şeiri şəxsi taledən ümumbəşəri həqiqətə yüksələn bir poetik düşüncə nümunəsidir. Alim təfəkkürü ilə şair duyumunun vəhdəti bu mətndə aydın hiss olunur. Şeir oxucunu yalnız duyğulandırmır, düşündürür, suallar qarşısında qoyur və insanı öz iç dünyası ilə üz-üzə gətirir.
Bu əsər sübut edir ki, əsl poeziya işıq göstərməklə kifayətlənmir, o işığın içindəki kölgəni də cəsarətlə göstərir. Məhz bu cəsarət Qəndab poeziyasını dəyərli və yadda qalan edir.
“Yan-yana”
Şeirin mərkəzində duran əsas məqam “Gedək” kəlməsidir. Bu sadə, gündəlik söz Qəndab poeziyasında adi çağırış deyil, taleyüklü qərarın, həyat yolunun başlanğıc nöqtəsidir. Lirik qəhrəman bu sözü eşidərkən tərəddüd edir:
“Sənmi yanlış söylədin, Mənmi yanlış eşitdim?”
Bu misralar insan münasibətlərində tez-tez rast gəlinən psixoloji halı – eşitmək istədiyini eşitmək qorxusunu ifadə edir. Burada şair oxucunu düşündürür: biz doğrudan da eşitdiyimizə inanırıqmı, yoxsa inanmaq istədiyimizə?
Şeirin ən təsirli məqamlarından biri səsin təqdimatıdır:
“Səsin elə əziz, elə doğma Səsləndi ki qulağımda Elə bildim qovuşmuşam İllər ilə axtardığım öz yarıma!”
Bu misralarda bəzi texniki problemlər olsa da, “səs fiziki eşidilmə vasitəsi deyil, ruhun tanınma alətidir” prinsipinə əsaslanaraq, ifadə etdiyi bədii-estetik mənanı yüksək qiymətləndirir və münasibət bildirmək istəyirəm. Qəndab xanım burada insanın daxili yaddaşına, genetik və mənəvi tanışlıq hissinə toxunur. “İllərlə axtardığım öz yarım” ifadəsi şeiri sırf romantik çərçivədən çıxararaq fəlsəfi müstəviyə daşıyır: insan bəzən bir səsdə, bir kəlmədə öz tamamlanmasını tapır.
Şeirin strukturunda diqqətçəkən məqam təkrarlar və daxili dialoqdur. “Gedək” kəlməsi dəfələrlə səslənir, lakin hər dəfə yeni məna qazanır. Əvvəl sual yaradır, sonra qorxu, daha sonra isə qətiyyət:
“Ancaq o an anladım ki, Bir də belə “Gedək” desən, Sözümü də, özümü də itirəcəm!”
Burada sevginin və yaxınlığın insanı necə tamamilə öz ixtiyarından çıxara biləcəyi poetik dillə ifadə olunur. Bu artıq sevinc yox, taleyə təslim olmaqdır.
Şeirin sonluğu sadə, lakin dərin mənalıdır:
“O gün–bu gün yeriyirik yana-yana, Yan-yana…”
Bu “yana-yana” yalnız iki insanın bir yolda addımlaması deyil. Bu, həyatın çətinliklərini, sevinclərini, məsuliyyətini paylaşmaqdır. Qəndab burada oxucuya ailə, dostluq, yol yoldaşlığı anlayışlarının poetik modelini təqdim edir.
“Yan-yana” şeiri Qəndab xanımın yaradıcılığında sözə verilən dəyərin, insan ruhuna olan dərin bələdliyin parlaq nümunəsidir. Bu şeir sübut edir ki, bəzən insanın bütün həyatı bir kəlmənin səmimiyyətindən asılıdır. Şair oxucunu düşünməyə vadar edir: biz “gedək” deyəndə doğrudan da hara getdiyimizi bilirikmi?
Qəndab bu şeiri ilə bir daha göstərir ki, əsl poeziya ucadan danışmır, səssizcə insanın içində yeriyir – yan-yana…
“İndi”
Şeirin əsas semantik yükünü daşıyan “İndi!” sözü sadəcə zaman zərfi deyil. Bu nida şeirin ritmini, daxili dramatizmini və fəlsəfi mahiyyətini müəyyən edir. Qəndab üçün “indi” keçmişlə gələcəyin toqquşduğu, insanın öz vicdanı, yaddaşı və həqiqəti ilə təkbətək qaldığı məqamdır. Bu “indi”də artıq gecikmək olmaz, susmaq təhlükəlidir, düşünməmək günahdır.
Şairin “Yatılmayır; / Uzun-uzun gecələr” misraları ilə başlanan psixoloji gərginlik oxucunu dərhal daxili bir narahatlığın içinə çəkir. Bu, adi yuxusuzluq deyil – bu, düşüncənin yatmaması, vicdanın susmaması, zamanın insanı sıxmasıdır
Şeirdə tez-tez rast gəlinən “qarışıq”, “kasık-kasık nəfəs”, “işığım zəifləyir”, “yarasalar uçuşur dövrəmdə” kimi obrazlar insanın daxili dünyasındakı xaosu, ümidsizliklə ümidin, işıqla qaranlığın mübarizəsini simvolizə edir. Buradakı yarasalar təkcə gecənin canlıları deyil – onlar qorxuların, tərəddüdlərin, zamanın gətirdiyi mənəvi yorğunluğun metaforasıdır.
Qəndab yaradıcılıq aktını da ağrılı bir proses kimi təqdim edir. “Sənə yazdıqlarımı / Çevirirəm özümə!” misralarında şairin söz qarşısında məsuliyyəti, yazının müəllifdən əvvəl müəllifin özünü sınağa çəkməsi aydın hiss olunur. Bu, alim-şair mövqeyidir: söz təkcə ifadə vasitəsi deyil, həm də hesabatdır.
Şeir sırf lirik çərçivədə qalmır. Onun publisistik gücü məhz fərdi hisslərin ictimai məna qazanmasındadır. “Bir alımlıq nəfəs göndər / Yoxsa, havan zəhər olar” misraları müasir dünyanın ekoloji, mənəvi və informasiya çirklənməsinə işarə kimi də oxuna bilər. Burada nəfəs – azadlıq, təmizlik, həqiqət rəmzidir.
“Hər şey qarışır gözlərimdə, / Əgər qarışırsa düşüncə – / Günah həqiqətin özündə” fikri isə müasir dövrün ən kəskin publisistik tezislərindən biridir. Şair məsuliyyəti yalnız insanda yox, həm də təqdim olunan “həqiqət”lərin saxtalaşdırılmasında, qarışdırılmasında görür.
Qəndab xanımın dili sadə, lakin çoxqatlıdır. Şeir sərbəst vəznlə yazılsa da, daxili ritm, təkrarlar və “İndi!” nidası ona güclü musiqililik verir. Rəng, işıq, səs və nəfəs obrazları şeirin estetik bütövlüyünü təmin edir. “Bu da bir rəng, / Bu da bir biçimdir” deyən şair, sənətin nisbi, amma zəruri seçim olduğunu vurğulayır.
“İndi” şeiri Qəndab xanımın həm alim təfəkkürünü, həm şair həssaslığını, həm də publisist mövqeyini eyni mətndə birləşdirən sanballı poetik əsərdir. Bu əsər oxucunu rahatlamağa yox, düşünməyə, öz “indi”si ilə üzləşməyə çağırır. Şeir sübut edir ki, söz zamanında deyiləndə təkcə ədəbiyyat hadisəsi olmur, həm də mənəvi mövqeyə çevrilir.
Qəndab xanım bu şeiri ilə bir daha göstərir ki, həqiqi poeziya zamanın içində yox, zamanın qarşısında dayanmağı bacarandır.
“An”
Zaman bəzən saatın əqrəblərində ölçülmür. Elə anlar var ki, bir ömür qədər ağır, bir nəfəs qədər qısadır. Təsadüfi deyil ki, tanınmış alim-şair Qəndab xanım “An” adlı şeirində məhz bu metafizik məqamı – zamanın ruhda yaratdığı izləri poetik düşüncənin mərkəzinə çəkir. Bu şeir təkcə lirizm nümunəsi deyil, həm də insan varlığının, daxili parçalanmasının, ruh-zaman münasibətinin fəlsəfi-poetik təhlilidir.
Şeir ilk misralardan oxucunu sualların içinə çəkir:
“Haralara apardın, Haralardan gətirdin məni Belə uzaq, belə mübhəm?!”
Burada “aparmaq” və “gətirmək” felləri sadəcə fiziki hərəkəti deyil, insanın öz iç dünyasında keçdiyi yolu simvolizə edir. Şair zamanla, taleylə, bəlkə də sevdiyi bir “an”la dialoqa girir. Bu dialoqda cavablardan çox suallar var. Çünki Qəndab poeziyasında sual vermək düşünməyin özüdür.
Şeirin əsas gücü onun daxili psixoloji dərinliyində və ruhi ağrının poetik ifadəsindədir. “Yoxsa, ruhumun dərininə / çəkildik bahəm?!” misrası insanın öz varlığından da uzaq düşə biləcəyini göstərir. Burada “baham” – yəni birlik, bərabərlik anlayışı ironik çalar qazanır: birlik var, amma bu birlik ağrılıdır, sarsıdıcıdır.
Qəndab xanımın poeziyasında bədən və ruh bir-birindən ayrılmazdır. “Toxunursan gözümə, /didilir beynim, / qanayır ürəyim” misralarında fiziki toxunuş ruhi parçalanmaya səbəb olur. Bu, sevginin də, xatirənin də, zamanın da ağrı verən tərəfidir. Şair burada oxucuya açıq mesaj verir: insan hiss etmirsə, yaşamır; hiss edirsə, ağrıyır.
Şeirdə zaman anlayışı klassik xronoloji ölçüdən çıxarılaraq poetik simvola çevrilir:
“Ruzigarlar əsdikcə / varaqlarında, Həyatım oxunur / Bir nağıl kimi.”
Burada həyat kitabdır, zaman isə səhifələri çevirən külək. İnsan öz taleyini yazmır, onu oxuyur. Bu yanaşma Qəndab xanımın alim təfəkkürünün poetik təzahürüdür. Şeir sadəcə hisslərin axını deyil, düşünülmüş, fəlsəfi qənaətlərlə zəngin bir mətnə çevrilir.
Əsərin kulminasiya nöqtəsi “An” müraciətidir. Şair bu anlayışı abstrakt zaman vahidi kimi yox, canlı varlıq kimi təqdim edir:
“Düşüncəm qədər uzaq, Ruhum qədər yaxın Ömür payımsan!”
Bu misralar göstərir ki, insan həyatında hər şeyi dəyişən məhz anlardır. Böyük qərarlar, böyük peşmanlıqlar, böyük sevgilər – hamısı bir anın içində doğulur. Qəndab xanım bu həqiqəti yüksək poetik səviyyədə ümumiləşdirir.
Şeirin sonluğunda verilən “Həyatda hər şey bir an məsələsi…” fikri artıq bədii ifadədən çıxaraq publisistik çağırışa çevrilir. Oxucuya mesaj aydındır: zamanı dəyərsizləşdirmə, anı itirmə, çünki həyat özü bir anın cəmidir.
Qəndab xanımın “An” şeiri müasir Azərbaycan poeziyasında zaman, ruh və insan münasibətlərini dərinliklə ifadə edən sanballı nümunələrdəndir. Bu əsər həm şairin lirizmini, həm də alim təfəkkürünü bir nöqtədə birləşdirir. Şeir oxucunu sadəcə duyğulandırmır, düşündürür, öz daxili aləminə boylanmağa vadar edir.
“Alışmışdım”
Qəndab xanımın “Alışmışdım” şeiri müasir Azərbaycan poeziyasında insanın daxili sarsıntılarını, mənəvi itkilərini və ruhun alışdığı bir gözəlliyin qəfil dağılmasını dərin lirizm və publisistik kəskinliklə ifadə edən təsirli nümunələrdən biridir. Bu şeir təkcə fərdi hisslərin poetik etirafı deyil, eyni zamanda müasir insanın aldadılmış duyğularının, sarsılmış inamının bədii salnaməsidir.
Şeirin əsas semantik oxu “alışmaq” anlayışı üzərində qurulub. “Alışmışdım” sözü burada adi vərdiş deyil, ruhun, qəlbin, baxışın bir insana, bir duyğuya, bir mənəvi halın gözəlliyinə bağlanmasını ifadə edir. Lirik qəhrəman sevdiyi insanı körpə gülüşləri, məsum baxışları ilə tanıyıb və onu bu saflıqda görməyə öyrəşib. Bu alışma sevginin ən yüksək mərhələsidir — qarşı tərəfi ideal kimi qəbul etməkdir.
Lakin şeirin dramatizmi məhz buradan başlayır. Artıq həmin gözəllik yoxdur. Baxışlar dəyişib, gülüşlər saflığını itirib. Şair bu dəyişimi emosional suallarla oxucuya çatdırır: “Hanı körpə gülüşlərin, Hanı məsum baxışların?” Bu suallar cavab gözləmir; onlar ittihamdır, iç sızısıdır, mənəvi hesabatdır.
Şeirdə diqqət çəkən əsas məqamlardan biri budur ki, lirik qəhrəman sevginin bitməsini deyil, gözəlliyin ölməsini yaşayır. “Bütün sevgilərim / Bitdi sənin üzündən” misrası şəxsi eqoizm deyil, mənəvi xəyanətin nəticəsidir. Sevilən insan dəyişdikcə, dünya da dəyişir, gözəllik anlayışı da çökür.
Burada Qəndab xanım sevginin yalnız iki nəfər arasında qalmadığını, insanın bütün həyata, bütün gözəlliklərə münasibətini formalaşdırdığını poetik şəkildə göstərir. Bir insanın xəyanəti bütün kainatın rəngini soldura bilər.
Şeirin üçüncü hissəsində mövzu daha da dərinləşir. “Sözün bitdiyi yeri” ifadəsi artıq dialoqun, izahın, bəhanənin qalmadığını göstərir. Lirik qəhrəman gecələr qarışıq xəyallarla dolaşır, xəyanətlər gözə “ləkə” salır. Bu obraz son dərəcə güclüdür: artıq problem sevilənin kimliyində deyil, baxanın gözündədir. Gözəllik görmək qabiliyyəti zədələnib.
Bu məqamda şeir publisistik mahiyyət qazanır. Müəllif təkcə bir sevgi hekayəsini deyil, insan münasibətlərində saflığın itirilməsini, etibarın aşınmasını, daxili təmizliyin qorunmasının çətinliyini qabardır.
“Alışmışdım” şeiri sadə, lakin dərin poetik dillə yazılıb. Süni bədii yüklərdən uzaq, təmiz lirika oxucunu sarsıdır. Təkrarlar (“Oysa, alışmışdım…”) psixoloji vurğunu gücləndirir və lirik qəhrəmanın daxili təkrarlanan ağrısını əks etdirir. Bu təkrarlar həm də oxucunun yaddaşında şeirin emosional izini dərinləşdirir.
Qəndab xanımın “Alışmışdım” şeiri sevgi mövzusunda yazılmış sıradan bir lirika deyil. Bu, aldanmış saflığın etirafı, mənəvi xəyanətə qarşı səssiz üsyan, daxili gözəlliyin müdafiə manifestidir. Şeir oxucunu düşündürür: biz kiməsə alışanda nəyə alışırıq — onun sözlərinə, baxışına, yoxsa yalnız öz yaratdığımız xəyala?
Bu əsər Qəndab xanımın alim düşüncəsi ilə şair duyğusunun vəhdətini bir daha təsdiqləyir. O, hissləri sadəcə yaşatmır, onları ictimai, mənəvi və fəlsəfi müstəviyə çıxarır. Məhz buna görə də “Alışmışdım” təkcə oxunmur — yaşanır.
“Doğrular”
Qəndab xanımın “Doğrular” şeiri müasir Azərbaycan poeziyasında sevgi, inam, insanın mənəvi sığınacaq axtarışı və Tanrıya doğru yol mövzularını dərin publisistik-estetik müstəvidə ifadə edən nümunələrdəndir. Şeir həm lirizmi, həm də fəlsəfi-ictimai yükü ilə seçilir və oxucunu təkcə duyğular aləminə deyil, düşüncə və vicdan mühakiməsinə də çağırır.
Şeir ilk misralardan etibarən oxucunu sarsıdan bir həqiqətlə üz-üzə qoyur:
“Çox sevmə, bir gün Heç sevməmiş olarsan!”
Bu çağırış zahirən paradoksaldır. Sevginin insan varlığının əsas mənası olduğu bir dünyada “çox sevmə” demək nə deməkdir? Qəndab burada sevgidən imtina etməyi yox, kor-koranə, ölçüsüz, özünü itirəcək dərəcədə sevməyin təhlükəsini qabardır. Sevgi insanı ucaldan dəyər olduğu kimi, insanı özündən alan, mənliyini aşındıran bir sınağa da çevrilə bilər.
Şair bu fikri daha da dərinləşdirərək bildirir ki, insan kimliyini itirdiyi an sevgisi də mənasını itirir:
“Sən də mənim kimisən, Ondan bilirəm!”
Bu misralar sevginin güzgü funksiyasını ortaya qoyur: sevdiyimiz insanda özümüzü görürük, amma o güzgü sınarsa, insan özü ilə də üz-üzə qala bilməz.
Şeirin növbəti hissəsində Qəndab xanım insan davranışlarına, məsuliyyətsiz sözə və düşüncəsiz addıma diqqət çəkir:
“Bir gecə yuxuda Dilini dişləyərsən, Saçlarını yolarsan!”
Bu misralar təkcə fərdi peşmançılığı deyil, cəmiyyətin yaşadığı mənəvi sarsıntıları da simvolizə edir. İnsan dediyi sözün, yaşadığı sevginin, qurduğu münasibətin nəticəsini gec də olsa dərk edir. Burada şair oxucuya xəbərdarlıq edir: emosiya ilə deyil, ağıl və vicdanla yaşamaq lazımdır.
Şeirin ən güclü publisistik-fəlsəfi qatlarından biri Tanrı obrazının təqdimatıdır:
“Sən mən sevmədin ki, Göylər yazdı alnına. Rahat ol, “Vəfasız” da deyilsən!”
Burada Qəndab xanım sevgini yalnız iki insan arasında qalmayan, ilahi mühakiməyə tabe olan bir dəyər kimi təqdim edir. Sevgi insanın alnına yazılan tale ilə, Tanrının hökmü ilə bağlıdır. İnsan sevmədikdə belə, bunun günahı insanda deyil… Bu hökmü Qəndab xanım elmin, məntiqin gücü ilə verir. Yenə şair ruhu ilə alim düşüncəsinin vəhdətini görürük.
Şeirdəki “Sus…” çağırışı isə xüsusi diqqətə layiqdir. Bu sükut qorxaqlıq deyil, daxili təmizlənmə, düşüncənin saflaşmasıdır. Şair deyir ki, bəzən söz yox, sükut insanı xilas edir. Necə deyərlər: bəzən sözün əsl mənasında həqiqətən “Danışmaq gümüşdürsə, susmaq qızıldır!” məsəli çox yerinə düşür.
Şeirin son bölməsində Qəndab xanım ümidsizliyin içində belə işıq axtaran insanın portretini yaradır:
“Hər gecə yanağıma Toxunanda nəfəsin, Ümidlərimi görsən…”
Gecə burada qaranlıq həyat mərhələsini, sınaqları simvolizə edir. Amma gecənin içində belə ümid var, çünki insanın içində Tanrıya bağlılıq və inam yaşayır:
“Aydın-aydın parlar…”
Şeirin finalı isə publisistik baxımdan çox güclüdür:
“Sən – Ürəksiz, Sən – Allahsız, Sən – Kitabsız deyilsən…”
Bu misralar bir cəmiyyətə ünvanlanmış açıq mesajdır. Şair bildirir ki, insan nə qədər sarsılsa da, inancını, mənəvi kitabını, vicdanını itirmədikcə hələ yaşayır. Burada “Kitab” həm müqəddəs mətnləri, həm də insanın həyat dərslərini simvolizə edir.
Qəndab xanımın bu şeiri sırf lirika deyil, xüsusilə sonluq möhtəşəmdr. O, sevgi adı altında özünü itirən insana xəbərdarlıq edir, Tanrıya bağlılıqla yaşamağın, sükutun, ölçülü sevginin və ümidin əhəmiyyətini önə çəkir. Şeir müasir insanın daxili dramını, cəmiyyətin mənəvi yorğunluğunu və eyni zamanda çıxış yolunu göstərir.
Bu əsər Qəndabın yalnız şair yox, alim təfəkkürlü müdrik söz adamı olduğunu bir daha sübut edir. Onun poeziyası oxucunu oyadır, düşündürür və məsuliyyətə çağırır.
“Hər gecə”
Ədəbiyyat bəzən bir xalqın susdurulmuş səsini, bəzən də bir evin dörd divarı arasında boğulan ahını dilləndirir. Qəndabın “Hər gecə” şeiri məhz bu cür poeziya nümunələrindəndir: sakit oxunur, amma gur səs kimi içimizdə əks-səda verir. Bu şeir bir gecənin deyil, hər gecənin, yəni davamlı ağrının, bitməyən sarsıntıların – faciənin poetik salnaməsidir.
Şeirin ilk misralarından oxucu sərt və amansız bir reallıqla üz-üzə qalır:
“Hər gecə bir körpə ağlayır divarın o üzündə; Anasını istəyir!”
Burada “divarın o üzü” ifadəsi təkcə fiziki məkanı yox, həm də sosial, mənəvi, psixoloji baryeri simvolizə edir. Bu divar laqeydlik divarıdır, biganə cəmiyyətin səssizliyidir. Körpənin ağlaması isə təkcə ana həsrəti deyil — bu, himayəsizliyin, sevgi aclığının, təhlükəsizliyin pozulmasının hayqırtısıdır.
Şeir irəlilədikcə körpənin ağlaması qızın hıçqırtısı ilə əvəzlənir:
“Hər gecə bir qız hıçqırır divarın o yanında; Ürəyi əllərində; Utanır, ağlamayır, səsini qısır.”
Bu misralar qadın taleyinin daha dərin, daha faciəvi qatlarını açır. Qızın “utanması”, “səsini qısması” — cəmiyyətin qadına yüklədiyi susmaq məcburiyyətinin poetik ifadəsidir. Burada göz yaşı belə günah sayılır. Şair qadının daxili qırılmasını “ürəyi əllərində” obrazı ilə son dərəcə təsirli şəkildə təqdim edir — sanki ürək artıq sinədə deyil, müdafiəsiz halda açıqdadır.
Təbiət obrazları — qar, sel, yağış — şeirdə təsadüfi deyil:
“Hər gecə üstünə qarlar yağır, sellər yuyur aparır Səsləri ağır, ağır…”
Bu təbiət hadisələri zamanın və taleyin amansız axarını, ağrıların üst-üstə yığılmasını simvolizə edir. Qar soyuyur, sel aparır — sanki bu qadın taleləri də yavaş-yavaş görünməz olur, izsiz silinir.
Şeirin ən sarsıdıcı nöqtələrindən biri çağırışla müşayiət olunan misralardır:
“Susma, var gücünlə bağır, bağır! Bu sel fərqli seldir, bu qar fərqli yağır!”
Bu çağırış şairin mövqeyini açıq göstərir. Qəndab təkcə müşahidəçi deyil, mövqe bildirən, etiraz edən, səslənən bir ziyalıdır. Bu sel — zorakılıqdır, bu qar — laqeydlikdir. Onlar adi deyil, çünki insan taleyini boğur.
Şeir ən ağır, amma bir o qədər də real bir nəticə ilə bitir:
“Hər gecə bir qadın ölür içimdə; Ondan geriyə: Bir cüt təzə qondara, bir ipək yaylıq, Bir güllü kofta qalır…”
Burada ölüm fiziki yox, ruhi və mənəvi ölümdür. Qadının arxasında qalan əşyalar — qondara, yaylıq, kofta — onun varlığının necə səssizcə silindiyini göstərir. İnsan gedir, əşyalar qalır. Bu isə cəmiyyətin yaddaşsızlığına yönəlmiş acı bir ittihamdır.
Qəndabın “Hər gecə” şeiri qadın taleyinə, uşaqların müdafiəsizliyinə, cəmiyyətin susqunluğuna qarşı yazılmış poetik etiraz manifestidir. Bu əsər oxucuya rahatlıq vermir — əksinə, onu düşündürür, silkələyir, vicdanla üz-üzə qoyur.
Bu şeir bir daha sübut edir ki, Qəndab təkcə şair deyil, həm də ictimai məsuliyyət daşıyan alim-ziyalıdır. Onun poeziyası gözəllik üçün deyil, oyatmaq üçün yazılır. “Hər gecə” isə yaddaşımızda bir sual kimi qalır: biz bu səsləri nə vaxt eşidəcəyik?
Bu poeziya sübut edir ki, söz zamanın fövqünə qalxa bilirsə, o artıq ədəbiyyatdır. Qəndab xanımın yaratdığı poeziya isə məhz belə sözlərin məcmusundan ibarətdir – ötüb keçmir, insanın yaddaşında iz qoyur. Tarix olur, yaddaşa çevrilir. Yaşayan insana çevrilir. “İnsan sözü yaşadıqca yaşayır ” ifadəsi Qəndab xanımın yaratdığı poeziya nümunələri timsalında həyat qazanır, həqiqətə çevrilir.
Növbəti yazımızda Qəndab xanımın bir-birindən maraqlı etüdlərindən söhbət açacağıq. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik.
Müəllimliyin sirli fəlsəfəsi (Mən bu məqaləni haqq dünyasına qovuşmuş, daim hörmətlə andığım, elm-bilik-həyat dərsi öyrədən elmi rəhbərim, müəllimim, ədəbiyyatşünas, filologiya elmləri doktoru, professor Tofiq Hüseynoğlunun əziz xatirəsinə həsr edirəm)
Bolqarıstanlı türk şairi Məfkurə Mollova şeirlərinin birində deyir ki, səni insan adam elədiyi üçün əvvəl müəlliminin qarşısında diz çök, sonra ata-ananın. Müəllimlik gərəkli, müqəddəs, həmçinin də çətin peşədir. Bu müqəddəs yolda tələbələrinin şüur və təfəkkürünə işıq salmaq, onları vətənpərvər yetişdirmək, dünyagörüşlü böyütməkdi müəllim olmaq. Tofiq Hüseynoğlu Bakı Dövlət Universiteti filologiya fakültəsində mənim bakalavr və magistratura təhsil pillələrimdə çox hörmət etdiyim müəllimlərimdən biri, həmçinin BDU doktorantura təhsil illərimdə elmi rəhbərim olmuşdu. 82 illik ömür yolunun 60 ilini filologiya sahəsində iz qoymuş, tədqiqat aparmış hörmətli ədəbiyyatşünasın elm payından bəhrələnmək səhrada su tapmaq kimi böyük şans imiş. Çünki dahilər təkrar doğulmur. Əgər onun müəllimlik illərində təhsil almaq nəsibim olubsa, demək, şanslı insanların sırasındayam. Doktorantura təhsil illərimdə mənə daim doğru elmi istiqamət vermiş, daim əzmə, çalışqanlığa, araşdırmalar aparmağa sövq etmişdi. Nəticədə 3 illik əyani müddətdən daha tez 27 yaşımda müdafiə edərək filologiya üzrə fəlsəfə doktoru elmi adını aldım. Bu uğuruma görə Tofiq müəllimə – böyük alimə minnətdarlıq borcum və rəhmətim sonsuz olacaqdır. Bu ifadə pafoslu səslənməsin. Onu bir balaca yaxından tanıyan və ya bir dəfə də olsa çıxışını, ədəbi söhbətini, mühazirəsini eşidən hər kəs mənim fikrimi doğru, səmimi qəbul edər. Bu müdrik şəxsiyyətin ensklopedik, fenomenal yaddaşına heyran idim. Dərs prosesində anidən soruşulan istənilən sualımıza çox müfəssəl, dolğun, elmi cavablar verməsi tələbələr tərəfindən maraqla qarşılanardı. Özünəxas bir üslubunu da hiss etmişdim. İzahının sonunda bizim daha ətraflı bilik əldə etməyimiz üçün sadaladığı monoqrafiyaların adları ilə bərabər suallarımıza cavab tapa biləcəyimiz səhifələri də vurğulayardı. Bu kimi nüanslarla iti yaddaşına təəccüb etməmək mümkün deyildi. Filologiya sahəsindəki bütün kitablar, monoqrafiyalar, məqalələr, əsərlərdən tutmuş, ən kiçik həcmli tezislərə, çoxlarının diqqətindən yayınan ən xırda şeir parçasına kimi xəbəri vardı. Tofiq müəllimin bu xüsusiyyətini tələbə yoldaşlarımızla öz aramızda danışıb müəllimimizin elminə, biliyinə həsəd aparardıq. Müəllimim gözünə eynək taxıb, qeydlər etmək üçün əlinə sadə karandaş götürüb iş saatlarının bekar vaxtlarında daim mütaliə edən obrazda gözlərim qarşısında canlanır. Çünki müşahidə edənlər təsdiq edə bilər ki, mütəmadi mütaliə edərdi. Başa düşmək olurdu ki, bu onda artıq vərdişə çevrilmişdi. Tofiq Hüseynov 1938-ci il aprelin 21-də Ağstafa rayonunun Bəyazatlı (indiki Yuxarı Göyçəli) kəndində anadan olmuşdur. Ağstafa şəhər dəmir yol məktəbi, Göyçəli və Həsənsu kəndlərində orta təhsil almışdı. 1956-1961-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinin Azərbaycan dili və ədəbiyyatı ixtisasını bitirmişdi. “Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin yaradıcılığında tarixilik və “Qan içində” romanı” mövzusunda namizədlik (1975), “Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin həyat və yaradıcılığı” mövzusunda doktorluq (1990) dissertasiyasını müdafiə etmişdi. Azərbaycan ədəbiyyatının ən aktual mövzularında yazdığı elmi məqalə və tezisləri daim maraq doğurmuşdu. “Tarixi roman ustası”, “Yusif Vəzir Çəmənzəminli”, “Ədəbiyyatla yaşayıram”, “Söz-tarixin yuvası”, “Qurban Səid, mübahisələr, həqiqətlər” və s. kitabları filologiya elmləri sahəsində ən güclü tədqiqatlardan sayılır. Uzun illər Azərbaycanın görkəmli elm və ədəbiyyat xadimləri – Bəxtiyar Vahabzadə, Gülhüseyn Hüseynoğlu, Abbas Zamanov, Fəridə Vəzirova, Cəlal Abdullayev, Təhsin Mütəllimov, Abdulla Abasov, Qara Namazov, İfrat Əliyeva, Almaz Məmmədova, Vaqif Sultanlı və d. mənsub olduğu ədəbi mühitdə, Bakı Dövlət Universitetinin Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi kafedrasında çalışmışdır. Azərbaycan filologiyasında ən aktual və problemli mövzularda araşdırmalar aparan alim idi. Uzun illər “Əli və Nino problemi”nə dair araşdırmaları ilə mətbuatda elmi məqalələri ilə ədəbi tənqidin diqqətini çəkərdi. Elmi arqumentləri tutarlı idi. Davranışı, alicənablığı, mədəniyyəti, nəzakəti, nitqi, öyrətmə üsulu biz tələbələrinə yaxşı bir örnək idi. Mən müəllimimin ömrünün qocaman illərində onunla eyni – Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi kafedrasında birlikdə əməkdaşlıq etməklə iş sahəsində də ondan xeyli təcrübə qazana bilmişdim. Həmişə bildirərdi ki, universitetin ənənələrinindən biri də Vətənimizə, elmimizə layiqli vətəndaş olmaqdır. Çünki özü də əsl vətəndaş ziyalı, vətənə-torpağa bağlı professor idi. Bütün tələbələrinə qayğıkeş münasibət nümayiş etdirərdi. Bizə də gələcək yollarda bu cür müəllim olmağı məsləhət bilmişdi. Elmi biliyi nə qədər çox olsa da, o qədər də sadə idi. Təvazökarlığı xüsusi diqqət çəkirdi. Uşaq kimi məsum, saf, təmiz idi. Çox da üzdə görünməyi sevməzdi. Qayğılı bir siması diqqətdən qaçmazdı. Heç unutmaram. Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi adını almaq üçün diplomum səbəbsiz gecikdirilirdi. Tofiq müəllim o ərəfələrdə səhhətindən dolayı Moskva şəhərinə getmişdi. Ömrünün son günlərində Moskvadan zəng edib diplomumu almağımla bağlı soruşdu. Verdiyim “xeyr, hələ bir xəbər yoxdur” cavabı onu da məyus etdi. Günün birində də iş kollektivimizlə birlikdə onun dünyadan köçməsi xəbərini eşidib sarsıldıq. Tofiq müəllim əbədiyyətə, haqq dünyasına qovuşmuşdu. Günlər ayları əvəz edirdi. Bir gün yuxuda gördüm ki, Tofiq müəllim mənə deyir: “Qızım, diplomun hazırdı, niyə gedib maraqlanmırsan?”. Səhər yuxudan oyanandan bəri bu yuxu barədə düşünürdüm ki, telefonuma bir zəng gəldi: “Salam. Siz, Yeganə Xanlarova filologiya üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi diplomunuzu təhvil almaq üçün Ali Attestasiya Komissiyasına yaxınlaşa bilərsiniz!”. Bilmirdim bu xəbərə sevinim, yoxsa Tofiq müəllimin göy üzündən mənim yuxularıma göndərdiyi mesaja təəccüb edim. Və beləcə bir daha müəllimimin həm müqəddəs bəndə, tərtəmiz şəxsiyyət olduğuna əmin oldum. Deyirlər, yaradıcı şəxslərin kapriz tərəfləri olur. Həmçinin Tofiq müəllimi bu cəhətinə görə xatırlayarkən üzümdə xəfif bir təbəssüm yaranır. Doktorantura təhsilimdə tapşırıq verdiyi məqaləni dediyi vaxtda yazıb aparmayanda əsl pedaqoq kimi davranar, ağayana tərzdə sözünü elə bildirərdi ki, evə çatan kimi bütün kitabları qarşıma töküb səhər işıqlanana qədər həvəslə tapşırığa əməl etməklə özümü doğrultmağa çalışırdım. Heç yadımdan çıxmaz. Günlərin bir günü, mən BDU oxu zalından, Tofiq müəllim isə mühazirə dərsindən çıxıb evə gedirdik. Təsadüfən filologiya fakültəsinin yerləşdiyi 1 saylı korpusun çıxışında rastlaşdıq. Avtobus dayanacağına qədər yol yoldaşı olacaqdıq. Dissertasiyam, oxuduğum kitablar barədə xəbər aldı, öz tövsiyələrini deyə-deyə yolumuza davam edirdik. Narın yağış yağırdı. Qəflətən yadıma düşdü ki, səhər universitetə gələndə kitabxanaçıya bir neçə kitabın siyahısını verib arxayın şəkildə yığmağı xahiş etmişdim. Kitabxanaçı özü də kitabları günün sonunda götürməyimi söyləmişdi. Bu etimada məsuliyyətsizlik etmək olmazdı. Gedib götürmək lazım idi. Tofiq müəllimə fikrimi deyib geri qayıtmağa məcbur oldum. O, dissertasiyamla bağlı hansı kitabları oxumağımı bilmək üçün, “mən universitetin həyətində gözləyirəm, kitabları götür, dayanacağa çatana qədər baxaram, uyğun olmayanları geri təhvil verərsən” – demişdi. Mən isə əgər yağış güclənsə, qocaman müəllimimin yağışda islanmaması üçün getməyini təklif edib iti addımlarla geri qayıtdım. Cəld pilləkənləri qalxıb kitabxanaya daxil oldum. Kitablar hazır yığılmışdı. Bu arada qeyd edim ki, universitet kitabxanaçılarının zəhməti danılmazdır. Siyahıdakı kitablardan yalnız biri yox idi. Kitabxanaçı həmin kitabı tapmaq üçün yenidən geri qayıtdı. Kitabxananın pəncərəsinə tərəf baxıb yağışın get-gedə gücləndiyini görüb özümü əmin etdim ki, Tofiq müəllim getmiş olar. Arxayın şəkildə kitabları götürüb tələsmədən pilləkənləri düşür, yağışın bir qədər səngiməsi üçün ləngiyir, sanki bununla da vaxtı yubadırdım ki, evə islanmadan gedə bilim. Nəhayət, təxminən 10-15 dəqiqə sonra mən geri qayıtdım. Tofiq müəllimi universitetin həyətində yağışın altında görüb həm məəttəl qaldım, həm də pərt oldum. Tofiq müəllimin insani həssasiyyəti, tələbələrinə ciddiyyəti vardı. Ona görə də gözləyibmiş. Yağış güclənmişdi. Buna baxmayaraq gözləmişdi. Qorxdum ki, xəstələnər. “Əgər yağış güclənərsə gedə, seçdiyim kitablara sabah baxa bilərsiniz” demək, mənəvi qayğımı bildirmək istəyəndə, sözümü kəsdi və dedi: “Qızım, mən söz vermişdim ki, kitabları götürüb qayıdana kimi burda gözləyib onlara baxacağam”. Tofiq müəllimin şəxsiyyətindəki ucalığa, mənəviyyatındakı bütövlüyə hər dəfəsində olduğu kimi, bir daha şahid oldum. Gülümsəyib dedim: Bu hadisəylə bağlı məqalə yazacağam. O isə: – Söz ver ki, indi deyil, mən bu dünyadan köçdükdən sonra məqaləni yazacaqsan, – demişdi. Tofiq müəllimin mənəviyyat dünyasında yalnız yaxşı, müsbət keyfiyyətləri gördük: söz verib əməl etmək, tələbələrə şəxsiyyət kimi davranmaq, dünya malına gözünün ucuyla baxmamaq, dürüstlük, saflıq, ziyalılıq… Bir sözlə, müəllimimi insan və alim kimi yüksək səviyyədə dəyərləndirib, daim müşahidə edər və pedaqoqluğundan, ən əsası insanlıq payından nəsə öyrənməyi özümə qazanc bilərdim. Və mən bu geniş qəlbli, Azərbaycan ədəbiyyatının bir hissəsinə öz elmi möhürünü vuran, öz elmi töhfəsini verən bir müdrik şəxsiyyətin bu dünyadakı yaşam kodunu belə başa düşdüm: Allahın bəxş etdiyi ömür möhlətində insan bacardığı yerə qədər yaxşılıq etməyi bacarmalıdır. Çünki Tofiq müəllim özü belə idi: humanist, insanpərvər. Tez-tez deyərdi: “Dünya fanidir, çalışıb yaxşılıq etmək lazımdır”. Yaxşılıqlarınız sizə savab yazılsın, ruhunuz şad olsun, ey hörmətli müəllimim!
Könülə (Qızım Könülün ad günündə) Qızım, sənin doğum günün mübarək, Bu dünyanın xas gözəli, pəri-sən. Bilirəm ki, bəxt üzünə güləcək, Bəxtin ilə qismətinə yeri sən.
Söz yaşayar ötüb dildən-dilə, bil, Ad qalandı, belə qavra, belə bil. Mənim ömrüm nağıl imiş elə bil. Göydən düşən üç almanın biri sən.
Xoş gün olsun balamızın bələyi, Belə dedik ömrümüzün mələyi. Ana adı qız olanın diləyi, Ana oldun, balaların piri sən.
Mən anayam, Tanrım məni eşitsin, Dualarım imdadına yetişsin. Cabirə de bunu mənnən bölüşsün, Baş tacımın ən qiymətli zəri -sən.
İllər gələr-gedər, dünya dəyişməz, Nə axtarsan axtar, məna dəyişməz. Cavan-yaşlı olar, ana dəyişməz, Mahirəyə mələk sənsən, huri sən.
“Bahor” ansamblı təkcə Özbəkistanda deyil, həm də xaricdə tanınır və populyardır. Hazırda Mükərrəmə Turqunbayeva adına “Bahor” Dövlət Rəqs Ansamblının rəhbəri istedadlı xoreoqraf, baletmeyster, Özbəkistanın Əməkdar Artisti və Qaraqalpaqstanın Xalq Artisti Ziyoda MƏDRƏHİMOVAdır. O, Mukərrəmə Turqunbayeva Məktəbində gənc rəqqaslara dərs deyir.
— Ziyoda xanım, rəqqas olmaq arzunuz uşaqlıqdan yaranıbmı? Uşaqlıq xatirələrinizi bizimlə bölüşə bilərsinizmi… Mən Fərqanədə sənətkar ailəsində anadan olmuşam. Valideynlərim Özbəkistanın əməkdar artistləri Ubaydulla Mədrəhimov və Erqaşxon Mirmahmudovadır və onlar saysız-hesabsız mərhum sənətkarlarla, məsələn, Məmurjon Uzaqov, Coraxon Sultanov, Muhiddin Qori-Yaqubov, Tamaraxanım, Qavhar Rəhimova, Mukaramma Turqunbayeva, Fəxrəddin Umarov, Təvəkkəl Qadirov, Murodjon Əhmədovla yaxın əməkdaşlıq ediblər. Yuxarıda qeyd olunan insanlar incəsənətimizin kökləridir və onlar olmasaydı, Özbəkistan incəsənəti bu səviyyəyə çatmazdı.
Mən ailəmizdə altı uşağın ən kiçiyiyəm – iki oğul və dörd qız. Adım məsələsinə gəldikdə, böyüklər həmişə adımın mənasını soruşar və deyərdilər: “Adın nədir?” Əgər bir yerdə artıqlaması ilə oğlan doğulsa, ona Ortiq, qız doğulsa, ona Ziyoda adını verərlər. Valideynlərimdən bu barədə soruşdum. Mən doğulanda anam dedi: “Oğlan doğulsaydı, daha yaxşı olardı. Üç oğlumuz və üç qızımız olardı”, atam isə dedi: “Üç qızınız öz yolunuzla gedəcək və bu qız digərlərindən daha çox olacaq. Buna görə də qızımıza Ziyoda adını verəcəyik”. Uşaq vaxtı özümlə fəxr edirdim, deyirdim: “Ən çox uşaqlı mənəm”. Tamaraxanım Daşkənddə işləyərkən respublikanın hər yerindən istedadlı insanları paytaxta pop teatrı açmağa dəvət etməyə başladı. Valideynlərim də onların arasında idi. 1955-ci ildə ailəmiz Fərqanədən Daşkəndə köçdü. Ən kiçik uşaq olduğum üçün anam məni dünyaya etibar etmədən özü ilə aparırdı. Yadımda qalan qədər uşaqlığım pərdəarxası keçib. Musiqini, səhnəni, teatrı və oteli xatırlayıram. Qürurla deyə bilərəm ki, Təvəkkəl Kadırov, Məhəmmədjon Mirzəyev və Murodjon Əhmədov kimi müəllimlərin əlində böyümüşəm. Müəllimlər övladlarını və nəvələrini darıxanda məni əzizləyib sevər, mahnı oxuyardılar. Səhnədə konsert gedəndə küncdəki stulda oturardım. Məni görüb ilhamlanardılar… Bir gün şiddətli soyuqdəymə tutdum. Ayam konsertə getmədi, mənimlə oteldə qaldı. Atamın rəhbərlik etdiyi sənətçilər konsert verib geri qayıtmışdılar. Qızdırma ilə uzandığım zaman Məhəmmədjon Mirzəyev rübabı ilə yanıma gəlib dedi: “Ziyoda, yaxşı çıxış etmədin. Konsertə getmədin, konserti korladıq. “İnsanlar və Ziyoda gəlmədi, biz də konserti görmədik, ona görə də geri qayıtdıq” (Əslində, belə deyildi, o, bunu mənim daha tez sağalmağım üçün dedi). Mən də uşaq idim və düşünürdüm ki, konsertlərə getməsəm, məni tərk edəcəklər. Əyamın sözlərinə görə, Məhəmmədjon ləqəbli rübab çalırdı, mən də qızdırmam olanda çalırdım. O vaxtlar harasa səyahətə çıxsaydılar, bir-iki ay gedərdilər. İndi isə maksimum bir həftə qastrol səfərinə çıxmaq olar. Üç ay məktəbdən tətildə olanda vaxtımın çox hissəsini ortancıl bacım Nəsibə ilə keçirirdim. Bacım məni “Bahor” ansamblı ilə aparırdı. Mükərrəmə Turqunbayevanı ilk dəfə orada görürdüm. Mükərrəmə oba saçlarımı sığallayır, özümü yaxşı hiss etməyimə kömək edirdi və… dedi: “Sən bacın Nəsibənin yolunu getməlisən. Anana de ki, Xoreoqrafiya Məktəbində oxumalısan və “Bahor” ansamblında işləməlisən”, – dedi. Məşq prosesini izlədim və rəqs elementlərini yadda saxlamağa çalışdım. Məhz o zaman rəqs öyrənmək məqsədim formalaşdı. Xoreoqrafiya Məktəbinə 6-cı sinifdən daxil ola bilərdin. Bundan əvvəl tələbə sarayında təşkil olunmuş bir dərnəyə getməyə başladım. Dərnək rəhbəri Bella Arytyunova idi. Rəqs şöbəsinə Gülçehrə Cəmilova, Qızlarxon Dostməhəmmədova, Diləfroz Cabborova, dram şöbəsinə isə Fərrux və Cəmşid Zakirovlar, Rüstəm Sədullayev kimi görkəmli sənətçilər daxil idi. Sarayda bir növ sehr var idi, bu dərnəkdən bir çox məşhur sənətkarlar gəlmişdi. Hamımız Milad ağacı festivalını gözləyirdik. Festival “Yoşluq” arenasında keçirilirdi. Milad ağacı festivalı 10 gün davam edirdi. Biz rəqs edəndə Fərrux və Cəmşid Zakirov, Rüstəm Sədullayev nağıl personajlarını canlandırırdılar. Uşaqlığımı xatırlayanda o gözəl vaxtlara qayıtmaq istəyirəm. Ən gözəl xatirələr də uşaqlıqdan qalıb.
— Sizcə, təhsil insanın həyatına nə dərəcədə təsir edir? Ümumiyyətlə, biz elə bir şəkildə böyümüşük ki, avtobusa böyüklərdən əvvəl minməməli və yerlərimizi böyüklərə verməli idik. Ailə ilə eyni boşqabdan yemək yeyirdik. Uşaqların ailənin böyükləri yeməyə əl uzatmadan yeməyə başlaması hörmətsizlik hesab olunurdu. Yaşlı bir insan metroya minəndə və gənclər yerlərini vermədikdə, bu, ailənin kifayət qədər təhsil almadığına işarədir. Aldığım təhsili uşaqlarıma, hətta şagirdlərimə də öyrədirəm. Çünki təhsil və nizam-intizam həmişə vacibdir.
— Mükərrəmə Turqunbayeva özbək incəsənətində iz buraxan bir məktəb hesab olunur. Müəlliminizin hansı keyfiyyətlərini xatırlayırsınız?
Əgər Lütfixan Sarımsokovaya özbək “Aya“sı deyilirsə, Mükərrəmə Turqunbayeva özbək “Opa“sı hesab olunur. Müəllimimizə adı ilə müraciət etməyə dözə bilməzdik. Ona yaxın bir insan kimi “opa” deyə müraciət edərdik. Mükərrəmə opa haqqında saatlarla danışa bilərdik. Əgər müəllimimiz incəsənətdə rəqs kraliçası idisə, həyatda mədəni bir qadın idi. Opa hər rəqsi göz bəbəyi kimi qorumağa çalışırdı. Şöhrətini qorumaq üçün toylara getmirdi. Rəqqas aktyor demək deyil. Aktyor sirkdə və ya idmanda müxtəlif hərəkətlər edənləri də nəzərdə tuta bilər. Bu baxımdan rəqqasə ilə aktyorun nisbətindən istifadə etmək düzgün deyil. Həmin insanın səhnədə, dairələrdə və küçələrdə necə davranmasına heyran olardım. Mükərrəmə bacımızda anamız kimi mehriban, səmimi bir dost və nümunəvi müəllim obrazını görə bilərsiniz. Əgər bir qız işə pis əhval-ruhiyyədə gəlsəydi, Mükərrəmə bacı onu kənara çəkər, niyə kədərli olduğunu soruşar, təsəlli verər və ruhlandırardı. Əgər nəyisə səhv etsəydik, sadəcə “sən” deməsindən başa düşərdik. Onun danlamalarında bir çimdik sevgi hiss etmək olardı. Vaxtı gələndə anamıza deyə bilmədiyimiz sirlərimizi Mükərrəmə bacı ilə bölüşərdik. Mükərrəmə bacı geyimimizə xüsusi əhəmiyyət verirdi, qolsuz köynək, şalvar geyinməyimizə və saçımızı kəsməyimizə icazə vermirdi, yəni əsl özbək qızı kimi iffətli, zərif və gözəl olmağımızı istəyirdi. İstərdim ki, gələcək nəsil çoxşaxəli sənətkar, ehtiraslı müəllim və sevən ana olan Mükərrəmə bacını tanısın və ondan öyrənsin.
— “Bahor” Dövlət Rəqs Ansamblında ilk gününüz necə keçdi? Bacım Nəsibə mənim “Bahor” ansamblına gəlməyimi istəmirdi, dedi: “Ansamblda nə edəcəksən, qoy bundan daha yaxşı oxusun?” Bacım evləndiyindən bəri ilk dəfə 1972-ci ildə ona demədən Qutluq Dargoha gəldim. Bacım Nəsibə təəccüblənsə də, bacım Mükərrəmə məni sevinclə qarşıladı. Sənədləri rəsmiləşdirdikdən və rəqs etməyə belə macal tapmamışdan əvvəl məni Nəvai Teatrına göndərdilər. Mən təəccüblənsəm də, bacım Mükərrəmə haqqında “Sənətə həsr olunmuş bir həyat” adlı film çəkildiyini dedilər və yeni bir qız istədilər. Studiyaya getdim, Qəhrəman Dadayev dairə çalırdı, bacım isə mənə rəqs hərəkətləri öyrədirdi. Filmdə “Bayot” rəqsinin geyimlərini geyinərək çəkilmişdim. “Bahor”dakı ilk günüm belə keçdi.
*Aya — özbək şivasında ana mənəsinda *Opa — hörmət məasında bacı
Onlar sonuncu dəfə Moskvadakı Çaykovski Zalında çıxış etdilər. Yaşlarına görə “Tanovor”u ifa edərkən əvvəlki kimi otura və ya mürəkkəb hərəkətlər edə bilmirdilər. Səhnədə çıxış edəndə ürəkləri döyünürdü. Buna baxmayaraq, rəqs etməyə davam edirdilər. Rəqsdən sonra səhnə arxasına keçdilər, huşlarını itirdilər və yıxıldılar. Hamı qaçdı. Kreml xəstəxanasından həkimlər gəldi. İlk müayinədə həkimlər dedilər: “Onun infarkt keçirdi. İndi baş vermədi. 10 dəqiqə əvvəl baş verdi”. 10 dəqiqə əvvəl harada idilər? SƏHNƏDƏ! Onların iradəsinin nə qədər güclü olduğunu görə bilərsiniz. Ümumittifaq Xalq Artistləri olduqları üçün Kreml xəstəxanasında müalicə olunmaq hüququ var idi. Bacılarını xərəkəyə qoyub apardılar, biz də onların ardınca ağladıq. Bundan sonra onlara səhnəyə çıxmaq qadağan edildi. Amma onlar səhnəsiz yaşaya bilməzdilər. Tezliklə Mükərrəmə bacı vəfat etdi. Xalqımız bacımızın ölümünü göz yaşları ilə qəbul etdi. Dəfn mərasimində minlərlə insan iştirak etdi. O qədər çox insan var idi ki, əsgərlər tabutun ətrafına toplaşdılar. Onlar Mükərrəmə Turqunbayevanı Həmzə Teatrından Çiğatay qəbiristanlığına müşayiət etdilər. — Ağlınıza gəldimi ki, bir gün Bahor ansamblının bədii rəhbəri olacaqsınız? İllər sonra heç vaxt bu ansamblın bədii rəhbəri olacağımı ağlıma belə gətirməzdim. Müstəqilliyin ilk illərində Silahlı Qüvvələr nəzdində yaradılmış ansamblın bədii rəhbəri təyin edildim. Burada 16 il çalışdım. Ansamblımız Prezidentin Fərmanı ilə yenidən canlandı. Bədii rəhbər təyin edildim. Bu il yeni “Bahor” ansamblının 6 illiyidir. Hələ ki, yeni yaranma mərhələsində olan ansamblımız öz bəhrəsini verməyə başlayır. 10-dan çox ölkəyə səyahət etdik. Qızlarımız Qran-pri, “Nihol”, “E’tirof”, milli mükafatlar və Mükərrəmə Turqunbayeva müsabiqəsi kimi beynəlxalq müsabiqələrin qalibləri və mükafatçıları oldular. Əminəm ki, uğurlarımız davam edəcək.
“Bahor” ansamblı Özbəkistanın vizit kartıdır. Orada olan bütün rəqslər xalqımızın qızıl irsidir. Dövlətimizin başçısı özbək milli incəsənətini qorumaq və Mükərrəmə Turqunbayevanın yaradıcılıq yolunu geniş şəkildə təbliğ etmək məqsədilə bu ansamblı dirçəltmək qərarına gəldi. Buna görə də öz adımdan və ansambl kollektivi adından minnətdarlığımızı bildiririk.
Söhbətləşdi: Ziyodulla Həmidullayev, Əlişir Nəvai adına Daşkənd dövlət özbək dili və ədəbiyyatı universitetin tələbəsi.
Ömür Allahın insana verdiyi möhlət, uzun ömür isə lütfüdür. Xoşbəxt o kəslərdir ki, nəvə, sonra da nəticə toyunda iştirak edə bilirlər. Fəqət qocalığın da öz çətinlikləri olur. Bir az canın ağrayır, bir az yaddaşın korşalır, bir az gözlərin zəif görür, bir az qulaqların ağır eşidir, bir az da… Amma bütün bunlara baxmayaraq yaşamaq gözəldir, həyat isə şirin…
Respublikanın əməkdar jurnalisti Sahib Əliyevi çoxdan tanıyıram. Haradasa qohumluq əlaqələrimiz də var. Bundan əlavə xalam oğlu, rəhmətlik Höccət Kərimov bir vaxtlar onun sürücüsü işləyib. Sahib müəllim uzun illər Yardımlının ictimai-siyasi həyatında mühüm rol oynayıb, rayon qəzetinin baş redaktoru vəzifəsində çalışıb. O, həm də şairdir, neçə-neçə kitabı işıq üzü görüb. Sözlərinə bir sıra mahnılar bəstələnib. Onlardan biri, illərlə ünlü sənətkarımız Zeynəb Xanlarovanın repertuarını bəzəyib…
Yanavrın 10-u Sahib müəllimin növbəti ad günüdür, səhv etmirəmsə, 90-a iki il qalır. Onun “HƏMİN DÜNYA DEYİLSƏN” şeirini təqdim etməklə, dünya haqqında qənaətini sizinlə bölüşmək istəyirəm:
Yolların qorxu içində, Qorxudan keçə bilmirəm. Suların da ki, bulanıq, Çimçəşir, içə bilmirəm.
Həmin dünya deyilsən sən, Dəyişmisən niyə, nədən? Gör nə hala düşüb bədən, Artıq don biçə bilmirəm.
Bu hal səni tapdı hardan,- Qəlbin soyuq olub qardan. Dostu da durub əğyardan Mən indi seçə bilmirəm.
Dumana bürünüb yazım, Köklənibdi qəmə sazım. Belə ömür nəyə lazım? Xoşla da köçə bilmirəm…
Sahib Əliyevi ad günü münasibətilə təbrik edir, ona 100 il ömür arzulayıram…
…Hə, az qala unutmuşdum. O gün onunla telefonda danışanda gileyləndi ki, heç kim zəng edib hal-əhvalını soruşmur. Bir vaxtlar susmayan telefonunun bu gün səssiz qalması onu çox duyğulandırır. Gəlin bu qocaman jurnalisti, qayım-qədim şairi ad günündə sevindirməyə çalışaq: 055-948.94.09…
Salam olsun, çox dəyərli oxucum! Söhbətimizi qaldığımız yerdən davam edirik.
Azərbaycan xalq poeziyasının ən qədim və ən təsirli janrlarından biri olan bayatı, zamanın sınağından keçərək bu günə qədər gəlib çıxmış mənəvi xəzinədir. Bayatı – dörd misraya sığan bir ömür, bir nisgil, bir ümid, bir dua, bəzən də bir fəryaddır. Qəndab xanımın gül ətirli bu kitabında yer alan bayatılar “Anamın bayatıları” sərlövhəsilə təqdim olunur. Bu bayatıların içərisində ən çox diqqətimi cəlb edən 13-cü səhifədə ən aşağıdakı bayatı oldu:
Araz, Araz, xan Araz, Soltan Araz, xan Araz Ayırmısan elləri Eyləmisən qan Araz!
bu bayatını bir neçə variantda eşitmişəm. Xüsusilə cənublu qardaş və bacılarımızın dilində son iki misranın fərqli olduğu variantlar mövcuddur. Mən isə bu bayatını aşağıda təqdim etdiyim variantda xatırlayıram:
Araz, Araz, qan Araz, Sultan Araz, xan Araz, Otun, suyun qurusun Mənim kimi yan Araz!
bəzən isə;
Araz, Araz, xan Araz, Sultan Araz, xan Araz, Otun, suyun qurusun Alış, Araz, yan, Araz!
yeri gələndə bütün tədbirlərdə səsləndirdiyim, haqqında yazdığım bu bayatı mənim əzbərimdə qalan ilk nəzm nümunəsidir. Gözümü açandan gün ərzində ən azı 10-15 dəfə nənəmin (ana nənəm Ağgül – Ağdam rayonu, Yusifcanlı kəndi – Əfkərli) ağzından eşitdiyim bu bayatını hələ oxumağa başlamazdan çox əvvəl şifahi əzbərləmişdim. Nəzərə alsaq ki, 5 yaşımda Yaman əmim mənə əlifbanı öyrətmişdi və artıq sərbəst oxuya bilirdim, deməli bu bayatını 5 yaşımdan əvvəl əzbərləmişdim. Bütün sözlər eyni qalsa da, nənəm hərdən birinci misranın sonunda da “xan Araz” deyərdi, ancaq əksərən təqdim etdiyim kimi söyləyirdi. Bir də “Mənim kimi yan Araz!”ı və ya “Alış, Araz, yan, Araz!”ı sonda dəfələrlə təkrar edərdi. Nənəmin bu məqam üçün tutarlı səbəbləri çox idi. Ancaq onu ən çox yandıran gün ərzində dəfələrlə: “can ay bala”, “can ay balalarım”, – deyə xatırladığı müharibə (1941-45) vaxtı aclıq və xəstəlikdən tələf olmuş təxminən 5-11 yaş arası dörd qızının vaxtsız ölümü idi.
HAŞİYƏ
Mürşüd və Ağgül cütlüyün vaxtsız tələf olmuş qızları; Təra, Emla, Şayə, Səringül bacıların dağıdılmış məzarları son illərdə məlum hadisələr zamanı, xüsusilə torpaqlarımız işğaldan azad ediləndən sonra ortaya çıxan bir-birindən ayrı salınmış bacıların qəbri məsələsində (Ağdam rayonu, Yusifcanlı kəndi qəbiristanlığında ortasından səngər keçən dörd bacının məzarı) xeyli müddət yerli və dünya mediasında gündəmi zəbt etmişdi. Həmin bacıların – doğmaca xalalarımın Mürşüd babam 1941-45-ci il müharibəsində olduğu vaxt həyətin doqqazına çıxıb ataları üçün dediyi bayatını da diqqətinizə çatdırmaq istəyirəm:
Qoyun qoyun gəlsin, Dərisin soyun gəlsin, Ay ordakı camaat Qaqamı* qoyun gəlsin.
Kimisi mənim kimi nənəsinin adı ilə, kimi də Qəndab xanım kimi anasının adı ilə xatırladığı bu bayatılar məhz xalq yaddaşının içindən doğan, ana laylası kimi könül oxşayan, eyni zamanda taleyin ağır yükünü daşıyan poetik nümunələrdir.
Qəndab xanımın yaradıcılığında bayatı, sadəcə folklor forması deyil, həyatın özüdür. Onun bayatılarında ana taleyi, ayrılıq ağrısı, Vətən nisgili, övlad həsrəti, zamanın amansızlığı və qadın qəlbinin səssiz fəryadı iç-içə keçir. “Anamın bayatıları” başlığı altında təqdim olunan nümunələr bunu açıq-aydın göstərir. Burada saz, aşıq, dağ, yol, gül, fal, şərbət kimi obrazlar sırf poetik bəzək deyil – bunlar xalqın minillik düşüncə sisteminin simvollarıdır.
“Əlində sazın nədi, Tutmusan sazın nədi?” – misralarında saz təkcə musiqi aləti deyil, sözün, taleyin, dərdin ifadə vasitəsidir. Qəndab üçün saz həm yol yoldaşı, həm sirdaş, həm də həyatın ağır yükünü daşıyan bir rəmzdir. Aşıq obrazı isə xalqın vicdanı, sözün keşiyində duran mənəvi keşikçidir.
Qəndab xanımın bayatılarında qadın baxışı xüsusi yer tutur. Bu baxış nə pafosludur, nə də süni romantikdir. Bu baxış həyatın içindən gəlir. “Baladan ayrı düşmək”, “günlərin, ayların keçməməsi”, “gül balam qala yalqız” kimi ifadələr ana qəlbinin ən dərin qatlarından qopan səssiz fəryaddır. Bu bayatılarda ağrı qışqırmır, sadəcə danışır – sakit, təmkinli, amma sarsıdıcı bir dillə.
Qarabağ, Araz, ayrılıq mövzuları Qəndab xanımın bayatı dünyasında xüsusi poetik yük daşıyır. “Araz, Araz, xan Araz, / Ayırmısan elləri” misraları təkcə coğrafi ayrılığı deyil, tarixi ədalətsizliyi, parçalanmış taleləri ifadə edir. Araz burada çay olmaqdan çıxır, milli yaddaşın qanayan yarasına çevrilir. Qəndab bu ağrını hay-küylə deyil, bayatı sakitliyi ilə təqdim edir və məhz bu sakitlik oxucunu daha dərindən sarsıdır.
Qəndab xanımın bayatıları həm də bir dövrün sosial portretidir. “Aşıq yamanca döyül, / Halım yamanca döyül” deyən şairə, zamanla barışmayan, amma ümidini də itirməyən xalqın səsini çatdırır. Burada nə ümidsizlik var, nə də saxta nikbinlik. Burada həyatın olduğu kimi qəbulu və ona sözlə dirəniş var.
Ümumi götürəndə isə, Qəndab xanımın bayatıları Azərbaycan xalq poeziyasının şah damarına bağlıdır. Bu bayatılar oxunmur, yaşanır; öyrədilmir, ötürülür; yazılmır, danışılır. Onlar ana laylası kimi qulaqda qalır, Vətən nisgili kimi ürəkdə sızlayır. Qəndab bu bayatılarla təkcə söz demir, xalq yaddaşını qoruyur, ana dilinin kövrəkliyini və gücünü eyni anda nümayiş etdirir.
Bu bayatı dünyası bir daha sübut edir ki, böyük poeziya üçün bəzən bir kitab yox, dörd misra kifayətdir.
İstər tərtibatçı qismində, istərsə də, müəllif olaraq Qəndab xanımın seçib təqdim etdiyi bayatı nümunələri milyon illik söz yaddaşımızın qorunması və təbliği baxımından ən zərif, ən duyğusal, ən ibrətamiz nümunələr kimi təqdirə layiqdir. Bayatıları “Anamın bayatıları” adı altında təqdim etməsi isə, kitab boyu janrından asılı olmayaraq bütün əsərlərində qırmızı xətt kimi keçən “Ana obrazı”nı yaşatmaq və təbliğ etmək baxımından əhəmiyyətlidir. “Ana” adı, “Ana” obrazı, anaya-anasına bağlılıq (1963 – bir fərd kimi) Qəndab xanımın bütün həyat və fəaliyyətində hiss olunur:
Aman fələy, dad fələy, Olma səni şad fələy. İçirdiyin şərbətdən Bir özün də dad fələy.
Yeri gəlmişkən bu bayatını olduğu kimi dəfələrlə nənəmdən eşitmişəm. Qəndab xanımın seçib bu kitabına daxil etdiyi bayatilar hamısı mənə çox doğma gəldi. Böyük əksəriyyətini kiçik söz dəyişikliklərilə lap körpəlikdən çox eşitmişəm.
İnanıram ki, Qəndab xanımın təqdim etdiyi bu bayatılar və gələcəkdə tanış olacağımız digər əsərləri milli kimliyimizi xatırlatmaq baxımından çox faydalıdır.
Ümumiyyətlə oturuşmuş ailə institutumuzun, milli-mənəvi dəyərlərimizin qorunması yolunda çağırışlar və təbliği Qəndab xanımın həm alim, həm də şair kimi bütün fəaliyyətində əsas missiya kimi görünür.
Növbəti yazımızda Qəndab xanımın sirli-sehirli şeir dünyasına səyahət edəcəyik. Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkür edirəm. Hələlik.
*-“Qaqa” – biz tərəflərdə “Ata”ya “Qaqa” (“Qağa”) deyirdilər.
