Bugünkü qonağımız tanınmış özbək şairi, yazıçı, Özbəkistan Yazıçılar birliyinin üzvü, Turan Elmlər Akademiyasının akademiki, Turan xalq yazıçısı, Baqi MİRZA.
—Yazıçılıq fəaliyyətini başlamaqda hansı dəyişiklikləri yaşadınız?
—İlk kitabım şe’ri olduğu üçün dəqiq bir müddətə qədər yazmamışdım. O, 1992-ci ildə nəşr olundu və 1984-cü ilin fevralında Özbəkistan Yazıçılar birliyinin Gənc İstedadların 3-cü seminarından aldığım təəssüratlarımdan 1991-ci ilədək olan dövrdəki şeirlərimi daxil etmişəm. Ona əsaslanaraq, respublikamızda ən qaynar ədəbi mühitin formalaşdığı dövrlərdə “Guliston ”, “Yoshlik”, “Yosh kuch” jurnalları və “Özbəkistan ədəbiyyatı və sənəti” qəzetində çap olunan, ustadların təriflərinə layiq görülən şeirlərim toplanmışdır. Şeirləri seçərkən, Özbəkistan xalq şairi ustad Erkin Vahidovun tələbkarlığı və ölçülü baxışı gözümün önündən getmirdi. Hazırlıq prosesində daha zəif şeirləri çıxarmışdım. Ustad: “Bunu da kitabınıza daxil etdinizmi?!” desələr, utandığım zamanlar olub, düşünürəm ki, onun tələbkarlığı mənim səviyyəmi artırardı. Kitaba seminarın tələbi ilə mən oxuduqdan sonra “Bizim küçədə də bayram olarmış!” deyə alqışlara layiq görülən qəzəllərim də daxil edilmişdir. İlk nasir kitabım “Qaydasən, Çaros” qisamı isə “Söhbətdaş” qəzetinin baş redaktoru Azizbek Abdullayevin təklifi ilə beş ayda yazdım və bu müddət ərzində qəzetdə bir neçə dəfə çap olundu. Oxucuların tələbi ilə kitab şəklində çap etdirildi. Respublika kitab dükanlarında əlli min nüsxə satıldı. Təvazökarlıq etməyəcəyəm: qisə mənə uğur və şöhrət gətirdi!
—Kitab oxumaq və yazmaq arasındakı fərqi necə müəyyən edirsiniz?
—Kitab oxumaq – yazmağa hazırlıq, yazmaq isə hazırlıq prosesi zamanı yaranmış bacarığı nümayiş etdirmək deməkdir. Oxumağa ayrılan vaxt qədər yazmağa sərf olunan vaxt az deyil!
—Sizcə tənqid hansı rolu oynayır və ona necə yanaşırsınız?
—Yadımda qalır ki, “Tənqid – gələcəyin meyvəsidir!” deyə bir sözə əməl edirəm. Çap olunmuş qırxdan çox: beş cildlik esse, on cildlik romanlar, dörd cildlik hekayə və qıssalar və şeir kitablarımı yazıb bitirdikdən sonra tənqidçilərə oxumağa verib, onların fikirlərini alıram və tənqidi rəyləri ayrıca nəzərə alaraq kitabı yenidən işləyirəm, yeni fikirlərlə zənginləşdirirəm. Çünki əsərə başqalarının, xüsusən də tənqidçilərin gözü ilə baxmaq onun uğurlu çıxmasında böyük təsir göstərir. İndi – yaşı yetmişdən çox olan tanınmış bir yazıçı olmuşamsa da, kitablarımı nəşr etdirmədən əvvəl mütləq alimlərin nəzərindən keçirirəm. Yazıçı tənqidçini pis görməməli, onu pis və ya boş əsər yazmaqdan qoruyan açıq rəngli dost kimi qəbul etməlidir! Hətta qərəzli tənqiddən də əsərini yüksəltmək üçün istifadə etməlidir. Təəssüf ki, bu gün gənclərin əksəriyyətinə tənqidi düşüncələr ümumiyyətlə xoş gəlmir. Onlar hələ öz yollarını tapmadan, ciddi uğura çatmadan, istedadlarını müxtəlif sınaqlarla möhkəmləndirmədən, daha çox tərif eşitmək istəyirlər. Bu, ədəbiyyatımızı enişə aparır, yüksəltmir. Buna görə son dövrlərdə gənclərin şeirində ciddi yüksəlişlər, xalqın ürəyinə daxil olan yeniliklər az görünür.
—Ədəbiyyatın inkişafı və ya onun yüksəlməsi barədə sizi ən çox narahat edən nədir?
—Məni narahat edən şey, yaradıcı şəxslərdə fədakarlığın olmaması, başqalarını oxumamaq, ətrafındakı yaradıcılarla maraqlanmamaq, əməkdaşlığın aşağı səviyyədə olmasıdır. Bir çox tanınmış və qələm sahibi yaradıcılar da az oxuyur və ya tamamilə oxumurlar. Bu, müəllifin sıxılmasına, yeniliklərə biganə və laqeyd olmasına səbəb olur. Vilayətlərdəki ədəbi mühit məni qane etmir, hətta Tbilisinin böyük şəhərində belə yaradıcıyı qane edəcək qaynar ədəbi mühiti tapmaq çətindir. Niyə deyə sual yaranır. Yaradıcıların əksəriyyəti sahibkar deyil, yaşayış üçün əlləşir, öz yaradıcılığına az vaxt ayırırlar. Moda dadını yaxşılaşdırmaqda bacarıqsızdırlar… Onları dəstəkləməli olan yüksək təşkilatlar öz problemlərində başqa işi görmürlər. Bir məsələni daha vurğulamaq istəyirəm. Ədəbiyyatın inkişafı, şair və yazıçıların əməyi və taleyinə hökumətin diqqətsizliyi, faktiki olaraq başqa, dilində başqa siyasət aparılmasına gətirib çıxarır! Şair və yazıçılara verilən iki mükafat — Hamza və Nəvvai adına olan dövlət mükafatları ləğv edildi, Özbəkistan Yazıçılar Birliyinin hər il beş nəfər yazara verdiyi mükafat da dayandırıldı. Niyə? Axı mənəvi və ədəbiyyata xidmət edən yazıçılara təşviq lazım deyilmi?! Onlar nə üçün zəhmət çəkirlər? Xüsusən də yazıçılıq çox çətin işdir, öz zamanında qiymətləndirilməsə, yazıçı öz işindən soyuyar.
—Yazıçı olaraq ən böyük məqsədiniz nədir?
—Yazıçı olaraq ən böyük məqsədim, xalqımızın mədəniyyətini, sosial və maarif mədəniyyətini inkişaf etdirməkdir. Bir başqa önəmlisi, son dövrlərdə oxumaqdan uzaqlaşan xalqımı kitab oxumağa qaytarmaq, bədii zövqünü artırmaq, mənəviyyatını yüksəltmək, nitq mədəniyyətini formalaşdırmaqdır. Bir başqa vacib məqsədim, dünyaya yeni fikir, yeni ideya verməkdir! Bu vəzifələri yerinə yetirmək üçün daim axtarışlar və oxumaqla məşğulam.
—Müasir ədəbiyyatda daha çox məzmuna deyil, forma diqqət yetirilən əsərlər yazılması halları çoxalır, buna necə baxırsınız?
—Məncə, forma birincil deyil, əsas məsələ dünyada çoxları qorxuya salan, gələcəyə ümidini söndürməyə çalışan müharibə təhrikçiləri, xalqları bir-birinə qarşı qoymaqla silah alveri edərək müharibə alovunu gücləndirməyə çalışanlara qarşı maarif və mənəviyyatla ciddi mübarizə aparmaq lazımdır. Bunun üçün məzmunca güclü, ümumbəşəri ideyalarla suvarılmış, xalqlar arasında qarşılıqlı sülh və əmin-amanlığı möhkəmləndirən güclü əsər yaratmaq lazımdır.
—Həqiqi istedadı necə müəyyən edirsiniz? İstedadı tanımaqda cəmiyyətin rolu nədir?
—Məncə, bu çətin deyil. Onun həyatı görmə tərzi özünəməxsusdur, dünyanı başqalarından fərqli, dərin və başqalarının görə bilmədiyi tərəflərini görə bilir. O, öz sözləri ilə ədəbiyyata daxil olur. Yazdıqları başqalarından kəskin fərqlənir, hissləri və hadisələri ifadə edərkən öz üslubundan imtina etmir. Yaxşı və böyük əsərlər yaratmaqda çətinliklərdən qorxmaz, başqa sözlə, onun üçün yaradıcılıqdan başqa yol yoxdur və istedadsızlardan xeyli əvvəl bunu anlayır və bütün həyatını işinə həsr edir. Yaradıcılığı hər şeydən üstün tutar. Həqiqi istedad cəmiyyətin dərdini dərin hiss edirsə, onun dərdini müalicə etməyə çalışır, cəmiyyətlə həmrəy olur və cəmiyyət onu tanıyır. Cəmiyyət bir tərəf, istedad digər tərəf olarsa, o heç vaxt tanınmaz və oxunmaz!
—Dünya ədəbiyyatında hansı yeniliklər sizi heyrətləndirir? Yazıçılar üçün bu yeniliklər nə kimi dəyişikliklərə səbəb olacaq?
—Özbəkistanın ucqar kəndlərindən birində yaşasam da, dünya ədəbiyyatı ilə daim tanış olmaq imkanım var. İnternet imkanları mənə xeyli kömək edir. İndiki halda dünya ədəbiyyatında keçən əsrdəki şiddətli inkişaf və axtarışlar, oxucunu heyrətləndirəcək dərəcədə yaradıcılıqlar çox azdır. Avropa və Latın Amerikası ədəbiyyatı bir vaxtlar bizi təlaşa salmış və heyrətləndirmişdi. Əsərlər İngilis dilində nəşr olunduqda, rus dilinə tərcümə edilər, sonra tezliklə özbək dilində oxumaq imkanı əldə edərdik. İndi isə bu imkanlar dünya üzrə azalmışdır, bizim ölkədə də. Tərcüməçilərin çoxu türk ədəbiyyatına bağlıdır, onlar hətta seçim etmədən, öz maraqlarını düşünərək bəzi əsərləri tərcümə edirlər ki, onlar dünya ədəbiyyatı tələblərinə cavab vermir. Nəşriyyatlar isə keçən əsrdə tərcümə edilmiş və yüz minlərlə nüsxədə çap edilmiş əsərləri təkrar-təkrar nəşr etməklə məşğuldurlar! Bu yolla ədəbiyyat yeni inkişaf mərhələsinə keçə bilməz. Amma mən yuxarıdakı tənqidi fikirlərimdən asılı olmayaraq, ədəbiyyatın gələcəyinə inanıram. İnsanlar bir gün internetin nə məqsədlə yaradıldığını anlayacaq və oradakı saxta xəbərlərdən bezib, ədəbiyyata qayıdacaq, mənəviyyatlarını təmizləyəcək və zənginləşdirəcək olan ƏDƏBİYYAT onların ən yaxın dostu olacaq.
Söhbətləşdi: Cahangir NAMAZOV, Azərbaycan Jurnalistlar Birliyinin üzvü
Sənubər Mehman Buxara vilayətinin Candan rayonunun Çarzanə kəndində anadan olub. 2004-cü ildə Özbəkistan Dövlət Dünya Dilləri Universitetinin beynəlxalq jurnalistika fakültəsini bitirib. Özbəkistan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. Şeirləri respublika mətbuatında və Qırğızıstan, Azərbaycan, Türkiyə, Hindistan, Belçika, Keniya, Almaniya və Amerika kimi ölkələrdə dərc olunmuşdur. “Yaşıl ibadətlər”, “Xəyyamsayağı şadlıqlar”, “Eşq Gəlir”,“Sözün Vətəni” kitablarının müəllifi.
Köhnə dəftərləri açmamaq olmur, Köhnə dəftərlərdə qalan dünya bu. Təkcə badə kimi hicranla dolmur, Sevgidən badəsi dolan dünya bu.
Mahnılar oxudum eşqin tarında, Özünü övliya bilən bu dünya. Məşrəbə çevrilib Bəlxin darında – İmandan asılıb, ölən bu dünya.
Ey yar, əllərini əllərimə ver, Ayrılıq – köksümü dələn dünya bu. Gündüzü həsrətdə, gecə yaz şeir, Dünyanı unudan, bölən dünya bu.
Həsrət, get, sinəmə sığmazsan ancaq, Fəqət eşq neyini çalan dünya bu. Əzizim, sevgilim, gözlərimə bax, Sənə tələsməkdə dolan dünya bu!
Sənubər, halını aşiqlər bilər, Eşq üçün dünyadan köçən dünya bu, Hələ sübh kimi xoş mahnılar ilə Vüsal şərbətini içən dünya bu!
GÖZLƏRINƏ ÇÖKÜB ÖLSƏM, OLARMI?
Hər kəs öz işinə batır dünyada, Evi, gərdişinə batır dünyada. Könlünü dünyaya satır dünyada, Allahıma varıb, gəlsəm, olarmı? Qəlbimi suvarıb, gəlsəm, olarmı?
Bir məqam istərəm, məqamdan artıq, Bir aram istərəm, aramdan artıq. Bircə an könlünü et pay, qonaqlıq, Mən onu haylayıb gəlsəm, olarmı? Allaha dayayıb gəlsəm, olarmı?
Səhərlər açılar göyün qapısı, Qafillər yatmaqda qəflət yuxusu. Dəyməyin, qoy yerdə qalsın hamısı, Göylərə baş çəkib gəlsəm, olarmı? Sonra yer şərhini bölsəm, olarmı?
Sənubər, ağaclar gecə ay əmər, Gecə aləm evə məyus çəkilər. Gecə qüssə qəlbi bəxtinə gömər, Mən gülə çevrilib qalsam, olarmı? Könülə çevrilib qalsam, olarmı?
Deyib, demədiyim etirazım var, Çalıb, çalmadığım ürək sazım var. Sənə etmədiyim sonsuz nazım var, Sinəni aç, ora dolsam, olarmı? Gözlərinə çöküb ölsəm, olarmı?
DAĞLAR (Dağlara xitabən üçüncü şeiri) Tarix səhnəsində yetişdi zaman, Başlanmış bu çağın mübarək, dağlar! Hələ nə zəfərlər gözləyir bizi, Qutlanmış novrağın mübarək, dağlar!
* * * Dövranın gərdişi döndü, dəyişdi, Davadan doğulan ərlər yetişdi, Didilmiş yaralar tutdu, bitişdi, Üç rəngli duvağın mübarək, dağlar!
* * * Nə vaxtdır yol-iriz bağlı qalmışdı, Qoynunda yağılar məskən salmışdı, Canımı sağalmaz bir dərd almışdı, Sayalı qonağın mübarək, dağlar!
Azərbaycan mühacirət tarixinin tədqiqatçısı Dilqəm Əhmədin “Son mənzili İstanbul olan azərbaycanlılar” kitabı
Kitab XX əsrin əvvəllərində Türkiyəyə köç etmiş və son nəfəsinədək Vətənimizin istiqlalı amalına sadiq qalmış və bu yolda yorulmadan mücadilə etmiş azərbaycanlı mühacirlərin əziz xatirəsinə ithaf olunur.
Kitabda İstanbulun Feriköy, Zincirlikuyu, Edirnekapı, Karaca Ahmet və digər tarixi məzarlıqlarında dəfn edilmiş 60-dan çox görkəmli dövlət, ictimai-siyasi və elm xadimlərimiz, ziyalılarımız ilə bağlı məlumatlara yer verilmiş, onların həyat hekayələri bir-birindən maraqlı nadir fotoşəkillər və sənədlərlə müşayiət olunmuşdur.
Kitabda Türkiyə Dövlət arxivindəki sənədlərdən, Azərbaycan mühacirət mətbuatındakı materiallardan, müxtəlif dillərdə çap olunmuş əsərlərdən, eləcə də müəllifin şəxsi kolleksiyasından istifadə edilmişdir.
Bəzən darıxır insan, ama bu sadəcə kefsizlik və ya uğradığı məyusluqdan ötrü olmur. Bəzən sıxılırıq, digər insanlardan uzaq, hər kəsdən kənarda olmaq istəyirik. Anlamırıq bəzən insanların söylədiklərini, etdiklərini. Bir kənara çəkilib dayanırıq, ama bu səfər də özümüzdən sıxılırıq. Xeyr, bu dünyadan bezmək və ya ölümü istəyərək intihara aparan yol deyil, fərqlidir tamamilə. İnsanlardan uzaqlaşdığımız kimi, bu dəfə də bədənimizdən uzaq olmaq istəyirik. Bəzən düşünürük, niyə bədənimiz qulluğa ehtiyacı var, niyə yeməyə, içməyə qarşı ehtiyaclıyıq, amma yox. Yox biz bunlardan asılı deyilik, asılı olan bədənimizdir, ətdən, sümükdən ibarət olan cismimizdir zəif olan. Bu dəfə də özümüzü bədənimizdən kənarda hiss edirik, amma yenə rahatlıq tapa bilmirik, çünki gerçəyi hiss edirik və ona yetişmək, onda olmaq istəyirik. Bu dəfə hər şeyin tamam fərqli olduğunu anlayırıq, Vahidi anlayırıq, amma anlam verə bilmirik. Dünyada olan hadisələrə, insanların bir-birilə olan münasibətlərinə, hətta dinlərə qarşı belə qəribə narahatlıq yaranır tam mərkəzimizdə. Baxırıq və var olan hər şeyin tamam başqa olduğunu dərk edirik. Sistemi görürük, amma sevinirik, ona görə ki sistemə kənardan baxa bilirik. Hər şeyi anlaya bilirik, digərlərinin təslim olduğu dünyanı və yalanlarını anlayırıq. Vahidi anladıqca ona tərəf gedirik. Zamansızlığı anlamağa başlayırıq. Sonsuzluğu deyil, yox bu dəfə zamansızlığı anlayırıq. Zamansızlığın heçlik olmasını görürük. Heçlikdən geriyə baxdıqda isə bütün var olanların gerçəkdə Vahid olduğunu fərq edirik. Bu an bir səs eşidilir: Salam olsun, irəlilə.. Bu əsnada öz-özümüzə deyirik: Yoxsa bu hələ birinci pillədir?
Bir dəfə müəyyən müddət Türkiyədə və Azərbaycanda çalışmış çinli tanışımın sözarası işlətdiyi bir söz istər-istəməz diqqətimi çəkdi. Bu, “tayfun” sözü idi. Həm də həmin sözü tanışım öz həmsöhbəti ilə çin dilində danışarkən işlətmişdi. Məni maraq götürdü: görəsən “tayfun” sözü çin dilində hansı məna daşıyır? Tanışımla fikir mübadiləsi apararkən belə məlum oldu ki, “tayfun” sözü bizim hamımızın bildiyimiz kimi, “tufan” mənasındadır. Amma və lakin… Sən demə bizim “özümüzünkü” hesab etdiyimiz “tayfun”, əslində çin mənşəli sözmüş. Çin dilində “tay fın” sözü “güclü külək” mənasını daşıyır. Bəs çin dilinə türk leksemləri hansı yolla keçib? Unutmaq olmaz ki, çin və uyğur (türk) xalqları əsrlərdir ki, iş-içə yaşamaqdadır. Və bu səbəbdən də çin və türk dillərində ortaq leksemlərın olması təbii haldır. Amma indiki halda söhbət, əsasən, şin dilindəki türk sözlərindən gedir. Əksər mütəxəssislər etiraf edirlər ki, çin dili türk dillərinə –Şimalda yaşayan xalqların- altay, xakas, tuva, yakut xalqlarının dillərinə çox güclü təsir göstərmişdir. Bu dillərdə ümumtürk dillərindən gələn qədim sözlərlə yanaşı, Çindən birbaşa alınmış çoxsaylı sözlər də vardır. Lakin biz burada yalnız ümumtürk dillərindəki ortaq alınmaları nəzərdən keçirəcəyik. Gəlin konkret danışaq. Əvvəlcə məişət əşyalarını bildirən sözlər (bəzən bu əşyalarla birlikdə) alınmışdır: čan – “qab, stəkan” (rus dilində də bu söz var – “чан”). çanaq – “qab-qacaq”. cay – “yer, ev”. iş ~ is – “iş, əmək”. ütük ~ ötük – “ütü” (rus dilində də “утюг”). pay – “pay, hissə” (rus dilində də var). qap – “kisə”; “qab” mənasında. tan – “səhər, gün çıxması, şəfəq”. Bizdə: “dan yeri”.
Çin dilindəki ilkin mənbəyə əsaslanan bir çox türk sözləri maddələri və metalların adlarını bildirir. Bunlara daxildir:
