münasip: beğenilen, hoşa giden, uygun zayi etmek: yitirmek, kaybetmek güman: zan, şüphe, kuşku takat: vücuttaki iş yapabilme, başarabilme gücü; derman, hâl, mecal mihman: misafir, konuk dermek: bir araya getirmek, toplamak ceman: toplam olarak, hepsini içine alarak, hep birlikte, yekûn
DOLGAN VE TOFA TÜRKLERİ Sibirya’da nüfuslarının azlığına rağmen Türk halkları, önemli bir yere sahiptirler. burada en az nüfusa sahip olan halklar ise, Dolgan ve Tofa Türkleridir. Dolganların nüfusu 6.100, Tofalarınki ise sadece 700’dür.
Bu iki halk da, Sahalar (Yakutlar) gibi avcılık ve ren geyikçiliği ile geçinmektedirler.
Taymır (Dolgan-Neneth) muhtar bölgesinde 5.200, Yakutistan’ın Anabar rayonunda ise 900 Dolgan bulunmaktadır. Bu bölgeler Asya’nın en kuzeyinde ve buzlu Kuzey Okyanus kıyısında yer almaktadır.
Dolgan’ların yaşadığı Ürün-Kaya köyü, sadece Rusya’nın değil, bütün Asya’nın ve Türk dünyasının en kuzeyinde yer almaktadır.
Dolganlar’ın en önemli meşguliyeti avcılık, ren geyikçiliği ve balıkçılıktır. Dolganlar’ın en eski ataları, buzluu Kuzey Okyanus kıyısına Yakutistan’dan göç etmiştir.
Dolgan halkı, Saha (Yakut)lar, Evenki’ler, Nenets’ler ve Ruslar’dan oluşmuş bir topluluktur. Ancak asıl unsurları Saha (Yakut) ve Evenkilerdir. Dolgan dili, Saha (Yakut) diline oldukça yakın bir dildir. Onun için bazı Saha dilbilimcileri, Dolgan dilini, Saha dilinin bir ağzı olarak değerlendirmektedirler.
Dolgan dilinde, eski Türk diline ait çok eski, arkaik unsurlar bulunmaktadır. Örneğin, eski Türklerin yazılarında kullanılan ürün (beyaz) kelimesi, çağdaş Türk lehçelerinden yalnız Dolgan ve Saha(Yakut) dillerinde kalmıştır. Böylece Ürün-Kaya adlı köy, “Beyaz Dağ” anlamına gelmektedir.
Taymır, kuzey ormanlarının, tundranın ve dağların ülkesidir. İklimi çok serttir. kışın üç,dört aya kadar güneş çıkmamaktadır ve Kuzey Buzlu Okyanus’tan soğuk ve sert rüzgarlar gelmektedir. Bu mevsimde hava çok soğuk olmakta, karın ve kutup gecelerinin hakimiyeti görülmektedir. Ama kısa yaz mevsiminde güneş hiç batmamaktadır. Yaz, beyaz gecelerin mevsimidir.
Tofalar (Karagaslar), Sibirya’nın güneyinde, İrkut bölgesinde, Tuva ve Buryatirya’nın sınırında yerleşmişlerdir. Onlar da Dolganlar ve Sahalar gibi çok iyi ren geyikçisi ve avcısıdırlar. Yakın komşuları olan Tuvalar, Hakaslar, Altaylar, Şorlar gibi Tofalar da binlerce yıl kendi eski vatanlarında yaşamışlar, en eski adetlerini, kültürlerini, dinlerini ve dillerini bugüne taşımışlardır. Onların dilinde pek çok arkaik gramer biçimi kalmıştır.
Eski zamanlardan beri,, Dolganların ve Tofaların tarihini, kültürünü dilini, adetlerini Rusya’dan ve batılı ülkelerden pek çok bilim adamı araştırmıştır. Son on yılda, Dolgan dilini Prof. Dr. E.İ. Veryotova ve V.M. Nadelyaev, Tofa dilinni de Prof.Dr. V.İ. Rassadin araştırmıştır.
Yakın gelecekte, Dolganların ve Tofaların halk edebiyatının eserleri (masallar ve şarkılar), 60 ciltlik ” Sibirya ve Uzak Doğu Milletlerinin Halk Edebiyatınıın Anıtları” kitabında basılacaktır.
16 noyabr şair, publisist, ssenari müəllifi, kino redaktoru, 1963-cü ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan SSR əməkdar mədəniyyət işçisi (1986), Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı laureatı (1990). Fikrət Sadıqın xatirə günüdür.
Həyatı- Fikrət Abbas oğlu Sadıqov 1930-cu il mayın 30-da Şamaxı şəhərində anadan olmuşdur. Burada ibtidai, Kürdəmirdə orta təhsil aldıqdan sonra Bakıda sənət məktəbini bitirmişdir (1946). Gəncə neft kəşfiyyatının Naftalan qəsəbəsində, Tərtərdə neft kəşfiyyatı sahəsində elektrik montyoru işləmişdir (1946-1952). Sovet ordusunda xidməti borcunu yerinə yetirəndən sonra Bakıda bir müddət kinomexanik kimi çalışmışdır. 1955-ci ildə Kürdəmirdə elektrik montyoru işlədiyi vaxt axşam məktəbini bitirmişdir. Sonra ADU-nun Filologiya fakültəsində təhsil almışdır (1956-1961). Ədəbi fəaliyyətə tələbəlik illərində universitet nəşriyyatının buraxdığı “Gənclik nəğmələri” almanaxında dərc etdirdiyi “Artist” və “Ana əli” şeirləri ilə başlamışdır. Poetik yaradıcılığında bədii tərcürməyə də meyl etmişdir. “Yumaq top”, “Bir parça vətən”, “Oğul” pyesləri, “Xırdaca gəlin”, “Daş balkon”, “İlk məhəbbət haqqında daha bir hekayə” və s. onun qələminin bəhrəsidir (1974-1983). Şamaxıda kənd müəllimi, rayon qəzeti redaksiyasında ədəbi işçi, ADU-nun Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi kafedrasında baş laborant, Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının Baş redaksiyasında elmi redaktor, şöbə müdiri, C.Cabbarlı adına “Azərbaycanfilm” kinostudiyasında elmi-kütləvi və sənədli filmlər birliyi idarəsində baş redaktor, Azərbaycan Yazıçılar İttifaqında bədii ədəbiyyatın təbliği bürosunun direktoru olmuşdur (1961-1975).
Tümen, Perm, Novosibirsk və Altay vilayətlərində keçirilən ədəbiyyat günlərində iştirak etmişdir. Macarıstan Xalq Respublikasına yaradıcılıq təşkilatlarının təcrübə mübadiləsi müşavirəsinə göndərilən sovet yazıçıları nümayəndə heyətinin tərkibində olmuşdur (1980).
Azərbaycan yazıçılarının VII-VIII qurultaylarında Azərbaycan Yazıçıları İttifaqı təftiş komissiyasının sədri, IX qurultayında idarə heyətinin üzvü, qəbul komissiyasının və Şirvan filialının sədri seçilmişdir. Azərbaycan Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri Fərmanı, “Əməkdə igidliyə görə” medalı ilə (1986) təltif olunmuşdur. Azərbaycan Yazıçılar Birliyində poeziya üzrə məsləhətçi işləmişdir (1975-ci ildən). 2002-ci ildən prezident təqaüdçüsü olub.
16 noyabr 2016-cı ildə 86 yaşında Bakıda vəfat etmişdir
Şair Fikrət Sadıq yazıçı, ssenarist Orxan Fikrətoğlunun atasıdır.
Şair Fikrət Sadıq yazıçı, ssenarist Aysel Fikrətin atasıdır.
Əsərləri:
Cığır. Bakı: Gənclik, 1963, 48 səh.
Ömrün bir günü. Bakı: Azərnəşr, 1965, 44 səh.
Dəniz küçəmizə gəlir. Bakı: Gənclik, 1968, 100 səh.
“Məhəmməd Əmin Rəsulzadə” ordeni prezident Əbülfəz Elçibə’yin 14 dekabr 1992-ci il sərəncamı ilə elm adamı, professor, AMEA-nın müxbir üzvü, Geologiya-mineralogiya elmləri doktoru, Milli Azadlıq Qərargahı təşkilatının qurucularından (1962), Böyük Britaniya Kral Akademiyasının fəxri üzvü (1957) Xudu Məmmədova verilib.
Əvvəl sevgi vardı… İçimi isidən, ovuc içi kimi isti, Günəş kimi yandıran mərhəmət kimi bir sevgi. Sonra… hər şey dəyişdi. Ürəyim buz kəsildi buz, buz… Hə… Buzovu deyirəm. Öldü. Sağalda bilmədim. Mən nəyi bacardım ki?..
Yaşayan, yaşadığını hiss edən vücudumuzda ki şüur sistemi təkcə beyində yerləşmir. Orqanizmimiz vahid olaraq şüura sahibdir və həmin şüuru vahid olaraq formalaşdırmaqdadır. Fiziki bədənimiz metafizik vücudumuzun maddi yansımasıdır. Mövzu barədə bioloq və kvant fizikası sahələrində professor olan Bruce H. Liptonun özünün qələmə aldığı “İnancın biologiyası” adlı kitabında bildirmişdir:
Genlərin öz-özlərinə ortaya çıxabilmə kimi özəllikləri yoxdur. Genlərin var olması üçün onların hərəkətlərinin ətraf fəza tərəfindən təcilə gətirilməsi gərəklidir.
Bruce H. Liptonun qeyd etdiyi məlumata əsasən hüceyrəmiz daxilində yerləşən gen bilgilərimizin var ola bilməsi üçün ilk öncə həmin gen bilgisinin fəzada yaranmasının gərəkli olmasını açıqlamaqdadır. Fəzada bilginin enerji tezlikləri tipində yer aldığını nəzərə alsaq, yuxarıdakı ifadəni daha açıq tərzdə qeyd etmək olar:
Maddi orqanizmanın yaranması üçün ilk öncə ona xas enerji tezliyi yaranmalıdır. Hər şey enerjinin yansımasıdır.
İlk öncə metafizik vücud yaranmalı və fiziki vücuda çevrilməlidir. Metafizik vücud dedikdə isə enerji tezliklərindən söz edilməkdədir. Bizlər kainat enerjisi daxilində olan özümüzə xas olan tezliyə sahib varlıqlarıq. Vücudumuz da kainat fəzasında olan enerji tezliyimizin maddiləşmiş halıdır. Vücudumuz kimi hər bir düşüncəmiz də özünə xas enerji tezliyinə sahibdir və düşüncələr də maddiləşməyə meyillidir. Məqalənin bu yerində Bruce H. Liptonun həmin kitabından misal vermək yerində olacaq:
Vücudumuzu və zehnimizi genlər tərəfindən idarə edilən hormonlar və sinir sistemimiz idarə etmir. Əksinə, inanc və düşüncələrimiz vücudumuzu, zehnimizi və ümumi olaraq yaşamamızı idarə edir .
Düşüncələrimiz maddi dünyaya yansımaqdadırsa, rahatlıqla iddia edə bilərik ki, vucudumuzun maddiləşməsi halı da öz başlanğıcını düşüncədən götürməkdədir. Məqalənin bu yerində sual vermək istəyirəm:
Bizim vücumuzu yaradan düşüncə bizim öz düşüncəmizdir yoxsa, valideynlərimizin düşüncəsidir?
Bu suala cavabı bizim düşüncəmizdir – şəklində cavablasaq, biz olmamışdan əvvəl enerji tezliyimizin olduğunu demiş olarıq. Enerji qanuna əsasən isə enerji bir haldan başqa hala çevrilə bilir. Yəni, müəyyən tezlikdə enerjinin yarana bilməsi üçün, onun digər enerji tezlikləri tərəfindən var edilməsi, yəni bir haldan başqa hala gətirilməsi gərəklidir. Belə olan halda, suala ikinci cavabı doğru qəbul etməliyik. Bu dəfə isə yeni sual qarşısında qalırıq:
Belədirsə, yəni mənim enerji tezliyimin var ola bilməsi üçün valideynlərimin və digər insanların düşüncə məhsuluna ehtiyac varsa, o zaman ilk insanın enerji tezliyi üçün kimin düşüncəsi mənbə olaraq qəbul olunmuşdur?
Bu sual qarşısında yalnızca Tanrını, Onun düşüncəsini cavab olaraq vermək olar. İslam dininə, Qurani-Kərimə nəzər etdikdə isə bu barədə olan qeydlərə rast gəlinir:
Mən yer üzündə bir canişin bərqərar edəcəyəm! (Quran 1:30)
Həqiqətən, Allah yanında İsanın hekayəti, (yaradılışının necəliyi baxımından) Adəmin hekayəti kimidir. Allah onu torpaqdan yaratdı, sonra ona “(canlı insan) ol!” dedi, o da oldu” (Quran 2:59)
Qurani-Kərimdə olan yuxarıdakı qeydlərdən açıq-aydın görürük ki, insan hər şeydən əvvəl ilk öncə Tanrının istəyi, düşüncəsi olmuşdur. Düşüncələrin maddi həyata yansıması özəlliyinə uyğun olaraq da, Tanrının da düşüncəsi yansımış və Adəm varolmuşdur. Yəni, bizlər Tanrının düşüncəsindən, Onun yaradılışından gəlməkdəyik. Yaşadığımız dönəm çərcivəsində əlaqədə olduğumuz bütün maddi amillər isə bizim düşüncə məhsulumuzdur.
Tam gerçəkdə isə maddiləşmək bizə görə, bizim nəzərimiz intervalında reallaşmaqda olan hadisədir. Tam həqiqətdə yalnız enerji vardır, maddə və maddəyə bağlı olan zaman isə yoxdur. Hər şeyi özümüz yaradır və yaratdığımız maddi dünya oyununu oynamağı sevirik. Hər şey reallıqda xülyadan başqa bir şey deyil və həqiqətən olan isə bizim özümüz, enerji tezliklərimizdir. Tanrı isə var olan canlılığın enerji tezliklərinin yarandığı, öz xülyalarını yaşadığı və sonda dönəcəyi olan neytral, sabit haldır. Elmin son dayanacağı ünvan budur.
Mənbə:
Bruce H. Liptonun “İnancın Bioligiyası” adlı kitabının 23, 26-cı səhifələrindəki qeydlər.
Qurani-Kərimin Bəqərə surəsinin 30 və Ali-İmran surəsinin 59-cu cümlələri.
Son mənbə kimi mənim Astrobios nəzəriyyəmin fərziyyəsi.
Qeyd: Astrobios nəzəriyyəsi Məhəmməd Kərimov adına “Neytrallıq nəzəriyyəsi” adı altında 25.06.2021-ci il qeydiyyat tarixinə mənsub olan 04/C-11859-21 qeydiyyat nömrəsi ilə müəlliflik hüququ qeydiyyata alınmışdır.
Müəllif: Yazar və Astrobios fərziyyəsinin sahibi Məhəmməd Kərimov
