Вооружение западных тюрок: Оружие ближнего боя

Вооружение западных тюрок: Оружие ближнего боя
Важное место в составе комплекса вооружения воинов западных тюрок и тюргешей занимало оружие ближнего боя. Оно очень высоко ценилось, поэтому такие предметы вооружения очень редко клали в погребения или поминальные комплексы. В памятниках древнетюркской культуры на Тянь-Шане находки подобного оружия единичны. К числу древкового колющего оружия ближнего боя у западных тюрок относятся копья с железными наконечниками. По сечению пера они делятся на две группы – копья с округлым и линзовидным в сечении пером. В составе наконечников первой группы выделяется один тип. К данному типу относятся копья с округлым в сечении пером удлинённо-треугольной формы. Такой наконечник был обнаружен в памятнике Беш-Таш-Короо II в кургане № 10. Длина пера этого наконечника 16,5 см, ширина пера 2,5, длина втулки 6 см. Наконечник с остроугольным остриём, удлинённо-треугольным пером и конической втулкой с округлым бордюром и шплинтом с кольцевой петлёй.

В памятниках древних тюрок, исследованных в других районах Центральной Азии, подобные ударные копья или пики не обнаружены. Близкие по конструкции пики встречены в памятниках кыргызской культуры IX-X веков в Минусинской котловине и Туве. К числу копий второй группы (с линзовидным в сечении пером) относится один тип. К нему можно отнести копьё с удлинённо-треугольным пером из памятника Сары-Булак в Чуйской долине. Длина пера 7 см, ширина пера 1,7 см, длина черешка 7 см. Этот наконечник имеет затуплённое остриё, перо удлинённо-треугольных очертаний и конусовидную втулку.

Схожие по конструкции наконечники копий были на вооружении у номадов Центральной Азии в хуннское время. Такие же наконечники продолжали использоваться кочевниками вплоть до эпохи развитого средневековья. Копья, которые были обнаружены в памятниках западных тюрок, были предназначены для пробивания брони. Они могли использоваться для нанесения таранного удара по противнику во время конной атаки в плотно сомкнутом строю. В петроглифических памятниках Тянь-Шаня и Семиречья, относящихся к древнетюркскому времени, имеются изображения всадников с длинными копьями в руках. На древках копий были прикреплены знамёна, или флаги, которые служили опознавательными знаками для передачи сигналов воинам в ходе сражения.


В ближнем бою древнетюркские воины применяли для нанесения ударов по противнику рубяще-колющее клинковое оружие. В период существования Первого Тюркского каганата на вооружении у древнетюркских всадников были мечи с прямым двулезвийным клинком и однолезвийные палаши. В последующий период существования Западного Тюркского и Тюргешского каганатов, в VII-VIII веках, в ходе частых войн с согдийцами, иранцами, арабами, византийцами у западных тюрок и тюргешей получил распространение более совершенный и соответствующий условиям конного боя вид оружия – сабля. Главным отличием и преимуществом сабли является наличие длинной, слабоизогнутой полосы, которая позволяла наносить рубяще-режущие удары. Мечи и палаши в памятниках западных тюрок и тюргешей не обнаружены.

Однако подобное оружие с прямым клинком нередко изображали на древнетюркских каменных изваяниях, гравированных рисунках воинов, согдийских фресках, передающих облик древних тюрок. На батальной сцене, изображённой на костяной пластине из Суттуу-Булака, один из древнетюркских воинов показан с палашом в руке. Палаш имеет длинную рукоять и прямое перекрестье. Воин замахнулся палашом для нанесения удара. На каменных изваяниях памятника Калмак-Таш в Кочкорской долине Тянь-Шаня, памятника Курменты на озере Иссык-Куль и на некоторых других скульптурах из Семиречья у древнетюркских воинов изображены длинные прямые клинки в ножнах, подвешенные к поясу. Палаши в ножнах изображены на рисунках древнетюркских воинов на согдийских фресках Пенджикента.


В памятниках древнетюркской культуры на Тянь-Шане сабли встречаются очень редко. Единственная древнетюркская сабля, найденная на Тянь-Шане, относится к типу со слабоизогнутым клинком без перекрестья. Она была обнаружена в памятнике Беш-Таш-Короо II в кургане № 3. Длина клинка сабли 85 см, ширина клинка 5 см, высота рукояти 17 см. Она имела длинный однолезвийный слабоизогнутый клинок с обоюдоострым остриём, прямую рукоять с деревянной обкладкой, обшитой кожей. О достаточно широком использовании сабель западными тюрками и тюргешами свидетельствуют многочисленные изображения изогнутых клинков на древнетюркских каменных изваяниях на Тянь-Шане и в Семиречье. Сабли со слабоизогнутыми клинками, пластинчатыми или ладьевидными перекрестьями и прямыми рукоятями изображены на каменных изваяниях в памятниках Курменты на озере Иссык-Куль, Калмак-Таш в Кочкорской долине, Кара-Куджур в Центральном Тянь-Шане, Коржайляу в долине реки Мерке в Семиречье и многих других поминальных комплексах западных тюрок.

В качестве оружия ближнего боя древнетюркские воины применяли кинжалы. В древнетюркских памятниках на Тянь-Шане железные кинжалы находили неоднократно. По сечению клинка они делятся на две группы: с двулезвийным и однолезвийным клинком. По форме клинка среди кинжалов первой группы выделяется один тип. К данному типу относится двулезвийный кинжал удлинённо-треугольной формы с обломанным остриём и рукоятью. Он был обнаружен в памятнике Терскол в кургане № 4 в Таласской долине. Длина сохранившейся части клинка составляет 19,5 см, ширина клинка 4 см. Это двулезвийный прямой клинок, полого сужающийся к остроугольному острию. Кинжалы с однолезвийными клинками и прямыми черешками были обнаружены в памятниках древнетюркской культуры на Тянь-Шане: Беш-Таш-Короо II в курганах № 4, 5; Май-Чабыр в Кочкорской долине; Терскол в кургане № 4 в Таласской долине. Это кинжалы с прямыми однолезвийными клинками без перекрестья, иногда в деревянных ножнах. Кинжалы нередко изображались в ножнах, подвешенных к поясу, и на древнетюркских каменных изваяниях. Среди них – кинжалы с прямым или слабоизогнутым клинком.


Продолжение следует…
Авторы: К.Ш. Табалдиев, А.Ю. Борисенко, О.А. Солтобаев, Ю.С. Худяков
Предыдущий раздел «Оружие дистанционного боя – луки и стрелы тюрков» читать по ссылке:
https://www.facebook.com/ngsjournal/posts/pfbid0FLDxmsURB7Pox2QakC9V56Zn9CG3mshpGuCQU3iFcizf2TTvu8viBJHEYtYniesil

Babəklər yurdunun hürr övladıyam!

USTACAM
Müzəffər ordunun şanlı əsgəri,
Ərənlər yurdunun ər övladıyam!
Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox,
Babəklər yurdunun hürr övladıyam!
* * *
Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü,
Ədalət, həqiqət bağrımda közdü,
Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü,
Mövlalar yurdunun nur övladıyam!
* * *
Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm,
Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm,
Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm,
Alovlar yurdunun nar övladıyam!
* * *
Unutma, şah babam Xətai başdı,
Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı,
İlham, nə keçilməz sədləri aşdı,
İgidlər yurdunun nər övladıyam!
* * *
Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var,
Gen dünya yağıya daim olub dar,
Düşmən qarşımızda yenə oldu xar,
Aslanlar yurdunun şir övladıyam!
* * *
Göydən Yer üzünə ərmağan, payam,
Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam,
Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam,
Ozanlar yurdunun sirr övladıyam!
* * *
Ustacam, vətənim vətən içində,
Axıb duruluruq zaman köçündə,
Min bir anlamı var, adi “heç”in də,
Aqillər yurdunun pir övladıyam!
13.11.2020. Bakı.

Müəllif: Zaur USTAC

ZAUR USTACIN YAZILARI

>>>> ƏN ÇOX OXUNAN HEKAYƏ <<<<

Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana

O qədər yolunu gözlədim ki, mən…

O qədər yolunu gözlədim ki, mən,
Yolunda gözümün nuru gedibdi.
Biz niyə ayrıldıq, söylə, de nədən?
Cavabın tapmıram, çox qəribədi…

Hansı daş altında gəzim eşqimi?
İndiki sevgilər görən eşqdirmi?
Allah hardadır de, gör eşidirmi?
Bu gediş, bu ağrı mənə zərbədi…

Qorxuram, özümü itirib gedim,
İzin ver sevgimi gətirib gedim.
Yarımçıq sözümü bitirib gedim,
Çox söz də demərəm, bircə kəlmədi…

Müəllif: Şəlalə CAMAL

KƏLBƏCƏR HAQQINDA

ŞƏLALƏ CAMALIN YAZILARI

>>>> ƏN ÇOX OXUNAN HEKAYƏ <<<<

Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana

Adilə Nəzər – Həvva

HƏVVA

Sən idin birnəfəsə o sirri pıçıldayıb
Bir nəsilin, bir kökün yazısını dəyişən.
Sən idin qaranlığı işıq tək yarıb çıxıb,
Bəlkə də o ilk qadın, cəhalətlə döyüşən.

Sənin doğuluşunla cana gəldi bu həyat,
Qopdu al-qara tufan, ətrafda sükut öldü…
Amma qurtulammadı dörd min illik töhmətdən,
Hər gün o köhnə ləkə qadının alnın öpdü.

Kim bilir, neçə Leyli öz içində ağlayır,
Hər gün, hər an zülm var, işgəncə… və dahası…
Neçə Şirin kədərlə ürəyini dağlayır,
Artır günü-gündən də xəyanətin bahası…

İlk günaha söykənib günahların həvəsi,
Hər udqunan sükutun altında dərd doğulur.
Sən zəfərin anası, məğlubiyyətin səsi,
Nəfsinin şax yolunda neçə həya boğulur!

Bilirsən, Həvva ana, diləyi var hər kəsin,
Yetim arzularda bir qırıq cənnət gizlənir.
Möhrlü yazı kimi həqiqət donub qalır,
Sevənlər, sevilənlər cani kimi izlənir.

Adəmin ayağından sürüşən cənnət kimi,
Əldən çıxır həyatlar – cavan, qoca çırpınır.
Layiq olduqları da acı bir minnət kimi
Biçarə qadınların gicgahına çırpılır.

Min dəfə tövbə edib yenidən eyni yola
Qayıdan bəşəriyyət – köhnə qüsur köləsi.
Sənə bağlanmayan şey yağışsız göy kimidir,
Sənə bağlanan kölgə sevgimizin nəşəsi.

Nə qədər yol boylanır, boylanacaqdır daha,
Nəfs adında günahın əzəli, həm əbədi…
Hər gün qurbanlar gedir səndən qalan günaha,
Bax, gör necə bahadır bu “səadət” məbədi.

Həvva! Sən ki dünyada zəhərli bir noğuldun,
İstəyin ilk ağrı tək Adəmin belindədir.
Elə ki atəşlə su arasında doğuldun,
Atmaq istədin yükü.. – vəbalı dilindədir.

Həvva! Səni suçlayan dillərin hökmü nədir?
Kimdir axı günahkar, nəyədir bu kinayə?
Qırmızı yalanların altda qalan qadınlar –
Hərəsi bir yarımçıq, bir qaranlıq hekayə…

Çıxarsam söhbətlərin içindən boğularaq,-
İlk qadın, ilk sevgili, aç qolunu qucaqla.
Rəbbimin ilk göz ağı, bir ümid doğuraraq
Al yanına qonaqla bir ilahi ocaqda…

Sən ki həm yaranansan, həm yaradan, ay ana,
Heç bilmirəm mən niyə, ya kimə duaçıyam?!
Həqiqəti görmədən səni yalan sayana,
Öz içimdə sükuta dönməyimə acıyam?!

Həvva! Səni anlayan nəsil gərək yenidən,
Yoxsa sirlər hələ çox döydürəcək dizlərə…
Riyalarla süsləmə sevgimizi, İlahi,
Züleyxanın sonrakı eşqini ver bizlərə.

18.11.2025
Müəllif: ADİLƏ NƏZƏR
Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutunun aparıcı elmi işçisi,
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru

ADİLƏ NƏZƏRİN YAZILARI

AKİF ABBASOVUN YAZILARI

AKİF ABBASOV HAQQINDA

Babəklər yurdunun hürr övladıyam!

USTACAM
Müzəffər ordunun şanlı əsgəri,
Ərənlər yurdunun ər övladıyam!
Zalımın zülmünə təhəmmülüm yox,
Babəklər yurdunun hürr övladıyam!
* * *
Ustadım Nəsimi, sözümüz sözdü,
Ədalət, həqiqət bağrımda közdü,
Ziyadar dühası bir deyil, yüzdü,
Mövlalar yurdunun nur övladıyam!
* * *
Dərvişəm, müqqəddəs sayılır təkkəm,
Hülqumdan yuxarı dayanır öfkəm,
Od, ocaq diyarı tanınır ölkəm,
Alovlar yurdunun nar övladıyam!
* * *
Unutma, şah babam Xətai başdı,
Nadir şah, mətədə tərpənməz daşdı,
İlham, nə keçilməz sədləri aşdı,
İgidlər yurdunun nər övladıyam!
* * *
Tarixdə Nəbisi, Koroğlusu var,
Gen dünya yağıya daim olub dar,
Düşmən qarşımızda yenə oldu xar,
Aslanlar yurdunun şir övladıyam!
* * *
Göydən Yer üzünə ərmağan, payam,
Gündüzlər Günəşəm, gecələr Ayam,
Ən parlaq ulduzdan törəyən boyam,
Ozanlar yurdunun sirr övladıyam!
* * *
Ustacam, vətənim vətən içində,
Axıb duruluruq zaman köçündə,
Min bir anlamı var, adi “heç”in də,
Aqillər yurdunun pir övladıyam!
13.11.2020. Bakı.

Müəllif: Zaur USTAC

ZAUR USTACIN YAZILARI

>>>> ƏN ÇOX OXUNAN HEKAYƏ <<<<

Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana

Adilə Nəzər yazır

Ədəbiyyat Qəzeti”ndə hörmətli Akif Abbasov un 4 hekayəsi verilib. Hekayələrin qısa təhlilini təqdim edirəm:

CƏMİ BİR İRAD

Hekayədə məktəb mühitindəki bürokratiya, formalizm və mənasız iradlar tənqid olunur. Direktor və inspektorun “cami bir irad” tapmaq üçün süni şəkildə qüsur axtarması müəllifin ironiyasını gücləndirir. Müəllimin işi ilə deyil, “protokol” və “kağız üzərindəki qayda” ilə ölçülən sistemin absurdluğu göstərilir. Hekayə həm təhsil sistemindəki mexaniki yanaşmanı, həm də insan amilinin itib getməsini tənqid edir. Sonda müəllimin “bir iradın tapılması” uğrunda yaşanan gülünc səylər satirik effekt yaradır.

DƏRMAN

Hekayədə iki gəncin Tofiqi aldatmaq üçün qurduqları ucuz, amma effektli yalan təsvir edilir. Onlardan biri “anam ağır xəstədir, bu dərmanı indi almalıyam, sən ver, pulunu gətirəcəyəm” kimi emosional bəhanə ilə Tofiqin mərhəmət hissini oyadır və ondan 20 manatı “qoparır”. Tofiqin sadəlövhlüyü, başqasının dərdinə inanmağa həmişə hazır olması onu aldadılmağa aparır. Hekayə insanın mərhəmətindən sui-istifadə edənlərin psixologiyasını və məişət fırıldaqçılığını realist şəkildə göstərir.

ƏTİN SÜMÜYÜ

Hekayənin mərkəzində İslam – savadlı, elmi işlərlə məşğul olan, fəlsəfə doktoru bir adam dayanır. Dostu Mansur ondan tanışının dissertasiyasını redaktə etməyi xahiş edir və qarşılığında 500 manat söz verir. İş bitəndə Mansur yalnız 400 manat verir, qalan 100 manatı isə “ətin sümüyü də olur” kimi yarızarafat, yarıciddiliklə əsaslandırır – yəni, guya hər işin “sümüyü”, yəni itməli hissəsi olur. Müəllif bu ifadəni metafora kimi quraraq cəmiyyətdə xidmətin dəyərinin kiçildilməsini, intellektual əməyin gözdən salınmasını yumoristik, amma acı ironiya ilə göstərir. Hekayə həm də dostluq münasibətlərindəki hörmət çatışmazlığını və “haqqı kəsmək” kimi sosial vərdişlərin tənqidini daşıyır.

HAZIR YEMƏK

Hekayədə Xudayarın hiyləgərliyi və gündəlik məişətdəki xırda fırıldaqlar yumorla təqdim olunur. O, qonşusu Məmmədağını özünə araq aldırmaq üçün “hazır yemək var, araq al, gəl yeyək” deyə aldadır. Məmmədağa arağı alıb gələndə isə süfrədə yalnız şor, göyərti kimi adi məhsulların olduğunu görür — yəni Xudayar heç bir “hazır yemək” hazırlamamış, sadəcə arağı “havayı” əldə etməyə çalışmışdır. Bu detal cəmiyyətdə yayılmış “qonaqlıq adı ilə nəsə qoparmaq” davranışının satirik tənqididir. Hekayə həm də Məmmədağanın sadəlövhlüyünü, Xudayarın isə mətbəx yox, məqsədini hazır saxladığını göstərir.

Müəllif: ADİLƏ NƏZƏR
Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutunun aparıcı elmi işçisi,
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru

ADİLƏ NƏZƏRİN YAZILARI

AKİF ABBASOVUN YAZILARI

AKİF ABBASOV HAQQINDA

Mir Möhsün NƏVVAB

Ağdamda erməni hiyləsinin üstünü bir osetin bu cür açdı: haylar rüsvay oldular
Kazakların Qarabağda ermənilərin başına gətirdiyi müsibətlər və müsəlmanlara qarşı isə hörmətlə yanaşmaları erməniləri çox narahat edirdi. Odur ki, ermənilər paxıllıqdan rahat ola bilmir, onların başlarına gətirilmiş müsibətlərə müsəlmanların da düçar olması və kazaklar yanında hörmətlərini itirməsi üçün tədbirlər tökürdülər.

Xankəndində ermənilər iki rus kişisinə və övrətlərinə üç yüz manat pul verərək onlardan xahiş etdilər ki, müsəlmanların da dövlət yanında müqəssir olmaları üçün bir tədbir görsünlər, bizim kimi kazaklar onların da mal-dövlətini qarət etsin və qadınlarının ismətlərinə toxunsunlar. Ruslar bu təklifi qəbul edərək ermənilərin məqsədini həyata keçirmək üçün övrətləri ilə arabaya minib Ağdama yola düşdülər.

Onlar iki bağın arasından keçən yola çatanda birdən dad-fəryad çəkdilər:
— Ay gəlin, müsəlmanlar bizi soydular, əynimizdə, əlimizdə hər nə var idi, aldılar! Bizi lüt etdilər!

Bu qərarla Ağdam hakiminin yanına gəldilər. O, rus idi. Hakim gördü ki, bu dörd nəfəri elə soyublar ki, əyinlərində alt paltardan başqa bir şey qalmayıb. Hamısı soyuqdan tir-tir əsirlər. Hakim qəzəblənərək əhvalatı dərhal generala yazmaq və müsəlmanları tənbeh etmək istədi.

Bu zaman müsəlman olan yasavul osetin hakimin yanına daxil olaraq rusların gəldiyi arabada axtarış aparmaq üçün icazə istədi. Osetin hakimdən razılıq əldə etdikdən sonra gəlib arabanın içindəki otu o tərəf-bu tərəfə çəkib yoxlayanda gördü ki, ruslar və onların övrətlərinin bütün paltarları və çəkmələri otun altındadır.

Əhvalatdan xəbərdar olan hakim qeyzlənərək həmin rusların və arabaçının döyülməsi haqqında əmr verdi. Övrətlərə isə dedi ki, bu saat doğrusunu deyin görüm bu nə işdir, yoxsa sizi həbsxanaya göndərəcəyəm.

Matuşkalar dedilər ki, bizi nə döyün, nə də həbsxanaya göndərin, əhvalat belədir: qımdatlar bizə üç yüz manat pul verərək bu hiyləyə təhrik etdilər ki, biz müsəlmanları belə bir əməllə günahlandıraq və bunun nəticəsində ruslar onları cəzalandırsınlar. Biz də bunu edə bilmədik. Hiyləmizin üstü açıldı.

Müsəlmanlar onlara qarşı yönəldilmiş bu hiylənin üstünü açdığına görə xeyli pul yığıb həmin osetinə verdilər və böyük təşəkkürlərini bildirdilər.

Beləliklə, ermənilərin növbəti hiyləsi faş olub, rüsvay oldular. Ona görə də atalar deyib ki, başqasına quyu qazanın özü düşər. Yaxud, hər nə əkərsən, onu da biçərsən.

Mir Möhsün NƏVVAB,

“1905-1906-ci illərdə erməni-müsəlman davası”

Mənbə və müəllif: Həqiqət İbrahimova

Məlumatı hazırladı: Tuncay ŞƏHRİLİ

DAHA ÇOX MƏLUMAT BURADA

Oxuyun >> Gözündə tük var

Zaur Ustacın şeirləri haqqında

YAZARLAR.AZ

I>>>>>>BU HEKAYƏNİ MÜTLƏQ OXU<<<<<<I

I>>Mustafa Müseyiboğlu adına kitabxana<<I