Azerbaycanlıların yaşadığı topraklarda kurduğumuz Türk devletlerinin listesi tüm tarih ve dünyaca bilinmektedir:
Aratta Devleti (MÖ 3. binyılın ilk yarısı, merkez Urmu);
Lullubi Devleti (MÖ 23. yüzyıl – MÖ 2. binyıl, merkez Urmu);
Kuti Devleti (MÖ 3. binyılın başı – MÖ 3. binyılın sonu);
Turukki Devleti (MÖ 20.-11.-10. yüzyıllar);
Manna Devleti (MÖ 9. yüzyıl – MÖ 590. yüzyıl);
Ishguz Devleti (MÖ 7.-4. yüzyıllar);
Maday Devleti (MÖ 672. yüzyıl – MÖ 550);
Atropatena Devleti (MÖ 321-MÖ 227, merkez Gazaka);
Kafkas Arnavut Devleti (MÖ 4. yüzyıl – MS 705, merkez Gebele, ardından Berde);
MS 630-869 yılları arasında Girdman, Şeki, Haçin, Şirvanşahlar ve Derbent bölgeleri küçük feodal devletler olarak varlığını sürdürdü. Bunun temel nedeni, feodal çatışmalar ve Arapların İslam’ı yaymak için izlediği saldırgan politikaydı.
898-941 yılları arasında Sacid Devleti (önce Meraga, sonra Erdebil merkezli);
941-981 yılları arasında Salarlı Devleti (Erdebil merkezli);
971-1088 yılları arasında Şedaddi Devleti (Gence merkezli);
981-1065 yılları arasında Ravvadli Devleti (önce Erdebil merkezli, sonra Tebriz merkezli);
987-1170 yılları arasında Syunik Devleti (Göyçe merkezli);
1038-1157 yılları arasında Büyük Selçuklu İmparatorluğu (Nişabur merkezli);
1108-1227 Aksungur Devleti (merkezi Marağa, ardından Tebriz);
1136-1225 Atabey Devleti (merkezi Nahçıvan, ardından Tebriz ve Hemedan);
1256-1335 İlhanlılar Devleti (merkezi Tebriz);
1335-1357 Çobanoğulları Devleti (merkezi Tebriz);
1375-1468 Karakoyunlu Devleti (merkezi Tebriz);
1378-1508 Akkoyunlu Devleti (merkezi Tebriz);
1501-1722 Safevi Devleti (merkezi Tebriz);
1736-1747 Afşar Devleti (merkezi Meşhed);
1794-1925 Kaçar Devleti (merkezi Tahran);
1918-1920 Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti (Bakü merkezi);
1920 Azadistan Devleti (Tebriz merkezi);
1945-1946 Azerbaycan Milli Hükümeti (Tebriz merkezi);
1991-günümüz Azerbaycan Cumhuriyeti.
“Türkler 11. yüzyılda buraya geldi” fikri, hiçbir temeli olmayan bir uydurma ve saçmalıktır.
Two young men. Two of the uniforms. A war that was about to swallow everything. In the first photograph, we see them smiling, even with the light of youth in their eyes. It’s Mityoshina and Zalko, students at the Moscow State Theater Institute, turned sergeants of the Red Army as the world burned under the Nazi advance.
They weren’t actresses on a stage: they were women on a real front, where the curtain never went down and fear did not forgive. They were sent out almost to the start of the war. They saw cities, companions, and dreams fall. But they kept on standing.
They accomplished missions, they survived winter, hunger, the bang of the cannons. When they returned, the world had changed… but so do they.
They received medals for their courage. Because of their loyalty, they gained something even more valuable: 65 years of unwavering friendship.
In the second image — already gray, already wrinkled, already away from the battlefield — they smile again just like they did then. The war was left behind, but their brotherhood never grew old.
There are stories that are not written in books. There are bonds that neither time nor war can break.
And sometimes, a picture is all it takes to remember it.
Bir kişi Həccə getməyə hazırlaşır. Ağlınıza indiki Həcc ziyarəti getməsin. İndi nə var ki, oturdun avtobusa, təyyarəyə, tıpp, bir necə gündən, yaxud saatdan sonra ordasan. O zamanlar ziyarətə getmək məşəqqət idi. Bir il əvvəlcədən hazırlıq görülür-at, dəvə, eşşəklə, bəzən də pay-piyada üç-dörd ay yol qət edirdin.
Əlqərəz, hazırlıq öz yerində, bu kişi hər dəfə evdə çörək yeyəndə, bir qismət kəsəndə divarın deşiyindən bir siçan qorxu-hürkü bilmədən gəlib süfrənin qırağında oturur, yeməyin qırıntılarını yeyirdi. Neçə gün idi belə davam edirdi. Qovurdun da getmirdi, doyduqdan sonra çəkilib yuvasına girirdi.
Bu kişi siçanın hərəkətinə mat-məətəl qalmışdı. Hər dəfə öz-özünə sual verirdi: Ya rəbb, bu nə sirri xudadır? Yoxsa, bu siçan tərəfindən Allah mənə hansısa xəbəri göndərir?
Axırda bir bilicini evinə dəvət edib hal-qaziyyəni ona danışır. Bilici bir xeyli fikirləşəndən sonra, ona deyir ki, külüngü əlinə al, o siçan deşiyini qaz. Kişi elə də edir. Siçanın yerini qazır. Görür ki, oradan bir küp qızıl çıxdı. Bilici əlini saqqalına çəkib mənalı-mənalı deyir:
-Hə, indi aydın oldu. Bu siçanı qudurdan üstündə yatdığı qızıl imiş. Bundan sonra sənin süfrənə heç yaxın da durmaz.
Kişi bilicinin pay-püşünü verib yola saldıqdan sonra dərd onu götürür ki, bəs, Həcc ziyarəti yaxınlaşır, bir küp qızılı hara qoysun.
Məhəllənin bir imanlı, mərifətli, sözünü, yerini bilən imamı varmış. Fikirləşir elə yaxşısı budur ki, aparım onun yanına. Qızılı torbaya doldurub gedir imamın yanına. Salam-kəlamdan sonra deyir:
-İmam qardaş, bu yaxınlarda ziyarətə gedəcəm, sənə əmanət kimi bir torba qızıl qoymaq istəyirəm.
İmam “Allah qəbul eləsin” deyəndən sonra ona etiraz edir:
-Yox, belə olmaz. Mən bunu əmanət kimi təkbaşına qəbul edə bilmərəm. Gərək şahidlər də olsun.
O, mürdəşiri, azançını, daha bir neçə nəfəri də çağırıb deyir:
-Qulaq asın, ey möminlər! – Barmağını kişiyə uzadır. – Bu kişi mənə bu torbanı saxlamaq üçün əmanət qoyur. Hamınız şahidsiniz?
Hamısı bir ağızdan “şahidik” deyir.
Nəisə vaxt-vədə tamam olur. Kişi ziyarətini başa vurduqdan sonra, səhəri gün məscidə gedib imamla görüşür. Beş-on beşdən sonra deyir:
-İmam qardaş, gəlmişəm əmanətin dalınca, onu zəhmət olmazsa qaytar. Bu müddətdə səni rahatsız etdim.
İmamın üzü çönür.
-Nə əmanət, sən mənə nə vaxt əmanət verdin ki, mən də onu qaytarım?
Kişi çaş-baş qalır, güclə dillənir:
-Necə yəni, nə əmanət? Həccə gedəndə gəldim bura, yanına bir torba qızılı əmanət kimi qoydum.
İmam yenə dirənir:
-Mən əmanət-zad görməmişəm.
Bu kişi də imamın üzünə bozarır:
-Necə yəni görməmisən? Hələ filankəsləri də şahid kimi çağırdın.
İmam həmin şahidləri yığıb soruşur:
-Ey möminlər, bu kişi deyir ki, sizin şahidliyinizlə, guya mənə əmanət kimi bir torba qızıl verib. Olubmu belə şey?
Şahidlər yenə bir ağızdan deyir:
-Yox, biz görməmişik.
Kişi baxır ki, imam bir torba qızılı mədəsinin dərinliyinə atıb. Ümidsiz halda, əli ətəyindən uzun məscidin qapısından çıxanda imam onu saxlayıb bir torba qızılını qaytarır.
Kişi təəccüblə imama baxıb soruşur:
-İmam qardaş, bu nə məzhəkədir? Bayaqki tamaşa nədir, indi etdiyin hərəkət nə?
İmam gülümsəyib cavab verir:
-Sən incimə, sadəcə olaraq mən sənə göstərmək istəyirdim ki, gör hansı əclaflarla işləyirəm. Hərəsi özləri kimi bir əclafın xahişi ilə burada özlərinə isti yer düzəldiblər. Yaxşı, get…
27.11.25
Təklifinizi, şikayətinizi bizə yazın. Sizi dinlərik. 055 634 88 31
“BeytPoetry” yeni şeir kitabı seriyasından ilk kitab işıq üzü gördü Görkəmli Litva şairi, tərcüməçi Antanas A. Yoninasın “Tənhaların şərabı” seçmə şeirlər kitabı “Zərdabi” nəşriyyatında nəfis tərtibatla və yüksək keyfiyyətlə çap olunub. Kitabın tərcümələsi Səlim Babullaoğluna və Mahir Həmzəyevə məxsusdur. Kitaba Litvanın Azərbaycandakı səfiri Kestutis Vaskelevicius, Azərbaycanın Litvadakı səfiri Tamerlan Qarayev giriş sözü yazıblar. Kitabda Səlim Babullaoğlnun “Antanasın hüznü və sualları” adlı yazısı da yer alıb. Kitab üzərində Emil Camalov, Məlahət Qənbərova, Lətafət Səmədova çalışıblar. Kitabın gələcəkdə Antanasın işitrakı ilə Bakıda kitabın təqdimatını keçirmək nəzərdə tutulur.
Qazaxıstanın Türküstan şəhərində Türk Dünyası Mədəniyyət Təşkilatı-TÜRKSOY tərəfindən Azərbaycan nəşriyyat sektoruna yüksək qiymət verən mühüm addım atılıb. Azərbaycan Nəşriyyatları Assosiasiyasının sədri, Hədəf Şirkətlər Qrupunun qurucu direktoru dosent Şəmil Sadiq Türk dünyası mədəniyyəti və incəsənətinə verdiyi töhfələrə görə TÜRKSOY medalı ilə təltif edilib.
Mükafatı TÜRKSOY-un Baş katibi Sultan Rayev təqdim edib. Medalda qeyd olunur ki, təltif Türk dünyasının mədəniyyəti və sənətinə göstərilən xidmətlərin və uzun illər ardıcıl fəaliyyətin qiymətləndirilməsi məqsədi daşıyır. Şəmil Sadiq çıxışında bu mükafatı bütün Azərbaycan nəşriyyat camiəsinin, yazıçı və şairlərin, eləcə də kitabı həyat tərzinə çevirən oxucuların uğuru kimi dəyərləndirib: “Bu medal mənim şəxsi fəaliyyətimlə yanaşı, Azərbaycan kitabının, nəşriyyatlarının, müəllif və tərcüməçilərimizin, kitab sərgilərimiz və oxu layihələrimizin tanınması deməkdir. Türk dünyasının ortaq mədəni məkanında Azərbaycan sözünün daha gur səslənməsi üçün bundan sonra da çalışacağıq.” Təltif, Şəmil Sadiqin Türk dünyası miqyasında həyata keçirdiyi layihələrin – beynəlxalq kitab sərgiləri, uşaqlar üçün nəşr proqramları, müəllif mübadiləsi və oxu marafonlarının – davamlı və sistemli şəkildə qurulmasının məntiqi nəticəsi kimi qiymətləndirilir.
TÜRKSOY medalı Şəmil Sadiqin Türk dünyasında kitab və mədəniyyət körpülərinin qurulmasında oynadığı rolun, eləcə də Azərbaycanı regionda nüfuzlu nəşriyyat mərkəzinə çevirmə istiqamətindəki fəaliyyətinin rəmzi ifadəsi kimi tarixə düşdü. Qeyd edək ki, 2023-cü ildə Bakı Beynəlxalq Kitab sərgisində Şəmil Sadiqin təşəbbüsü ilə Turan Nəşriyyatlar Birliyi təsis edilmişdir.
Mərkəzi Aran Regional Mədəniyyət İdarəsi, Mingəçevir şəhər şəhid Azər Niftəliyev adına Mədəniyyət Mərkəzində, Yaradıcı şəxs və kollektivlərin peşəkar inkişafının dəstəklənməsi məqsədi ilə “Söz, sənət işığında” başlığı altında Mingəçevir yazarları ilə görüş təşkil edilmişdi. Görüşü Mədəniyyət Mərkəzinin direktoru vəzifəsini müvəqqəti icra edən Kəmalə Qurbanova açdı. O, görüşə gələn yazarları salamlayandan sonra şəhidlərimizin xatirələri bir dəqiqəlik sükutla yad edildi. K. Qurbanova sözü Mingəçevir yazarlarına verdi. Yazarlar adından çıxış edən şair-publisist Məmməd Mərzili AYB-nin Mingəçevir bölməsinin sədri, çağdaş poeziyamızın görkəmli nümayəndələrindən biri, tanınmış şair, publisist İsmayıl İmanzadənin salamlarını görüş iştirakçılarına çatdırdı. Görüşə gəlmiş hüquqşünas, şair AYB-nin üzvü Bəhmən Gülövşəlini, şair, AYB-nin üzvü Əhməd Əfsunu, musiqi müəlliməsi, şairə Minarə İsgəndərlini, MDU-nin magistratura tələbədi, şair Əfqan Dönməzi və şair, publisist, AJB-nin üzvü Məmməd Mərzilini tədbir iştirakçılarına təqdim etdi. Şairlər ayrı-ayrılıqda özləri haqqında qısa məlumat verdikdən sonra vətən haqqında, erməni işğalçıları üzərindəki zəfərimizə, şəhidlərimizə həsr etdikləri şeirlərini oxudular. Müxtəlif janrlarda oxunan poeziya nümunələrin mədəniyyət işçiləri alqışlarla qarşıladılar. Mədəniyyət işçilərindən Mənzərə Rəhimova, Kəmalə Kərimova, Gülmira Bəşirova və başqaları şairlərimizin şeirlərindən səsləndirməyi özlərinə borc bildilər. Görüşdə mədəniyyət işçilərindən: Əliyusif Kazımov, Mənzərə Rəhimova, Kəmalə Kərimova, Abbas Məmmədov, Gülmira Bəşirova, Natəvan Alxasova, Firdovsi Məsimov, Güldəstə Məmmədova, Aynur Aslanova, Sevda Təhməzova, İradə Bəkirova, Yeganə Məmmədova, Cavad Hüseynov, Söhrab Məmmədov və başqaları iştirak edirdilər. “Söz, sənət işığı”na yığılanlar yazarların gələcək yaradıcılıqları ilə maraqlandılar. Görüşə gələn yazarlara təşəkkür etdilər. Belə tədbirlərin tez-tez keçirilməsini arzuladılar.
Yazarlar da bu görüşdən məmnun olduqlarını dilə gətirdilər. Mədəniyyət işçilərinə özlərinin yeni çapdan çıxmış kitablarını hədiyyə verdilər. Bu görüşü təşkil edən, sözə, yazarlara dəyər verən Mərkəsi Aran Regional Mədəniyyət İdarəsinə təşəkkürlərini bildirdilər. Sonda tədbir iştirakçıları ilə yazarlar xatirə şəkilləri çəkdirdilər.
İrəvanın ictimai-siyasi, mədəni həyatında iştirak edən qadınların, zülmətdə tək-tək sayrışan ulduzların öz yaradıcılıqları ilə quberniyanın ədəbi siması olan “Bürhani-həqiqət”-də görünməsi zamanı üçün böyük hadisə idi. Mövhumatın, cəhalətin qatı hökm sürdüyü bir şəhərdə onları jurnalla əməkdaşlığa həvəsləndirmək, xanımların ədəbi düşüncələri ilə xalqı tanış etmək, əslində jurnalın sahibi – müdir və mühərriri Əli Məhzunun adına, şəxsiyyətinə böyük inamın göstəricisi idi. Əli Məhzun cəmiyyət həyatında yaradıcı qadınların da jurnalda iştirakına, ədəbi mühitdə tanınmasına çalışırdı. Cavan olmasına baxmayaraq (“Bürhani-həqiqət”i nəşr edəndə 31 yaşı vardı) xalqın içində müəllim, şair, ədib kimi böyük nüfuza malik idi. Odur ki, qadın yazarlar həm əsərlərinin işıq üzünə çıxmasından fərəhlənir, həm də onunla ideya birliyi nümayiş etdirməyə cəsarətlənirdilər.
Şöhrət xanım, Səri xanım, Nigar xanım, Əbdülhəqq Mehrinnisə, Fatma-Müfidə xanım, Rəmziyyə xanım kimi şair qadınların adlarının, əsərlərindən nümunələrin jurnalın səhifələrində dərci əlbəttə ki, Əli Məhzunun gördüyü işlərin bəhrəsi idi. Jurnalın əksər saylarında “Türk-islam xanımlarının asarından (əsərindən) bir nümunə” başlığı ilə qadınların yaradıcılığından nümunələr təqdim olunub. İnanmaq çətindir ki, həmin dövrdə, bəlkə bir qədər də ondan əvvəl tipik bir müsəlman şəhəri olan İrəvanda kövrək qanadlı düşüncələrini, həyati yaşantılarını ifadə edən sənətkar qadınların adları, yaradıcılıqlarından nümunələr bu gün ədəbiyyat, sənət aləminə bəlli olsun. Onları üzə çıxaran, əsərlərindən seçmələri saralıb xəzana dönmüş səhifələrində yaşadan yalnız “Bürhani-həqiqət”dir. Qadın yazarların əsərlərindən nümunələrə diqqət edək:
Vəcdinin bir qəzəlinə nəzirə
Sanır könlüm ki, dağlardan mənə imdad qabildir, Mənim alamıma dağlar üçün fəryad qabildir. Rücusu əslinə mümkün olursa münkəsir canım, Mükəddər, münkəsir bir qəlbi qılmaq şad qabildir.
Z.Şöhrət
Eşqin qarşısında məğlub olub, acılar yaşayan, sonda da həyatıyla vidalaşan bir qızcığazın kədərindən aldığı təəssüratını şair xanım Əbdülhəqq Mehrinissə belə ifadə edir:
Bir qız ki, tanırdım
Münqəlib xaka bu baharında, Duruyor təzəlik məzarında. Gəzinirkən onun cüvarında, Bir təəssürlə mən tək-tənha. Sanıram qəbrdən çıxıb nagah, Olacaq şövq ilə mənə həmrah.
Zərif təbiətli, incə ruhlu Səri xanım “Mənzumə”sində pərişan qəlbinin yaşantılarını, qızılgülün qanla dolu qönçəsinə bənzədir. Bahar çiçəklərinin də könlünü açmağa gücü çatmadığını, pərvanətək eşqin oduna yandığını belə izhar edir:
Fələk dilxahım üzrə dönmədi, bərgəştə dövrandır, Nəhali-nazənimdən cüda, halım pərişandır. Mənim könlüm qızılgül qönçəsivəs dopdolu qandır Açılmaq ixtiyar etməz, əgər yüz min bahar olsa.
Fatma xanımın “Qadınlar haqqında bəzi əfkar” əsərində qadın qəlbinin fəlsəfi düşüncələri, qadın nurunun, gülüşünün həyatın özü qədər qüdrətə malik olduğu təsvir edilib:
“Bəşər – zən olmasa doğmaz”, demək deyildir bu Zülami – dərd-bəla aləmə qılınca qülüv, Qadın gülər, görür adəm o üzdə nuri-fəlah, Demək budur ki, bu aləmdə varsa, nisvandır.
Bu dövrdə qadınların bir-birinin yaradıcılığını izləməsi, əsərlərindən aldıqları təəssüratları barədə poetik fikirlərini mətbuatda bölüşməsi İrəvanın ictimai-ədəbi mühitində yaradıcı xanımların kifayət qədər tanındıqlarını düşünməyə əsas verir. Əminə Süməyyə xanımın “Tərbiyəyi-ətfala aid üç hekayə” adlı əsərləri üçün şairə Rəmziyyə xanım tərəfindən inşa edilmiş beytlər” əsərindən gətirdiyimiz parçada dediklərimizin ifadəsi aydın görünür:
Ağlatdı bir az gərçi bizi “xovfi -məlamət”, Güldürdü fəqət sonradakı “qismi-zəkavət” Tərbiyəyi-ətfalə gözəl bir “model” oldu, Təbşir edirəm, bu əsərin bibədəl oldu.
Şairə Pəridə xanımın “Eşq və göz yaşları” poetik nümunəsində “şimdi sənsiz” deyib, varlığını çulğamış məhəbbətin romantikası duyulur:
Şimdi sənsiz təhəssüsatımda, Şimdi sənsiz bütün həyatımda, “Gülməyən bir ləbi-mərarət var” Ah, ruhumda bir dərin fəryad, Hissi-fikrimdə münkəsir bərbad, Yenə qəlbimdə həp məhəbbət var!
Öz “Təranə”sində təbiətin ecazını, gözəlliklərini, əsrarəngiz nəğmələrini sevdiyi ilə dinləməyi arzulayır Nigar xanım. Çünki o səsin içində məhəbbətin inlədiyini duyur:
Səninlə dinləyəlim, gəl təbiəti tənha Şu nəğməsaz olan əşcari, ruzigarı, yəmi, Bütün təranəyi-sevdanı, nəğməyi-ələmi, Ki eşqə olmada hərdəm nişanəyi-qura Bu bir ənini-təhəssür kimi məlalavər Bu bir yəmini-məhəbbət ki, dəmbədəm inlər…
Doğrudur, bu şeirlərin sadə təsvirində ritorika, primitivlik aydın görünür. Sənətkarlıq baxımından əsərin təsir gücü, müəllifin bədii imkanları zəifdir. Lakin XX əsrin əvvəllərində İrəvanın ədəbi mühitində ziyalı qadınların həyati müşahidələri və yaşamları ilə yaradıcılıq aləmində görünməsi bir ədəbi fakt kimi diqqəti çəkir. Başqa bir tərəfdən də bu şeirlərin hər biri həyatı aşiq baxışları ilə görən, duyan və sevən qadınların qəlb pıçıltıları olduğu üçün ruha xoş təsir bağışlayır.
Fatimə-Rasimənin qələmə aldığı “Yetimə bir qız” hekayəsi qadın müəlliflərin əsərləri arasında yeganə nəsr nümunəsidir. Əsər demək olar ki, kövrək notlar üstə köklənib. Müəllif, toyuna 10 gün qalmış yetim bir qızın gəlinlik paltarı olmadığından yaşadığı kədərini, səadətə qovuşacağı günlə bağlı arzularını ifadə edir. İmkansızlıq xoşbəxtliyinin qarşısında sanki keçilməz sədd kimi dayanıb, qızı naümid və pərişan etmişdir. Pəncərə qarşısına çəkilərək göz yaşı tökən qızcığaz toy günü gəlinlik libasını hardan tapacağını düşünür. Elə bu zaman qapı döyülür. Gələn xidmətçi qadın qoltuğundakı boğçanı qıza uzadaraq deyir: “– Xanım əfəndinin sizə və validənizə salamını təbliğ edirəm. O, sizin üçün həmən boğçadakı libası göndərdi. Lakin biçimi təbdil edilmək lazım. Xərci-məsafirinə sərf olmaq üçün bu paranı dəxi sizə verməyi əmr etdi”.
Ağ ipəkdən qədimi bir dəst libas qızcığazı bəxtəvər etmişdi. Amma həddən ziyada böyük olan bu libas qızın ölçüsünə və zövqünə görə yenidən tikilməliydi. Müəllif qızın bacarığına, qeyrətinə, əl qabiliyyətinə meydan verilən belə bir məqamda ağıllı, işgüzar, hətta “hünərvər modistlərin” belə, bacarmadığı işi zərif qızcığazın məharətlə gördüyünü açıqlayır. Təbiətən də incə ruhlu, yaradıcı təxəyyülə malik olan qız sanki qəlbinin gözəlliyini, sevincini sünbül kimi, gül kimi libasın üstünə düzür.
Bu kiçik hekayədə müəllifin fikrini duymaq çətin deyil. Sevinməyə, xoşbəxt olmağa haqqı çatan yetim bir qızcığazı ovundurmaq, arzusuna qovuşdurmaq əsərin əsas ideyasını ifadə edir. Haqdan gələn kömək kimi, xeyirxah bir qadının onun dadına çatması da bu ideyanı gerçəkləşdirən maraqlı bir detaldır. Bunlar həyat həqiqətləri də ola bilər. Lakin hekayənin nağıl süjeti əsasında işlənməsi daha təsirlidir…
Zənnimizcə, ötən əsrin ikinci onilliyində İrəvanın ədəbi, mədəni mühitinin inkişafına təsir etmiş “Bürhani-həqiqət” (1917) jurnalında görünən yaradıcı qadınlarla bağlı araşdırma-tədqiqatların aparılması bu gün daha aktual, həm də vacib mövzulardan biri olaraq elmi müstəviyə gətirilməlidir…
Səlim Babullaoğlunun “Maskalı adamların himni. İlyas Göçmənin şəkil dəftəri” /“Maskeli Adamların Marşı. İlyas Göçmen’in Fotoğraf Defteri” şeirlər kitabı İstanbulda, “Ketebe” nəşriyyatında işıq üzü görüb.
Kitabda daxil edilən 40 şeir Türkiyəli fotoqraf İlyas Göçmənin 40 fotosuna yazılıb. Şeirləri türk dilinə Ömər Küçükməhmətoğlu çevirib. Kitabın redaktoru və giriş yazısının müəllifi Əli Oturaklı, seriya redaktoru Aykut Ərtoğruldur. Kitab üzərində Harun Tan, Əray Sarıçam, Nilgün Sönməz çalışıblar. Nəşriyyat rəhbəri Furqan Çalışqandır.
Bu, Səlim Babullaoğlunun Türkiyədə nəşr olunan ikinci şeir kitabıdır.
Səlim Babullaoğlu:
“Bu hadisədən məmnunam və “Ketebe” nəşriyyatına, kitab üzərində bütün çalışanlara, xüsusən Aykut Ertuğrula və Ali Oturaklıya minnətdaram. Eyni zamanda, dostlarımı – fotoqraf İlyas Göçməni və şeirlərin tərcüməçisi Ömər Küçükmehmetoğlunu təbrik edirəm.
Bu kitabı, daha doğrusu kitabdakı 40 şeiri mən 2007-2009-cu illərdə yazmışam. Ümumiyyətlə, kitabın ideyası, necə oldu ki, bu şeirləri yazdım, bütün bunlar haqqında kitabın sonundakı qeydlər bölümündə ətraflı məlumat var.
Kitabların, müəlliflərdən ayrı, müstəqil taleyi var. 18 il əvvəl yazılmağa başlayıb bu şeirlər. Ana dilimizdə 2 nəşri olub. “Mütərcim” nəşriyyatında, sonra isə “Parlaq imzalar”da. Zamanında maraqla qarşılanıb. İranda ayrıca çap olunub. Bu silsiləyə aid olan şeirlərin bir qismi İngiltərədə, Gürcüstanda, Rumıniyada, Ukraynada, Rusiyada və s. ölkələrdə həm ədəbi nəşrlərdə, həm də həmin ölkələrdə işıq üzü görmüş kitablarımda yer alıb. İranda ana dilimizdə ayrıca nəşr olunub.
Zamanında, hələ ana dilimizdə ilk dəfə çap olunanda kitab fərqli ədəbi nəşrlər, tənqidçilər tərəfindən maraqla qarşılanmışdı, haqqında xeyli yazılar yazılmışdı, həm burda, həm xaricdə. 2000-2010-cu illərin uğurlu şeir kitablarından biri kimi kult.az saytının sorğularında, deyəsən üçlükdə yer almışdı.
Dünya şeir tarixində bir fotoya və ya rəsm əsərinə yazılmış şeirlər var. Amma silsilə şəklində fotolara yazılmış şeirlər, bildiyim qədərilə yoxdur.
Söz vaxtına çəkər, 2016-cı ilin noyabr ayında İlyas Göçmənin Bakıda sərgisi, təəssüf, özü xəstəliyi səbəbilə səfərini təxirə salmışdı, Gənc Tamaşacılar Teatrında isə “Viziual poeziya” axşamı keçirilmiş, kitabın ikinci nəşrinin təqdimatı da olmuşdu.
Türkiyə nəşri bəlkə daha tez ola bilərdi. Çünki bu silsilənin türk dilinə daha əvvəl 2 başqa tərcüməsi vardı.
Amma olmadı.
Bu kitabın çapı ilə bağlı Türkiyənin 4 böyük nəşriyyatı ilə danışığım olmuşdu. İkisi nəşrə razılıq vermişdi. Mən “Ketebe”ni seçdim. Çünki, “Ketebe”nin poeziya ilə bağlı nəşrlərinin daha çox bəyənirdim.
Ümid edirəm, oxucusunu tapacaq…”
(Səlim Babullaoğlu İlyas Göçmənlə birlikdə. İstanbul)
Kitabın redaktoru Əli Oturaqlı yazır:
“Babullaoğlunun şeirində, həyatın adi halı sehrli bir şey olaraq ortaya çıxır. Bir simitçinin xəyalları, bir qazinin müharibədən sonrakı səssizliyi, “arxa küçə uşaqları”nın əzbəri pozan coşğusu, bir alma satıcısının torpağa olan sadiqliyi, hamısı bu şeirlərin qəhrəmanlarıdır. Şair o insanların zehninə girir, lakin onların içinə sızmaq üçün didaktik bir yol seçmir. Sadəcə zamanın kənarına ilişir, sadəcə o kadrdakı sükunətin nəbzini tutur. Buna görə bu kitabdakı hər fiqur, hər danışıq, hər daxili monoloq, eyni zamanda şeirin bir forma sınağıdır da. Sərbəst vəzn, qafiyəli misralar, vizual şeir, uşaq nağılının tərzi, ya da epik dillə hörülmüş marşlar…
“İlyas Göçmənin şəkil dəftəri”, sadəcə bir vizual-şeir çalışması deyil; eyni zamanda görmə biçimlərinə, yaddaşa, etik və estetik məsələyə dair əhatəli bir poetik təcrübədir. Şairin öz ifadəsiylə, bu 40 fotoşəkil ən az 40 imkandır; məkansal, duyğusal, zamansal, dil və metafizik müstəvilərdə açılan 40 ayrı şeir qapısı… Hər biri oxucunu həm xarici dünyaya, həm də öz daxili mənzərəsinə çağırır.
Bu kitabda fotoşəkillər danışmaz, amma şeir onları dilə gətirir. Şeirlər, nə sadəcə izah, nə də sadəcə müşayiətdir; hər biri özbaşına, müstəqil nəfəs alan, amma fotoşəkildən də ayrılmayan canlı orqanizmlərdir.
Bu kitab, bir fotoşəkil dəftərinin ötəsinə keçərək, modern şəhər insanının vizual yaddaşına, duyğusal qırılmalarına, etik sorğulamalarına şeirlə cavab verir. Şairin, zamanın içində unutduğumuz əşyaları, üzləri, jestləri, uşaqlıqları, müharibələri, sülhləri birər şeir süzgəcindən keçirərək yenidən qurması, kitabı sadəcə vizual bir arxiv deyil, poetik bir dirəniş mətninə çevirir.
Tərcümə müddətində və redaktə prosesində bu əsərin tərcüməçisi Ömər Küçükməhmətoğlu, hər zaman bizə dəstək oldu. Səlim Babullaoğlu, məhsuldar zəka və müdrik nəzakətiylə əlinizdəki kitabın son halına gəlməsində əhəmiyyətli töhfələr verdi. İlyas Göçmən isə 40 fotoşəkiliylə, necə ki şairimizə və tərcüməçimizə 40-dan çox perspektiv təqdim etmişsə, mənim də həyata qarşı olan perspektivimə 40-dan çox dərinlik əlavə etdi. Həmçinin bu şeirlərlə, türkcəmizdəki ortaq incəlikləri təkrar görmək, 40-dan çox qatın perspektivimə əlavə edilməsini nağılvari bir hala gətirdi. Çünki bu ortaq incəlikləri meydana gətirən bütün kəlmələr, rəhmətlik nənəmin mənə nağıl danışarkən istifadə etdiyi sözlər idi. İndi bu kitabın səhifələrini çevirməyə başladığınızda, yalnız şeirləri deyil, o fotoşəkillərin içindəki kadrxarici gerçəkliyi, hər sətrin arxasındakı etik sualı və hər şeirin içindəki görünməyəni də oxumağa hazır olun.
Çünki bu kitab, sadəcə baxmaqla qalmayanlar üçün yazıldı…”
(Səlim Babullaoğlu kitabın tərcüməçisi Ömər Küçükmehmetoğlu ilə, Bakı)
