Əvvəli burada: Müqəddəs Zəfər – 9-cu hekayə
Beş dəlikli kaftar yuvası
(Müqəddəs Zəfər: 10-cu hekayə)
Çavuş Pünhan Şükürlü gizləndiyi sal qayanın arxasından çıxıb ehtiyatla ətrafa göz gəzdirdi. Dəsmalını çıxarıb sifətinin tərini sildi. Sonra üstünün tozunu çırpıb təmizlədi və yaxınlıqdakı daşın üstündə oturub gözlərini Qafqaza zillədi.
-Sözlü adama oxşayırsan qardaş,- Qafqaz onun bu maraqlı baxışlarına biganə qala bilməyib özü söhbətə rəvac verdi,- nə sözün var döşə gəlsin.
-Hə, düz tapmısan. Çoxdan soruşmaq istəyirdim, sənin soyadın barədə.- Pünhan bir qədər tərəddüdlə cavab verdi.
-Soyaddı da. Özbək soyadı.
-Yəni, sən özbəksən?
-Özü də xalisindən.
-Maraqlıdır. Birinci dəfədir ki, heyətimizdə özbək görürəm. Həm də bizimlə bir cərgədə, ölümün hər an gələ biləcəyi bir yerdə.
-Ölümün yox, şəhidlik zirvəsinin,- Qafqaz düzəliş etdi,- mən vətənimçün döyüşürəm, sənin kimi, digərləri kimi.
-Sən axı özbəksən.
-Nə olsun? Odu ey Komrat- udidir. O biri tağımda Abram var, təlimlərdə dostlaşmışıq, o da yəhudidir.
-Başa düşürəm ey, Azərbaycan onların vətənidir. Burada doğulub, böyüyüblər…
-Qardaş, bəs mən harada doğulmuşam ki, bilirsən? Şirvanda.
-Yox əşşi? Maraqlıdır. Sən canın, danış görüm bu necə olub?
-Pünhan, nə vermisən ona ala bilmirsən? İmkan ver uşaqlar dincəlsin. Özün də qayıt bayaqkı yerinə, ora daha təhlükəsizdir,- bu dəfə tağım komandiri Elçin Nəsibli söhbətə qarışdı.
-Cənab baş leytnant, komutanım… elə belə söhbət edirik də,- Pünhan günahkar bir görkəm aldı, yanaqlarında qızartı yarandı. Qafqaz onu düşdüyü vəziyyətdən çıxarmaq üçün mülayim səslə söhbətə başladı:
-Atam Kazımbay Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunda təhsil alıb. Təyinatla Tümenə gedib. Bir il sonra anam Səfura da oraya təyinat alıb. Sevişib evləniblər. Anam atamın soyadını qəbul edib, olub Urumbayeva. Sonra da gəliblər Şirvana. Vəssalam, bu da rəvayətin sonu.
-Hə, anladım. Demək, atan Özbəkistandan gəlib Bakıda oxuyub, eləmi?
-Ay sağ ol. Gəlib oxuyub və vurulub bu yerlərə, bu millətə.
-Ay qadan alım, pulun bol olduğu gül kimi yerdən dönüb gəlib bura?
-Tümeni deyirsən? Oranın nəyidi gül kimi? 35-40 dərcə şaxta, tufan… ayağının birini don vurub, barmaqlarını kəsiblər. Barakda yaşamaq asandı bəyəm?
-Barak nədir?
-Taxtadan tikilimiş ev. Ev də yox ey, evcik- müvəqqəti yaşayış üçün bir tikili. Başa düşdün?
-Hə vallah, anladım…
Pünhan səhra köynəyinin döş cibindən kiçik bir bloknot çıxarıb qeydlər etməyə başladı. Bayaqdan əllərini başının arxasında çarpazlayıb qayaya söykənən və sakitcə onara baxan Komrat gülümsəyərək Pünhana söz atdı:
-Mənim yazıçı qardaşım yeni hekayəsi üçün material hazırlayır? Yaxşı mövzudur, yaz qardaşım.
-Sən lağ elə. Qoy müharibə qurtarsın, gör qardaşın necə hekayələr yazacaq,- Pünhan ciddi görkəm aldı.
-Vallah, lağ eləmirəm. Maşallah olsun, taborumuzda yazıçı da var, rəssam da (Qafqazı nəzərdə tuturdu), müğənni də, yəni- Abram…
-Dəllək də, yəni- sən.- Qafqaz onun sözünü kəsdi. Hamı güldü.
Vətən Müharibəsinin ilk günündə vacib döyüş tapşırığını icra etmək üçün iki tağım eyni anda Murovdağ istiqamətində hərəkətə keçmişdi. Baş leytnant Elçin Nəsiblinin başçılıq etdiyi tağım şimal tərəfdən, ikinci tağım isə cənub tərəfdən düşmən qüvvələrinin arxasına keçərək onlara sarsıdıcı zərbələr endirməli, strateji əhəmiyyətli mövqeləri ələ keçirməli idilər. On iki saatadək yol gəlmişdilər. Səhər saat beş radələrində düşmənin ən yüksəkdə yerləşən postunu asanlıqla ələ keçirmiş, xeyli silah-sursatı qənimət olaraq götürmüşdülər. Heç bir itki verməsələr də arxayınlaşmamış, ərtafda kəşfiyyat axtarışları etmişdilər. Çünki bu ərazidə düşmənin hərbi hissəsinin yerləşdiyini və 200-ə qədər canlı qüvvəsinin olduğunu yaxşı bilirdilər. Qəribə də olsa, 23 nəfər döyüşçü itirmiş düşmən qüvvələri əks-hücuma keçmədən yoxa çıxmışdı. Lakin, aradan heç bir saat keçmədən, döyüşçülərimizin mövqeləndiyi ərazi minomyotlarla atəşə tutuldu. İki saat davam edən aramsız mərmi yağışından sonra düşmənin əks-hücumu başladı. Buna əvvəlcədən hazırlıq görülmüşdü. Döyüşçülərimiz əlverişli yerlərdə mövqelənərək ciddi müqavimət göstərirdilər. Günün ikinci yarısında vəziyyət daha da ciddiləşdi. Silah-sursat tükəmək üzrə idi, düşmən əsgərləri sanki yerin deşiyindən peyda olurdular. Ara məsafəsi get-gedə azalırdı. Cənub istiqamətindən köməyə gəlməli olan tağım nədənsə ləngiyirdi. Nəsibli qərargahla rabitə əlaqəsinə girdi. Məlum oldu ki, cənub istiqamətində də ağır döyüşlər gedir. Düşmənin yerləşdiyi koordinatlar qərargaha ötürüldü və uzaqvuran toplar işə düşdü. Yalnız bundan sonra düşmən xeyli itki verərək geri çəkilməyə məcbur oldu. Yenə müvəqqəti sakitlik yarandı. Gizir Urumbayev ayağından yüngül yara alsa da sona qədər qoruduğu mövqedən geri çəkilmədi. Onunla çiyin-çiyinə döyüşən əsgər Mansurov, snayperçi Nəcəfov və istehkamçı çavuş Səlimli şəhid oldular. İki nəfər ağır, səkkiz nəfər isə yüngül dərəcəli bədən yarası aldı. Nisbi sakitlikdən istifadə edərək komandir şəhid və ağır yaralıların döyüş bölgəsindən çıxarılaraq geri göndərilməsini təşkil etdi. Təxliyyə maşınlarının sıx meşə massivi və dağlıq ərazilərdə hərəkəti mümkün olmadığı üçün onlar yüngül yaralanmış döyüşçü yoldaşlarının çiyinlərində və xərəklərdə 3460 metr yüksəklikdən endirilərək yola salındılar. Bu işə rəhbərlik edən Urumbayev dəstəni təhlükəsiz məsafəyədək müşayət edib səhərüzü geri qayıtdı.
Səhəri gün saat 7 radələrində düşmənin yeni həmləsi başladı. Bu dəfə yalnız yarım saatlıq atışma oldu. Qəflətən hardansa peyda olan düşmən əsgərləri gəldikləri qaydada qəflətən də yoxa çıxdılar. Ancaq qayalardan qopub düşən daş parçalarından biri komandirin sol çiynini, digəri isə Pünhanın sağ ayağını yüngül zədələdi. Əsgərlərdən birinin əynindəki zirehə dəyən güllə onu arxaya tullayaraq qayaya çırpsa da, ciddi xəsarət törətməmişdi.
Günəş başlarının üstündə asılı qalmışdı, sanki hərəkət etmirdi. Artıq payızın gəldiyini duyduğundanmı, təbiətin bu əsrarəngiz gözəlliyinin atəş səsləri ilə, mərmi partlayışları ilə pozulmasına qəzəbindənmi, ya nədənmi bütün hikkəsini hərarətə çevirib yerə yönəldirdi. Cəmisi 1500-1550 metr aşağıda yamyaşıl ucaboylu meşə ağacları biri-birilərinə sığınıb kölgə saldıqları yerlərə qipdəedici sərinlik bəxş etsələr də, buralar- bu yüksəkliklər xarabalığa çevrilmişdi, əsl cəhənnəmi xatırladırdı. Onları silah-sursatın tükənməsi qorxutmurdu. Onlar təpədən dırnağacan silahlanmış düşməni yalın əlləri ilə məhv etməyə qadir olan, amalları uğrunda şəhid olmağı özlərinə şərəf bilən Azərbaycan əsgərləri idilər. Onlar aylarla ağır təlimlərdən üzüağ çıxmış XTQ mənsubları idilər. Sinələrindən güllə yarası alıb, yıxılıb, qalxıb düşmən üzərinə şığımağı bacarırdılar. Bircə dəfə “Allahu Əkbər!” deyib hayqıraraq yenidən güc toplamağa, odla, alovla çarpışmağa alışmışdılar. Onları aclıq, yuxusuzluq, yorğunluq qorxutmurdu. Onlar üçün sutkalarla ac, yuxusuz qalmaq adi hala çevrilmişdi. Su! Yalnız su! Onları sarsıda biləcək yeganə hal yalnız susuzluq ola bilərdi…
Günortaya yaxın Elçin Nəsibli qərargahla əlaqə yaradıb vəziyyət barədə məlumat verdi və yeni tapşırıqlar aldı. Heyətlə kiçik bir müşavirə aparmaq qərarına gəldi. Elə belə, qeyri rəsmi, dostcasına, qardaşcasına, səmimi söhbət etmək istədi. Gizir Urumbayev mühafizəni təşkil edib heyəti təhlükəsiz yerdə topladı.
-Qardaşlarım, əzizlərim! Biz artıq dördüncü gündür ki, bu yüksəkliyi işğaldan azad edib mühafizə edirik,- komandir ağır-ağır danışmağa başladı. Çalışırdı ki, səmimyyətini hamı anlasın, heç bir təzyiq hiss etmədən sərbəst olaraq öz fikrini söyləsin.- İtkilərimiz çoxdur, düşündüyümüzdən də çox. Hamımıza dogma olan əziz qardaşlarımızı itirmişik, ağır yaralılarımız var, sıralarımız xeyli seyrəlib…- ani olaraq kövrəldi, onsuz da yorğunluqdan qızarmış gözləri bir qədər də qızardı, nəmləndi. Sözlərin boğazında qaynayacağından, qırılacağından ehtiyat elədi. Heyət qarşısında acizlik nümayiş etdirməyə haqqı yox idi. Hərçənd, bu acizlik deyildi, səbəbi daha dərin idi. İzah etməyə qərar verdi,- Qardaşlarım, üzrlü sayın. Xəyal dünyası məni ani olaraq 1993-cü ilin aprel hadisələrinə apardı. Bilirsiniz ki, aprelin 1-dən başlayaraq Kəlbəcərimiz erməni qəsbkarlarının hücumuna məruz qalıb. Əhali ac-susuz, ayaqyalın, başıaçıq isti ocaqlarını tərk etmək məcburiyyətində qalıblar. Bax onda əhalinin bir qismi məhz bu dağ yolları ilə, əzab-əziyyətlərlə qarşılaşaraq Göygölə, Gəncəyə, Goranboya pənah aparıblar. Məhz bu dağ cığırları ilə… erməni dığalarının təzyiqinə və təqibinə məruz qalaraq. Bu cığırlarda, bu daşlarda bizim doğmalarımızın qanı var, inilti səsləri var. Ona görə kövrəldim…- bir qədər susub davam elədi,- Mənim onda cəmisi dörd yaşım vardı. Aprelin 2-də səhər açılar-açılmaz qaçhaqaç düşdü. Anam məni yüngül bir yorğana büküb bayıra qaçdı. Atam, 8 yaşlı bacım artıq həyətdə idilər. Atam irəliyə yeriyib məni anamdan aldı. Uşaq olsam da, çox şeylər yadımda qalıb. Kənd camaatının pərən-pərən düşməsi, sürünərək dərələrdən, təpələrdən keçməyimiz, kolluqlarda gecələyimiz, güllə vıyıltıları, yaralananlar, şəhid olanlar… Bir gecə də bu qayalıqda gizlənməli olduq. Baxın, orada, mərmi yağışları zamanı gizləndiyimiz həmən o kahada. O balaca kaha o vaxt da bizim xilaskarımız oldu. Yadımda deyil, 20 nəfər olardıq, ya bir az artıq. Bir-birimizə sığınıb səhərə qədər o kahada gizləndik. Səhərə qədər… açılmaq bilməyən səhərə qədər. Elə bil zaman dayanmışdı. Ağlamaq istəyirdim, anam yalvarıb deyirdi ki, qurban olum bala, camaatı bada vermə, döz. Bir gecənin içində sanki böyüdüm, bərkidim… İndi bu yerlər bizim nəzarətimiz altındadır və biz bu nəzarəti əldən verə bilmərik, buna haqqımız yoxdur…
-Komutanım, inşallah əldən vermərik nəzarəti. Əgər qismətimizdə burada ölmək varsa, demək öləcəyik,- Komrat söhbətə müdaxilə elədi. Səsində o qədər qətiyyət var idi ki, komandir yaxınlaşıb onu bağrına basdı.
-Var olasan, qardaşım! Ancaq… ancaq iş burasındadır ki, ölmək də olmaz. Biz strateji əhəmiyyətli bu mövqeyi, nəyin bahasına olursa olsun, müdafiə etməliyik. Bizim bu yüksəkliyi azad etməyimiz ermənilərin tüklərinə əməlli-başlı birə salıb. Çünki, biz Ermənistandan gələn gizli yollara da buradan rahatca nəzarət edə bilirik. İndi gərirsinlər silah-sursatı Ermənistandan, görək necə gətirirlər… Hazırda bütün cəbhə boyu ağır döyüşlər gedir, ordumuz sürətlə irəliləyir. Ancaq bu yerlərə gəlib çatmaları tezliklə baş verməyəcək, yəni vaxt amili var. Düşmən hələ ki, müqavimət göstərməkdə israrlıdır. Başa düşürəm, heç kim şikayət etməsə də, su problemimiz anbaan ciddiləşir. Aşağıda, düşmən ordusuna məxsus kazarmada suyun mövcudluğu ehtimal olunandır. Ermənilər hansı yollarlasa ya oraya su xətti çəkiblər, ya da qablardamı, çəlləklərdəmi su ehtiyatları var. Bu məsələnin bir tərəfi. Digər tərəfdən, onlar hələ də kazarmada, ya da haradasa yaxınlıqda gizlənib kömək gözləyə bilərlər. Çünki, əvvəlcədən əldə olunan kəşfiyyat məlumatına görə sayları 200 nəfərə yaxın olmalı idi. Döyüşlər zamanı neçə nəfərin dərələrə yumbalanıb gorbagor olduğunu deyə bilmirəm, ancaq yaxın ətrafda gəbərənləri topalayıb səngərə yığanda saymışam- 42 leş. Deməli, əksəriyyəti hələ də sağdır. Əgər qaçıblarsa, demək gizli yolları var. Həmin yolları aşkarlayıb zərərsizləşdirməsək, tezliklə güclü hücuma məruz qala bilərik. İgidlərim, hələ ki sakitlikdir, fürsətdən səmərəli istifadə etməli, elə indi kəşfiyyat axtarışlarına başlamalıyıq. Nə deyirsiz?
Döyüşçülər əvvəlcədən razılaşmış kimi bir ağızdan səsləndilər: “Əmr edin, komutanım!”
-Deməli belə. Kazarma istiqaməində özüm gedirəm. Mənimlə gedir…
Pünhan irəli çıxdı:
-İzn verin, sizinlə mən gedim, komutanım.
-Mən istərdim ki, bu işləri könüllülük prinsipi ilə icra edək. Amma… özfəaliyyətə yol verməmək şərti ilə,- ani olaraq fikrə getdi. Ciddi qərar qəbul etməzdən öncə adətən sağ əlinin şəhadət və orta barmaqlarını qoşalayıb alnına dirəyər, gözlərini yumub fikirləşərdi. Bu dəfə həmin barmaqlarını çənəsinə dirəyib gözlərini məchul bir səmtə istiqamətləndirdi.- Mənimlə gedir… Komrat. Pünhan, sən də gedirsən. Snayper tüfəngini götür, kazarmaya 100-120 metr qalmış elə mövqe seç ki, o əraziyə tam nəzarət edə biləsən. Lazım gəlsə, mənim işarımlə atəş açacaqsan. Hətta… əgər bizi mühasirəyə alıb əsir götürmək istəsələr, birinci məni vurarsan. Mən öndə olacam, Komrat 40-50 metr arxada. Onun gizlənmək imkanı olacaq. Komrat, mən işarə etməmiş özünü göstərməzsən. Lazım gəlsə, sən də atəş-dəstək mövqeyində qalacasan. Qafqaz qalır burada, mühafizəni təşkil edir. Bu qədər. Hər şey aydındır?
-Komandir…- Pünhan tərəddüd içərisində idi,- mən… mən bunu bacarmaram. Siz nə danışırsınız, necə yəni sizi vurum? Elə şey olar? Yooo…
-Dedim axı, əgər lazım gəlsə. Yəni, bu son variantdır. Ay Pünhan, mən axı o it uşağının dilini bilirəm. Onlarla öz dillərində dialoqa girməyə çalışacam. Əgər, hələ də oralarda sülənirlərsə.
-Komandir, onda icazə verin mən öndə gedim,- bu dəfə Komrat dilləndi.
-Olmaz. Qərar müzakirə olunmur.
-Daha bunun nəyi könülülük prinsipi oldu?- Qafqaz da söhbətə qarışdı.
-Hə, bu dəfə alınmadı. Sağlıq olsun, gələn dəfə alınar. İşə başlayırıq.- Elçin yarızarafat, yarıgerçək cavab verməklə toplantının bitdiyinə işarə verdi. Sonra çantasını açıb oradan erməni zabitlərinə məxsus səhra paltarı çıxardı. Kənara çəkilib üst paltarını dəyişdi. Avtomatını çiyninə keçirib kitelin yan cibinə 2 ədəd də qumbara qoydu. Çantasından dəftər və qələm çıxardı, vərəqləyib təmiz səhifə tapdı və cizgilər çəkməyə başladı. Heyət onun ətrafına toplaşdı.
-Deməli belə. Baxın, bu kazarmadır. Mənim təxminimə görə, əgər onlar tüneldən istifadə edirlərsə, bir çıxışı bax burada, kazarmaqdan 30-40 metr yuxarıda olmalıdır. Digər çıxışına kazarmadan bir az aşağıda rast gəlmişdik, elədir?
-Bəli, elədir. Biz o çıxışdan yan keçdik,- Qafqaz komandirin sözlərini təsdiqlədi.
-Ay sağ ol. Amma onlar elə də ağılsız deyillər ki, gedib aşağı çıxışdan çıxsınlar. Buna cəsarətləri çatmaz. Yəqin düşünürlər ki, biz o çıxışı nəzarətə götürmüşük. Fərz edək ki, bir çıxış da kazarmanın içinədir. Orada da gizlənməzlər, çünki, biz hər an kazarmanı partlada bilərik. Deməli, başqa çıxış və ya çıxışlar da mövcuddur. Ehtimal edirəm ki, bir çıxış da cənub istiqamətindədir. Həm təhlükə vaxtı özlərininkilərin yanına qaçmaq üçün, həm də əks həmlə etmək üçün gizli vasitə kimi. Təbii ki, bu çıxışlar hamısı maskalanmış şəkildədir, daha çox kolluq olan yerlərdə. Baxın, kazarmaya maşın yolu da cənubdandır. Üzü cənuba təxminən 70-80 metr sonra kolluqlar başlayır.
-Komutanım, kazarmanın həyətində də kolluq müşahidə olunur,- Pünhan barmağını cizgidəki güman etdiyi həmin yerə tuşladı.
-Sağ ol, yazıçı. Biz elə həmin yerlərə baxış keçirəcəyik. Ya Allah! Getdik.-dəftərlə qələmi çantaya qoyub ağzını bağladı və onu Qafqaza uzatdı.
-Allah amanında, komutanım!-Qafqaz özündən asılı olmayaraq kövrəldi, səsi titrədi. Qucaqlaşdılar.
-işdir qaitmasam… uşaqları qoru, qardaşım!
Ermənilərin qazdığı səngərlə üzü aşağı hərəkətə başladılar. Səngər bəzi yerlərdə dayazlaşır, ayaq izlərinin yaratdığı cığırla əvəzlənir, bəzi yerlərdə dərinləşirdi. Təxminləri düz çıxdı, kazarmanı əhatə edən daş hasara 35-40 metr qalmış səngər qurtarır və tünel başlayırdı. Cəmisi 3 metrdən sonra kip bağlanmış dəmir qapı vardı. Elçin qapını açmağa səy göstərmədi, geriyə dönüb 50-60 metrlik intervalla arxasınca gələn Komrata işarə elədi. Komrat onun şəhadət barmağının yuxarı qalxdığını görən kimi dayandı və o da geriyə dönüb eyni hərəkəti təkrarldı. Pünhan başı ilə işarəni anladığını təsdiqlədi və ətrafa boylanıb müşahidə üçün əlverişli mövqe axtarmağa başladı.
Kazarmanın həyəti elə də böyük deyildi- eni 10 metr, uzunluğu isə 30 metr olardı. Səliqəsizlik hökm sürüdü, həyətin bir hissəsini kol basmışdı. Araq, çaxır butulkaları, konserv qabları, selofan torbalar ətrafa səpələnmişdi. Hasarboyu səliqəsiz yığılmış odun komaları dağılmış, aralarında seyrək ot bitmişdi. Kazarmanın öz təmirsiz görkəmi bu cansıxıcı mənzərəni daha da əcaib göstərirdi- taxta pəncərələrin çərçivələri qismən çürümüş, toz basmış şüşələri çat-çat olmuşdu. Dəmir barmaqlıqların boyası bilinməz hala düşmüşdü. Təkcə qoşalay dəmir giriş qapısı öz bozumtul rəngi ilə nisbətən o birilərindən seçilirdi. Giriş qapısının bir tərəfindən Ermənistanın solub-saralmış bayrağı asılmış, digər tərfində rabitə qurğusunun antennası bərkidilmişdi. Kazarmaya bitişik, kustar üsulla tikilmiş çardağın altında 7-8 kva-lıq elektrik generatoru və onun ətrafı mazuta bulaşmış vəziyyətdə idi. Köhnə, çirkab içində olan 4 ədəd 10 lirtlik plastmas qabın yanı üstə səliqəsiz şəkildə səpələnməsi onların boş olduğundan xəbər verirdi. Bir qədər aralıda təxminən 2 tonluq plastmas su çəni vardı. Onun üst qapağını əvəz edən köhnə faner parçasının üzərinə yararsız avtomobil şini qoyulmuşdu.
Elçin diqqətlə ətrafa göz gəzdirb tünelin girişini tapdı və ehtiyatla oraya yaxınlaşdı. Qapı kip bağlanmışdı. Geriyə dönüb Komratın gizləndiyi yerə baxdı. Onu görə bilməsə də əli ilə “iki” işarəsini göstərdi. Otların arasından Komratın başı göründü. Elçin ona “sus” işarəsi verdi və erməni dilində guya kimi isə çağırmağa başladı:
-Vladik. Ara, hardasan? Vladik, ara cavab ver da. Ara, tualet vaxtıdı? Get Arama de, uşaqlar burdadır. Ara, mən hardan bilim ey? Yəqin salamat olarlar da,- pauza verdi, çox yox, 5-6 saniyə. Sonra əyilib yerdən bir neçə daş götürdü, onları bir-bir tünelin qapısına çırpmağa başladı,- Ara, burdasız? Mən ştabdan gəlmişəm. Ara, kim var orda? Cavab verin. Mən çiynimdən yaralanmışam (bunu yalan demirdi, çiyni ağrayırdı), kömək lazımdır. Ara, sizə köməyə gəlirdik, türklər üstümüzə hücum elədilər, maşınlarımızı vurdular. Ara, üç dənə BMP gətiridik, birini partlatdılar. O birilərini təpənin dalında gizlətmişik. Ara…
Tüneldən boğuq səs gəldi:
-Yalan deyirsən, sən türksən.
-Ara, nə gic-gic danışırsan, türk nədi?
-Sənin danışığında qüsur var, sən türksən.
-Ara, mən Anapa ermənisiyəm. Anapa… eşitmisən bu adı?
-Onu kim eşitməyib ki?! Rusca danış, onda biləcəm düz deyirsən, ya bizi tələyə salmaq istəyirsən.
Elçin rus dilində çox səliqəli danışa bilirdi. Ancaq düşündü ki, erməni ləhcəsilə danışsa, daha inandırıcı olar. Rus dilində danışmağa başladı:
-Ara, biz orda çox vaxt öz dilimzdə danışırıq. Hər yerdə bizik- kafelərdə, restoranlarda. Ara, taksilər, marketlər- hamısı bizimdir… Ara, tez ol qapını aç. Ciyərim yanır, su istəyirəm.
-Su istəyirsən, iç də, çəndə var.
-Hansı çəndə, onda? Ara, onu zəhərləməmisiz?
-Niyə zəhərləyək ki, özümüz içirik də.
-Ara, instruksiyanı oxumamısan? Sizə tapşırılmayıb ki, türklərdən təhlükə gəlsə suyu zəhərləyin?
-Özümüz susuz qalaq, nə tapşırıq bazlıqdır? Biz sizdən kömək gözləyirik, siz də başlamısız ki, su verin.
Dialoq 10 dəqiqəyə qədər uzandı. Nəhayət dəmir qapının cırıltısı eşidildi. Elçin dönüb yenə arxaya baxdı. Sağ əlini yuxarı qaldırıb Pünhanın mövqeləndiyi səmtə tərəf fırlandı və “hazır ol” işarəsi verdi. Əynində nimdaş hərbi paltar olan orta yaşlı, orta boylu, daz, qonur saqqallı birisi pillələrlə bir neçə addım qalxıb dayandı, ətrafa boylandı, Elçini görüb diqqətlə onu süzməyə başladı. Əlində qumbara vardı. Yəni bu, şübhə yaransa, ataram- demək idi. Elçin də əlindəki qumbaranı nümayişkarcasına saxlamışdı. Göz-gözə dayandılar. Elçin bir neçə addım irəlilədi, qarşısındakı isə əksinə- geri çəkilməyə başladı.
-Ara, cənub istiqamətdəki girişi tapa bilmədim. Demişdilər ki, yekə bir qayanın arxasındadır.
-Düz deməyiblər, orda qaya-maya yoxdur, kolluqdur.
-Necə yəni düz deməyiblər, buralar elə qayalıqlardı da.
Tüneldən daha bir nəfər çıxıb birincinin yanında dayandı. Avtomatın lüləsini Elçin istiqamətində tuşlayıb küt baxışlarını ona dikdi.
-Sən kimsən?
-Mayor Abramyan Valeri. Bəs sən?
-Mən rota komandiriyəm, Maqbet Əmiryan. Hardan gəlmisən?
-Ara, ştabdan da. Bizi vurdular da…
-Yalan deyirsən, sizi vursaydılar, səsi eşidərdik. Səni tanımıram, sən türksən.
-Anapadan gəlmişəm də, eşitdim türklər müharibəni başlayıb, gəldim. 250 nəfər adam gətirmişəm, hə…
-Hanı bəs o adamlar? Məni aldada bilməzsən,- deyən ikinci erməni barmağını avtomatın tətiyinə tərəf aparmaq istəyəndə güllə səsi qayalara əks-səda verdi, o, yeri sərildi. Elçin ani olaraq Pünhanın mövqeləndiyi tərəfə boylandı və baş barmağı ilə “əla” işarəsi göstərdi. Birinci erməni tez aşağı əyildi və qaçaraq tünelə girdi. Qapını örtməyə macal tapmamış Elçinin atdığı qumbara onun yanında partladı. İçərini tüstü bürüdü, kəskin barıt qoxusu ətrafa yayıldı, çığırtı səsləri eşidildi. Artıq hadisə yerinə çatmaqda olan Komratın həyacanlı səsi eşidildi:
-Komutan, ehtiyatlı olun!- o, içəridən kiminsə bağlamağa cəhd etdiyi deformasiya olunmuş qapının arasından içəriyə güllə yağdırmağa başladı. Elçin ona “dur” işarəsi verdi. Sonra yenidən Pünhan istiqamətinə döndü və “başlayın” deyə ucadan əmr etdi. Partlayış nəticəsində qayalardan qopan iri daş parçaları sürətlə aşağıya, birinci tünelə töküldü və girişi tam olaraq bağladı. Pünhan eniş aşağı qaçaraq yoldaşlarının yanına çatdı. Ehtiyatla tünelə girdilər. Tam sakitlik idi, yerdə yalnız iki nəfərin leşi vardı. Hələ laxtalanmamış qan izlərindən yaralı və ya yaralıların cənub istiqamətindəki tünelin dərinliklərinə doğru getdiyi aydın görünürdü. Elçin yenə erməni dilində ucadan səsləndi:
-Təslim olun! Müqavimət göstərməyin mənası yoxdur, siz hər tərəfdən mühasirəyə alınmısız. Təslim olsanız, hamınızın sağ qalacağınıza Azərbaycan Ordusunun zabiti olaraq zəmanət verirəm.
Əks tərəfdən səs gəlmədi. Elçin müraciəti bir neçə dəfə təkrar etdi və onlara təslim olmaq üçün 10 dəqiqə vaxt verdi. Vaxt tamam oldu, ancaq ermənilər tərəfdən yenə cavab gəlmədi.
Tünelin bu hissəsi ciddi-cəhdlə inşa edilmiş əsl istehkam idi. Döşəmə, divarlar, tavan- hamısı betonlanmışdı. Taxçalarda müxtəlif növ silah-sursat, ucuz dəyərli ərzaq məhsulları, fanarlar, hətta kerosin lampaları da vardı. Tavandan bir-birindən 5-6 metr məsafədə 2 ədəd elektrik lampası da asılmışdı. Kobud taxtalardan düzəldilmiş uzun masanın üzərində yemək tullantıları, çirkli qablar, stəkanlar, boş araq şüşələri atılıb qalmışdı. Masanın ətrafındakı oturacaqlar mişar daşlarının üzərinə qoyulmuş uzun taxtalardan ibarət idi. Kerosin, çürümüş kartof, nimdaş döşək iyləri, mənşəyi bəlli olmayan digər kəskin qoxular bir-birinə qarışıb burunda, boğazda, ciyərlərdə qıcıq yaradır, adamda ikrah hissi oyadırdı. Pünhan taxçadakı fanarları bir-bir yoxladı, ikisi işlək idi. Birini Komrata verdi, ətrafı yoxladılar.
-Komandir, bu dəyyuslar buraları dəlik-deşik eləyiblər ki. Beş istiqamətdə tünel qazıblar ey. Kaftardılar ey, vallah,- sonra yan-yana düzülmüş köhnə dəmir çarpayıları göstərdi,- iyirmi dənə krovat… kazarmanı bura köçürüblər nədir?!
-Hə, qardaş,- Komrat onun sözünü təsdiqlədi,- burda yeyib, burda kakaş eləyib, burda da yatıblar.- Hər üçü güldü.
-Yaxşı, uşaqlar, vaxtımız azdır,- Elçin komanda verməyə başladı,- əvvəlcə gəlin su axtaraq. Sonra da o çarpayılardan hər tünelə iki-iki dürtün, partladıb yollarını bağlayaq.
– Komandir, burda cəmi bir kanistr var, o da yarımçıq. Heç beş litr su olmaz içində,- Komrat yarımçıq su qabını qaldırıb silkələdi.
-Deməli, çəni zəhərləməyiblər. Yoxsa, burda ehtiyat su çox olardı. Amma, hər ehtimala qarşı, yoxlasaq yaxşıdır. Bəs necə?..
-Həyətdə bir yoluq it gördüm, yazıq quyruğunu qısıb divara sığınmışdı. Verək ona, içsə, deməli su təmizdir,- Pünhan təklif etdi.
-Olar, bu da bir variantdır. Cəld olun uşaqlar, işə başlayaq.
Çarpayıları tünellərin daralan hissələrinə təxminən 10-12 metr məsafədə pərçim etdilər. Sonra silah-sursatı, lazım ola biləcək nə varsa hamısını, bayıra daşıyıb tünel yollarını partlatdılar və dərhal oranı tərk etdilər. Elçin kazarmaya qapıdan daxil olmağı məsləshət bilmədi, girişə sürpriz qumbara, və ya mina quraşdırıla bilərdi. Pəncərələrdən birinin barmaqlığını qoparıb içəriyə boylandılar, demək olar ki, boş idi. Giriş qapısının içəri tərəfində doğrudan da bir-birinə bağlanmış sürpriz qumbara və mina aşkarladılar. Döşəmənin sonunda, sağ küncdə zirzəmiyə düşmək üçün pilləkən var idi. Orada da sürpriz qaydada piyada əleyhinə mina gızlədilmişdi. Zirzəmidə də ərzaq ehtiyatı, tibbi ləvazimat, gecəgörmə cihazları və sursat vardı. Tünellərin biri gəlib zirzəmiyə çıxırdı.
-Qaldı bir işimiz, bu dığaların bayrağını ayaqlarımız altına salıb tapdalamaq,- Kazarmadan çıxan kimi Elçinin söylədiyi ilk cümlə bu oldu.
-O iş mənlikdir,- deyə Komrat bayrağı sapından qoparıb yerə tulladı,- tfu, tfu, tfu. Komutanım, üç dəfə tüpürdüm dığaların şərəfinə, indi bayrağı tapdalamaqla bu işi tamamlamaq olar.
İşlərini yekunlaşdırıb döyüşçü yoldaşlarının yanına qayıdanda artıq hava qaralmaq üzrə idi. Heyət üzvləri onları qarşılayıb yüklərini daşımağa kömək etdilər.
-Komutanım, bəlkə bir çay qaynadım hə, nə deyirsiz?- Borçalı balası Lətif komandirə müraciət elədi,- suyu yoxlamısızmı?
-Necə yoxlayaydıq, lakmus kağızı ilə, ya laboratoriyada?- Pünhan suala sualla cavab verdi,- sonra gülümsəyib əlavə elədi,- həyətdə ölü-vay bir it veyillənirdi, bir-iki litr su tökdüm qaba, itələdim qabağına. Dərhal içdi, yazıq susuzluqdan yanırdı. İt həssas heyvandır, zəhərli suyu ömründə içməz.
-Səni qınamıram, yarım saat əvvəl bircə qurtum su üçün Allaha yalvarırdın, indi çay eşqinə düşmüsən. Bir azdan deyəcəksən, çaça (cöcə arağı) istəyirəm,- Qafqaz yaxınlaşıb əlini onun kürəyinə vurdu,- oğulsan ey, oğul. Amma və lakin… olmaz qardaşım. Ocaq qalamaq olmaz, nişangaha çevrilə bilərik. İnşallah, sabah düşərik kazarmanın həyətinə, oralarda münasib bir yer tapıb sənin arzunu reallaşdırıarıq. Hə, komandir, olar?
-Olar, əlbəttə olar. Yeri gəlmişkən, kazarmanın zirzəmisində 2 litrlik şüşədə araq vardı, məncə tut arağıydı. Ancaq o işlərlə sonra məşğul olarıq, istəyən olsa, 100 qramacan içməyə icazə verərəm. İndi isə diqqətlə mənə qulaq asın. Deməli belə… Bu kaftarların qazdığı yuvanın beş dəliyi, yəni giriş-çıxışı var. Biri bura gələn idi ki, onu Pünhan bəy ustalıqla məvh elədi. Biri kazarmanın həyətinə, biri də içinə çıxır ki, onları da nəzarətdə saxlaya bilərik. Qaldi ikisi. Onlardan biri şərq istiqamətinə- yəni meşəyə doğru, o biri isə üzü cənuba doğru qazılıb. Şərq istiqamətindəki tünelin çıxış yerini bilirik, bura gələndə aşkarlamışıq. Yəqin ki, indi orda dığa qalmayıb, qaçıb gediblər. Ancaq, hər ehtimala qarşı, yoxlamalıyıq ki, arxayınlaşa bilək. Çünki, orada gizlənirlərsə, bizə dəstəyə gələn döyüşçü qardaşlarımıza problem yarada bilərlər. Ən nəhayət, sonuncu və ən təhlükəlisi cənub istiqamətində qazılmış tüneldir ki, nə çıxışının yerini bilmirik, nə də orada neçə nəfər düşmənin cəmləşdiyini. Qərar belədir: yarım saatdan sonra qumbara, qumbaraatan, snayper tüfəngi, avtomat və gecəgörmə cihazları ilə təchiz olunmuş kəşfiyyat qrupu cənub istiqamətində hərəkətə başlayacaq. Qrupa özüm rəhbərlik edəcəm. Qafqaz, bu dəfə sən də bizimlə gedəcəksən. Snayper tüfəngi yenə Pünhanda olacaq. Komratla Borçalı balası minaatanları bizdən 100-120 metr arxada, əlverişli yerdə quraşdırıb məndən işarə gözləyəcəklər.
-Komandir, biz girişi tapıb hücuma keçəcəyik?- Qafqaz sual verdi.
-Yox, buna ehtiyac qalmayacaq. Biz girişi aşkarlayıb gözləyəcəyik. Onlar bizim sayca üstün olduğumuzu düşünürlər, daha kazarmaya qayıtmağa cəhd eləməzlər, artıq qorxuya düşüblər. Qayıtsalar da yolun bağlı olduğunu görüb geri dönəcəklər. Əksinə, gecə çıxıb qaçmağa cəhd edəcəklər. Və yaxud, onlara köməyə gələnlərlə birləşib açıq hücuma dəstək olacaqlar. Biz hər hansı bir hərəkət aşkarlayan kimi koordinatları Komratgilə ötürəcəyik. Kütləvi mərmi yağışından sonra hücuma keçəcəyik. Bu qədər. Urumbayev, tapşırdığım istiqamətlərdə mühafizə normal təşkil olunubmu?
-Elədir ki var, komutanım.
-Elə isə, hazırlaşın.
Səhər saat beş radələrində hərəkət müşahidə olundu. Erməni əsgərləri bir-bir kolluqdan çıxaraq Elçingildən təxminən 80 metrlikdəki iri bir qayanın altında toplaşmağa başladılar.
-Urumbayev, sən də görürsən onları?
-Görürəm, komandir. Sayları çoxdur amma.
-Görürəm. Əgər getmirlərsə, deməli planları hücum etməkdir. Komrata xəbər elə, hazır olsunlar.
-Oldu.
Qafqaz Komratla əlaqə yaradıb koordinatları ona ötürdü. Düşmən özünü çox gözlətmədi. Cəmləşmə başa çatan kimi üzü yoxuşa, Elçingil istiqamətində hərəkətə başladılar.
-Qumbaraatanı mənə ver. Mənim atəşimlə minaatanlar da başlasınlar.
-Baş üstə.
Elçin düşmənlərin cəmləşdiyi yerə atəş açan kimi mərmilər vıyıltı ilə başlarının üstündən şütüyüb ard-arda vahiməli partalayışlar yaratmağa başladı. Düşmən qüvvələri pərən-pərən oldu. Onlar təsəvvürlərinə gətirmədikləri tələyə düşdülər.
Tələm-təlsik geriyə çəkilb qayalıqda gizləndilər. Mövqelənib qurtaran kimi minaatan və tank əleyhinə raketlərdən istifadə etməklə əks həmləyə başladılar. Ancaq əlverişsiz mövqedə olduqları üçün hədəfi dəqiq müəyyənləşdirə bilmirdilər.
Döyüş iki saatadək davam elədi. Xeyli itki vermis ermənilər qaçmağa üz tutdular. Elçingil onları təqib etmədilər. Açıq döyüş düşmənin xeyrinə olardı. Cəmi üç nəfərlə 45-50 nəfəri təqib etmək ağılsızlıq idi.
Artıq yeri bəlli olan cənub çıxışı da partladıldı.
Elçin Nəsibli qərargahla əlaqəyə girərək son döyüşləri barədə ətraflı məlumat verdi. Bəlli oldu ki, onların qaçmağa məcbur etdikləri düşmən hərbçiləri “Dəniz Pişikləri”nin pusqusuna düşüb, tamamilə məhv ediliblər. Ordumuz isə cəbhənin bütün istiqamətlərində inamla irəliləməkdə davam edir. Bu məlumatlar heyətin ruh yüksəkliyini daha da artırdı.
Səhəri gün onları Milli Ordunun döyüşçüləri əvəz etdi. Heyət tapşırıq üzrə şərq istiamətində hərəkətə başladı. Tezliklə tünelin həmin istiqamətdəki çıxışını tapdılar. Pünhan indi həm istehkamçı, həm də kəşfiyyatçı funksiyalarını yerinə yetiridi. Çıxışa 50-55 metr qalmış dayandı. Yerə uzanıb ehtiyatla sürünməyə başladı. Bir qədər sonra yenə dayandı. Yeni və sıx basdırılmış minalar aşkarlamışdı. Komandir bu işdə səriştəsi olan Lətifi də köməyə göndərdi. Minaları zərərsizləşdirməyə bir saatadək vaxt itirdilər. Yorğunluq özünü biruzə verirdi.
Tünelə yaxınlaşıb ehtiyatla girişə boylandılar, kimsə gözə dəymirdi. Elçin hər ehtimala qarşı tünelə ard-arda iki qumbara tulladı. Boğuq partlayışlardan sonra tünelin yolu bağlandı. Elə həmin an Lətif “Uzanın!” deyə qışqırdı və özünü düz qabaqlarına düşən qumbaranın üstünə atdı. Partlayışın dalğası onu havaya qaldırıb bir neçə metr arxaya atdı. Döyüşçülərdə ani olaraq çaşqınlıq yarandı. Komrat qumbaranın atıldığı səmti güllə yağışına tutdurdu. Bütün heyət aramsız atəşlərlə ona dəstək verdi. Zarıltı və çığırtı səsləri eşidildi.
-Yalvarıram, atmayın, təslim oluram!,- yaxınlıqdakı daşın arxasından rus dilində başqa bir səs- yalvarış səsi gəldi.
Elçin sağ əlini havaya qaldırdı və atəşi dayandırdı. Erməni əsgəri əvvəlcə əllərini göstərdi və gizləndiyi yerdən çıxdı, yalvarmağa davam etdi:
-Öldürməyin, təslim oluram. Yalvarıram…
Pünhan cəld irəli atılıb onu yerı yıxdı, silahını götürdü və üstündə oturub komandirə tərəf boylandı. Elçingil də cəld həmin səmtə qaçdılar. Yerdə iki erməni leşi vardı, biri qan içində yerdə çabalayır, digəri isə əlləri ilə dizlərini qucaqlayıb tir-tir əsirdi, rəngi avazımışdı, dili söz tutmutdu. Bir neçə metr aralıda Qafqaz Lətifi qucaqlayıb hönkür-hönkür ağlayırdı.
26.09.2026.
Müəllif: Xəlil Mirzə,
Şair-publisist, AYB-nin üzvü
Oxuyun >> Gözündə tük var
Zaur Ustacın şeirləri haqqında
