ƏSL SƏNƏT ÖLMƏYİR
Özbək sənəti uzun müddətdir ki, öz gözəlliyi ilə dünyanın hər yerində hər kəsi valeh edir. Həqiqətən də, Özbəkistan torpağından gələn xofizlər və müğənnilər böyük bir miras qoyublar. Üstəlik, onların yolunu tələbələri davam etdirir. Sevimli sənətkarımız, Özbəkistan və Qaraqalpaqstan Xalq Artisti, Xeyrulla Lütfullayev 80 yaşını qeyd edir. Ustad müğənni uzun illər “Bahor” dövlət rəqs ansamblında çalışıb. Hazırda Özbəkistan Dövlət İncəsənət və Mədəniyyət İnstitutunda milli xanəndəlik istiqamətində tələbələrə dərs deyir.
– Uşaqlığınız necə keçib?
– Mən Daşkəndin mərkəzindən, Eski Juvanın 200-300 metr aralıda, Saqbon küçəsində doğulub böyümüşəm. Məktəbdən boş vaxtlarımızı, xüsusən də yay tətilində qonşularımız, sinif yoldaşlarımız və həmyaşıdlarımızla onların hasarlarında keçirirdik. O vaxtlar onların damları qalaydan deyil, gildən idi. Məsələn, məhəllədə kimsə evlənsəydi, binanın tikintisi üçün hasar təşkil olunurdu. Palçıq tökmək, suvaq çəkmək və yuyulmuş paltarları boşaltmaq üçün quyu qazmaq kimi işlərdə iştirak edirdik.
Ailəmiz əl işləri ilə məşğul idi və atam və əmim məhsi, kavuş və çəkmələr tikirdilər. Əmim otağında klassik sənətkarlarımızın mahnılarını oxuyar və məhsi-kavuş tikirdi. Mən də bu prosesi izləyirdim. Bəlkə də bu, sənətə olan sevgimin səbəbi idi… Evdə kiçik bir radiomuz var idi. Məmurjon Uzaqov və Komiljon Otaniyozov kimi Fərqanə və Xorazm sənət ustalarının mahnılarını dinləyərək böyüdük.
-Sizin dövründə sənətə qarşı çıxma halları tez-tez olurdu. Sənətkar kimi necə inkişaf etdiniz?
-Ailəmizin sənətə hörməti var idi. Əmimin oğlu Nurulla küçəyə səsgücləndirici quraşdırmışdı. Ustad sənətkarların mahnıları həmin səsgücləndiricidən eşidilirdi. Öz gözlərimlə görürdüm ki, atam mahnıları dinləyir və orada oturub onların melodiyaları ilə yellənirdi. Həqiqətən də, o dövrün mahnıları çox mənalı, düşündürücü və xeyirxahlığa çağıran bir ideyaya malik idi. Nəvai, Cami, Füzuli və Ogahi kimi klassik şairlərimizin şeirlərində ilahi güc var idi. Buna baxmayaraq, onlar yenə də mənim sənətkar olmağıma qarşı idilər. Təkcə bizim ailəmiz deyil, bir çox özbək ailələri də sənətkarlığa mənfi baxırdılar. Amma o dövrün sənətkarları pul qazanmaq üçün oxumurdular. Onların məqsədi istedadlarını ictimaiyyətə nümayiş etdirmək idi. Hər şey ilk növbədə Allahdan gəlir. Əgər insan başqalarına yoluxdurmursa, o, musiqiçi və ya müğənni ola bilməz. Yaradan mənə bu istedadı verdiyi üçün mən onu tərk edib bu yola getmədim. Bacım Rəna popop fabrikində işləyirdi. Bacıma yalvardıqdan sonra mənə 10 mənətə rübab verdilər. Səhərdən axşama qədər, atam evə gələnə qədər rübab çalırdım. “Yaxşı, otur, səliqəyə sal, atan gəlir”, – deyə anam deyərdi.
Məktəbdə və məhəllədə istedadımla tanınmağa başlayanda insanlar məni toylara, sünnət toylarına və qadın məclislərinə dəvət edirdilər. Bir gün məni mütləq böyük bir mərasimə apardılar və oxumağımı əmr etdilər. Atam da həmin mərasimdə keçirilən “yerkökü kəsimi”ndə iştirak edirdi. Onda atam səsimi eşitdi. Alqışlar və təriflər səsləndi. Məndən on yaş böyük və savadlı bir adam olan Şəribulla qardaşıma dedi: “Şəribulla, dünən qardaşın filankəsin evində oxudu. Səsi çox yaxşıdır.” Bu, atamın razılıq əlaməti idi. Bu hadisəyə görə o, mənim sənətçi olmağıma etiraz etməyi dayandırdı. Sonra Həmzə Musiqi Akademiyasına daxil oldum.
Universitetin ikinci kursunda oxuyanda hərbi xidmətə çağırıldım. 1964-cü ildən 1967-ci ilə qədər indiki Sankt-Peterburqdan 40 km aralıda yerləşən Qatçina bölgəsində hərbi orkestrdə xidmət etdim. Orkestrin xor üzvü olaraq xor dirijorumuz səslərimizi inkişaf etdirdi. O, bizə səslərimizdən necə istifadə etməyi, yorulmadan necə oxumağı və hansı hərflərin ən yaxşı səsləndiyini öyrətdi. Bunlar səsimin inkişafına kömək etdi. Akademik karyera qurmaq əvəzinə milli müğənnilik sahəsini seçdim.
– Mükərrəmə Turqunbayeva ilə işləmisiniz və birlikdə bir çox sınaqlardan keçmisiniz. Mükərrəmənin hansı cəhətlərini xatırlayırsınız?
– Hərbi xidmətdən qayıtdıqdan sonra Mükərrəmə Turqunbayeva məni “Bahor” ansamblına dəvət etdi. Mükərrəmənin insani keyfiyyətlərini xatırlamağa dəyər. İndiyə qədər nəyə nail olmuşamsa, Mükərrə xanımin zəhməti hər şeyin mərkəzindədir. Xanım yeddi yaşından yetmiş yaşına qədər hər kəsə, gəncə və qocaya kömək etməyə can atırdı. İstər işdə, istərsə də küçədə olsun, o, hər kəsə sevən bir ana kimi qayğı göstərirdi. Müəllimimiz Bəxtiyar Yuldaşevin vəfatından sonra “Tanovor” mahnısını oxuyan mən oldum. Konsertdə bir çox insan Mükərrəmə xanımin “Tanovor” mahnısına rəqs etməsini gözləyirdi.
“Tanovor” müəllim Babarəhim Mirzəyevin dövründə ifa olunmağa başladı. Rəhmətli Təvəkkəl Qədirovun ifası da xüsusi idi. Onun ifasında kədəri və ağrını hiss etmək olar.
Ümumiyyətlə, hər sənətkarın öz ürəyi, düşüncəsi və ağrısı var. Mükərrəmə xanimin yerişindən, əl hərəkətlərindən və baxışlarından zövq alaraq oxuyurdum.
İndiyə qədər “Tanovor”u harada ifa etsəm də, kimin rəqs etməsindən asılı olmayaraq, Mükərrəmə Turqunbayeva ağlımda peyda olur. Bu anda ürəyimdə daxili bir ehtiras oyanır. Bu, ifamda və gözlərimdə hiss olunur.
– Sənətkar üçün ən vacib şey səsdir. Səsimi yaxşı saxlamaq üçün nə etmək lazim?
– 1970-ci illərdə tanınmağa başladım. Böyük bir deleqatsiya ilə Suriya və Livana səyahətə çıxdım. Küçə çox isti idi, otellər isə mərmərdən idi, ona görə də içəridə sərinlik var idi. O vaxt soyuqdəymə keçirdim. Banan və mandarin yedim, səsim xırıltılı idi. 2 ay oxuya bilmədim. Böyük konsertlərə və toylara çoxlu dəvətnamələr aldım. Amma səsim işləmirdi. 24 gün 1-ci şəhər xəstəxanasında müalicə aldım. 15 gün səsimi və oxuma gammalarını tənzimlədikdən sonra səsim normallaşdı. Bundan sonra səsimi itirəcəyimdən qorxdum, ona görə də buzlu su içmədim və ədviyyatlı yemək yemədim. Həmçinin, müəllimlərimizin dediyi kimi, insan rahat yatsa, səsi də yaxşı olar.
Bu gün Özbəkistan Dövlət İncəsənət və Mədəniyyət İnstitutunda dərs deyirəm. 17 tələbəm var. Komiljon Otaniyozov, Ma’murjon Uzaqov, Fəxrəddin Umarov, Nuriddin Hamrokulov və Joraxon Rəhimov kimi sənətkarların mahnılarının siyahısını və audio yazılarını toplamışam. Tələbələrimizin bəzilərinin tenor səsi, digərlərinin bas səsi var. Vokal diapazonuna görə mahnılar öyrədirəm.
Sənətkar xalqa laqeyd qalmadan xidmət etməlidir. Xalq qərəzsiz qiymət verə bilər. Dinləyicilərin qəlbinə yol tapa bilən bir mahnı oxuya bilən sənətkar, şübhəsiz ki, xeyir-dua alacaq. Buna görə də, axtarışlarımızı heç vaxt dayandırmamalıyıq.
Söhbətləşdi: Ziyodulla Həmidullayev,
Əlişir Nəvai adına Daşkənd dövlət özbək dili və ədəbiyyatı universitetin tələbəsi.
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
